Jahon siyosiy-mafkuraviy ta’limotlar fanining ob’ekti, perdmeti, maqsad va vazifalari. Reja


-masala. Arab – musulmon mutafakkirlarining jaxon siyosiy tafakkuri tarixida tutgan urni


Download 0.77 Mb.
bet11/16
Sana17.03.2020
Hajmi0.77 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

4-masala. Arab – musulmon mutafakkirlarining jaxon siyosiy tafakkuri tarixida tutgan urni.
Islom dinining vujudga kelishi insoniyat tarixida Yangi taьlimotning yaralishiga zamin bulib xizmat kildi. Islomning er yuzi xalklari orasiga yoyilishi muayyan xududlarda islom mafkurasining xalklar orasida maьlum urf – odat, anьana va kadriyatlarning shakllanishiga olib keldi. Islom mafkurasi ara- musulmon mutafakkirlarining faьoliyati orkali yanada keng tarakkiy etdi.

IX-XII va XIV - XV asrlarda ruy bergan Buyuk Shark Uygonish davri shunday mutafakkirlarni yaratdiki, ularning kilgan ishlari, ilm – maьrifat soxasida yaratgan kashfiyotlari xanuz butun insoniyat tamonidan tan olinib kelinmokda. Arab – musulmon mutafakkirlari deganda aynan arab millatiga xos millat vakilini tushunmaslik kerak. Islom taьlimoti yoyilgan barcha xududlarda ilm axli shakllaggan arab madaniyati taьsiri ostidausha davr ruxiga kura, asosan arab va forsiy tillarda ijod etishgan. Arab – fors tillarida ijod etgan mutafakkirlarning katta kismi Urta Osiyo, Eron va Ozarbayjonda yashab utganlar. Abu Nasr Farobiy, Yusuf Xoj Xosib, Muxammad al- Xorazmiy, Ibn Sino, Beruniy, Axmad Fargoniy, Abduraxmon Jomiy , Alisher Navoiy va Ulugbek kabi unlabmutafakkirlarning nomini keltirish mumkin. Arab – musulmon mutafakkirlari uz faьoliyatidavomida islom mafkurasidan oziklangan xolda dunyoviy ilm sir – asrorlarini urgandi, rivojlantirdilar. Arab – musulmon mutafakkirlari islom mafkurasi targibotchisi sifatida uz asarlarida, xayotiy faьolitlari davomida ezgu amallarni bajardilar.Jumladan, Abu Nasr Farobiy uz ilmiy izlanishlari orkali Aflotunning konunlar, davlat va jamiyatga oid karashlarini izoxlab berdi va musulmon dunyosini jaxon siyosiy tafakkuri goyalari Bilan tanishtirishga erishdi.U uz taьlimotida baxtga erishish maksadida uzaro yordam kiluvchi kishilarnibirlashtirgan fazilatli shaxar va shu baxtga erishish maksadida birlashganfazilatli jamoa goyasini ilgari surdi.1

Uning utopistik karashlari reaktsion ruxoniylar tamonidan kattik koralanadi. Uni dinsiz, xudosizlikda ayblashdi . sungrok uning asarlari yondirildi. Ammo uning ilgor ratsionalistik va gumanistik goyalari Ibn Sino, Ibn Rushd, Nizomiy, Umar Xayyom, Maymonid, Rodjer Bekon, Spinoza kabi allomalarning siyosiy dunyokarashiga katta taьsir kursatdi. Farobiy asarlari Yakin Sharkda ayniksa chukur urganildi. Evropaliklar unga Alfarobus degan nom berdi. Uning asarlari jaxonning kuplab tillariga tarjima kilindi.

Jaxon ilm axli oldida mutafakkir Ibn Sinoning xizmatlari katta. Uning ijtimoiy – siyosiy goyalari asosini inson tashki etadi. U insonni ijtimoiy jonzot , deb taьriflaydi. Uning fikricha, jamiyatning barkarorligi shu jamiyat aьzolari uchun bir xil mazmunga ega bulgan konun va adolatli xukukning mavjudligiga boglikdir. Jamiyatning barcha aьzolari uzlari va jamiyat uchun zarur ijtimoiy - foydali faьoliyat Bilan band bulsa , shu jamiyatda tarakkiyot yuz beradi. Jamiyatdagi ijtimoiy adolatning ustunligi odamlar urtasida kelajakka ishonchni uygotadi. Barcha kishilarning shox va sultonga aylanishi yoki xammaning kashshoklardan iborat bulishi norealdir. Bunday vaziya tabiiy va ijtimoiy konun – koidalarga tubdan ziddir.

Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy va abduraxmon Jomiylar xayoti faьoliyati

bilan tanish bulmagan kishi bulmasa kerak. Millatning dovrugini olam uzra tanitgan bu ikki alloma uz xayotlari davomida fakat adabiyot bustoni Bilan shugullanibgina kolmay, uzlari yashab turgan xudud ijtimoiy – siyosiy xayotida xam faol katnashgan insonlardir. Sulton Xusayn Baykaro poytaxt Xirotni egallab, xuroson mamlakatining podshosi bulgach, dastlabki paytlarda xoli urtasida keng eoriy bulgan axli sunna val jamoat yunalishi urniga nomozga xutbalarda un ikki imomning nomlarini kushib ukitishga mayl bildirganda ulug amir Alisher Navoiy va Abduraxmon Jomiy xazratlari uni bu yuldan kaytardilar, anьanaviy diniy yuldan toyish dindorlar urtasida xusumat va parokandalik keltirib chikarishini uktirdilar. Sulton xusayn Baykaro bu maylidan tez voz kechadi va turli kungilsizliklarning oldi olinadi. Uning kariyib 40 yil Xuroson mamlakatida muttasil xukumronlik kilishi va odiona siyosat yuritishida Alisher Navoiy va Abduraxmon Jomiylardek ulug allomalarning urni kattadir1.

Alisher Navoiy va Abduraxmon Jomiy urtasidagi abadiy dustlik ikki xalk urtasidagi dustlik va xamkorlikning naьmunasi edi. Bu xokimlarning ueboshimchaligi va pazilliklarini koralaydi , yurtni obod, xalk turmushini yaxshilash xakida uylashdi. Buyuk allomalar ilgari surgan tinchlik, insonparvarlik . bunyodkorlik goyalari Urta Osiyo, Avgoniston, Xindiston,

Arab mamlakatlari, Eron, Kavkaz va Idil buylariga, hatto Evropaga ham

etib bordi. Ulug mutafakkir Abduraxmon jomiyni Evropa Xindiston, Arab mamlakatlari, Eron, Kavkaz va Idil buylariga, xatto Evropaga xam etib bordi. Ulug mutafakkir Abduraxmon jomiyni Evropa yozuvchisi Gyote uzidan ustun kuyarkan, «fors – klassik poeziyasining porlok yulduzi » deb ataganligi xam bejiz emas edi.

Ibn Sino, Beruniy, Yusuf xos Xojib, Alisher Navoiy va boshka bir kator Shark mutafakkirlari uz asarlarida zulm va adolat, maьrifat va jaxolat goyalarini chukur taxlil etdilar. Ular davlatni adolatli va adolatsiz davlatga buladilar. Ularning fikricha, adolatsiz davlatda xokimiyat uzboshimchalik va zuravonlikka asoslanadi, uni ilmdan uzok, joxil xukumdorlar boshkaradi. Bunday davlatlar xalkni talash Bilan shugullanadi. Tajovuzkor urushlar olib borib, uzga xalklarni xam asoratga soladilar. Bunday davlatda ilm – fan, tarakkiyot jaxolat sari yuz tutadi. Komusiy mutafakkirlar fikriga kura, zuravonlikka, joxillikka asoslangan xokimiyat abadiy emas, kachondir adolatparvar kishilar faьoliyati Bilan uz urnini adolatli davlatga bushatib beradi.

Jaxon siyosiy tafakkuri rivojida arab – musulmon mutafakkirlarining xizmatlari katta. Shunday mutafakkirlardan biri Ibn Tufayl. U xakda kam

maьlumot saklanib kolgan. Ibn Tufayl taxminan 1110 – 1185 yillar yashab

utgan. Andalusiya ( Ispaniya ) da faylasuf, tabib. Shoir va matematik sifatida podsho Abu Yaьkub Yusuf saroyida xizmat kilgan. Baьzi maьlumotlarga Karaganda u vazir lavozimini bajargan.

Ibn Tufaylning siyosiy karashlari uning « Xay ibn Yakson » asarida uz ifodasini topgan. Uning Ushbu asari utopik asar bulib, unda ekvatorga yakin xech kimsa yashamaydigan bir orolda xar kanday gayritabiiy sabab va taьsirdan xoli sharoitda, tabiiy unsurlarning uzaro birlashuvi natijasida ota – onasiz dunyoga kelgan Xayning va uning yashash uchun kurashi, mexnat orkali inson sifatida shakllanish jarayoni xikoya kilinadi.

Ibn Tkfaylning « Xay ibn Yakson » asari garchi xayoliy asar bulsa xam, ammo unda jamiyat, davlat Bilan siyosiy masalalar xam tilga olinadi.

Arab – musulmon mutafakkirlari orasida ijtimioiy – siyosiy karashlari Platon, Farobiy, Ibn Sino taьlimotlari taьsirida dunyokarashi shaklangan arab faylasufi Ibn Rushd Abdulvalid Muxammad ( lot. Averroes ) ( 1126- 1198 y. ) iloxiyat, fikx, arab adabiyoti, falsafa va tibbiyot fanlari bilimdoni sifatida tanilgan.

U uzining ijtimoiy – siyosiy karashlarida usha davrda sharkda mavjud ayollar kulligiga Karshi xukukiy tenglik goyasini kutarib chikdi, adolatparvar jamiyat goyasini ilgari surdi. U insonlar urtasida xurfikrlilik bulishi jamiyat tarakkiyotini belgmlaydi, buning uchun inson erkin, bilimli va tafakkur doirasi keng bulishi kerak, deb xisoblaydi.

Adolatparvar jamiyat kurish goyasini ilgarisurgan, uz karashlari Bilan tarix, jamiyatshunoslik va siyosatshunoslik fanlarida uziga xos nom koldirgan arab mutafakkirlaridan biri Ibn Xaldun Abduraxmon Abu Zayddir.

Ibn Xaldun shimoliy afrikalik , yashagan yillari 1332 – 1406 yillardir. U arab entsiklopedisti, davlat va jamoat arbobi. Uz faьoliyati davomida madaniyat tarixi, ijtimoiy falsafa, tarix falsafasi Bilan shugullangan. U uzining tarix falsafasiga oid goyalarini « Butun Dune tarixi », « tarix falsafasiga kirish » kabi tarixiy, falsafiy asarlarida bayon etadi. Uning fikricha , jamiyat tarakkiyotidagi uzgarishlar - inkiroz va yuksalish davrlari avlodlarning almashinuviga boglik. Jamiyatning tarakiyot darajasi, madaniyati va boshkarish usullari ijtimoiy mexnat taksimoti, kishilarning iktisodiy faьoliyati va axolii Bilan xukumdorlar orasidagi uzaro alokadorlikka boglik. Jamiyat xayoti maьlum konunlar asosida kechadi. Tarixda bulayotgan jarayonlar tsvilizatsiya jarayonining aylanma xarakatiga boglik, yaьni kaerdaki tsvilizatsiya vujudga kelar ekan, tarixda insoniyat tarakkiyoti Bilan boglik buyuk uzgarishlar, vokea – xodisalar sodir buladi.

Ibn Xaldun uz karashlarida ijtimoiy - falsafiy goyalar uz ifodasini topgan. U « Al – mukaddima » asarida insonparvarlik goyalari ilgari suradi.

Ibn Xaldun uz karashlari Bilan Garb va shark mamlakatlari ijtimoiy – siyosiy fikrlarining shakllanishiga ulkan taьsir kursatgan buyuk allomadir. Uning asarlari arab, Urta Osiyo va Evropa olimlari tamonidan turli tillarga tarjima kilingan va xozir xam uz moxiyatini yukotgani yuk.

Islom



aziz va mukarram; ilm olmoq;

xayr – saxovat; inson do’stlik;

halollik; muruvvat;

insonparvarlik mehnatsevarlik;

hurmat-izzat; halimlik

Tinchlik;

Ijtimoiy – siyosiy osoyishtalik;

g’oyalari: adolat;

hamkorlik;

insonparvarlik;

ijtimoiy tenglik;



itoatkorlik.

Yo’nalishlari:

Xorijiylar; shiyalar;

sunniylar.

Xorijiylar: xalifani jamoa saylaydi;

har qanday taqvador xalifa

bo’lishi mumkin;



Xalifaning jazolanishi.

Shialik: xalifa Ali avlodidan bo’lishi kerak;

imom – “ollohning inoyati”;

12 imomni tan oladi;

Umar va Usmon hokimiyatini tan

olmaydi.




Sunniylik: imom xalifa avlodidan bo’lsa bas;

imom saylanadi yoki tayinlanadi;

murasasozlik.

Oqimlari: xanafiya;

malikiya;

shhofiya;

Xanbaliya;

Jafariya.



Islom ta’limotining ijtimoiy – siyosiy

g’oyalari targ’ibotch ilari:

Abu Nasr Farobiy;

Ibn Sino;

Muxammad al – Xorazmiy;

Axmad Farg’oniy;

Abdurahmon Jomiy;

Alisher Navoiy;

Ibn Tufayl;

Ibn Xaldun Abduraxmon Abu Sayd;

Ibn Rushd Abdulvalid Muhammad.
Mavzuga doir tayanch iboralar:

Islom taьlimoti, yo’nalishlar va mazxablar, ijtimoiy - siyosiy g’oyalar, xorijiylik, sunniylik, shiyalik, ulug’ faylasuflar, tasavvuf, siyosiy qarashlar, ulug’lar taьlimotlari, davlat boshqaruvi, odil podshoh g’oyasi, ijtimoiy adolat.


Mavzu yuzasidan savollar:

1. Islom taьlimotining vujudga kelishi haqida nima bilasiz?

2. Islom taьlimotida ijtimoiy – siyosiy g’oyalar.

3. Sharq faylasuflari qarashlarida odil podshoh g’oyasi haqida nimalar bilasiz?

4. Davlat boshqaruvida adolat g’oyasi deganda nimani tushunasiz?


Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Timoti J. Uinter. XXI asrda Islom. T. 2005 y.

2. « Temur tuzuklari » T. 1991 y.

3. Nizom ul – mulk. « Siyosatnoma » . T. « Adolat ». 1997 y.

4. Abu Nasr Farobiy, « Fozil odamlar shaxri », T. 1993 y.

5. Ibroximov. « Bizlim uzbeklar ». T. Shark 2001 y.

6. Falsafa qomusiy lug’at. T. “Sharq”, 2004 y.

mavzu: O’rta asrlarda Janubiy va sharkiy Osiyo mamlakatlarida mafkuraviy yo’nalishlar va oqimlar.


Reja:
1. Xindistonda IV – VI asrlarda feodalizm mafkurasi. Kastachilik tartiblari.

2. Xindistonga Islomning kirib kelishi. Buddaviylik nufuzining pasayishi. Xinduizm mafkurasi.

3. Xindistonda boburiylar davridagi mafkuraviy xayot.

4. Xan sulolasida konfutsiylik mafkurasi. Dao sektalarining mistikasi, buddaviylik ravnaki.


1-masala. Xindistonda IV – VI asrlarda feodalizm mafkurasi. Kastachilik tartiblari.

Imperatorlarning xarbiy yurishlari okibatida Xindiston IV – V asrlar davomida Arabiston yarim oroligacha bulgan erlarni egallab oldi. Bu davrlar mobaynida avvalgi amaldorlar endi yirik er egalariga aylandi.

Ilk feodal davri xususiyatlaridan yana biri shunda ediki, Xindistonda bir tamondan feodal munosabatlar shakllangan bulsa, yaьni ishlab chikarishga yarokli erlarning katta kismi feodal zodogonning kul ostiga birlashsa, axolining maьlum kismi esa feodallar kulida yollanma ishchi kuchi xisoblangan. Anna shu yollanma dexkonlar mexnati tufayli axolining mulkdor katlami tabora boyib bordi. Ikkinchi tamondan esa mavjud kuldorlik tuzumi munosabatlari xali butunlay barxam topmagan edi.

Xindiston tarixida boshka mamlakatlarda uchramaydigan kastachilik tartibi anьana sifatida xamon saklanib kolgan edi. Braxmanizm mafkurasiga xos kastachilik mamlakat axolisi urtasidagi ijtimoiy - siyosiy tafovutlarga asoslangan bulib, xar bir jamiyat aьzosining ijtimoiy urni, mavkeni belgilab bergan.

Mamlakatda shakllana boshlagan ilk feodal munosabatlar mavjud kastachilik tartiblari ustida vujudga keldi. Shunga kura , xind feodal jamiyatining shjtimoiy - siyosiy mafkurasi xam uziga xos xarakterga ega edi.

Xindistonda vujudga kelgan Guptalar davlati mafkurasi bu erda mayda kuldorlik davlatlarini markazlashgan davlatga birlashtirishga karatilgan bulib, IV – V asrlar davomida amalga oshirildi. Shu mafkura ostida xind podshosi uz erlarini Arabiston yarim oroliga kadar kengaytirishga muaffak buldi.

Mamlakatda olib borilayotgan siyosat negizini mulkdorlar manfatini ximoya kilishga karatilgan goyalar tashkil etgan. Shuningdek, xokimiyat boshkaruvida xalkni itoatga chakiruvchi goyalarni ilgari surish Bilan braxmanlar xukumdorga madad berar ekan, uz navbatida davlat konunlari ruxoniylar manfaatini ximoya kilgan va ularga zarur imtiyozlar yaratilgan. Jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik braxmanlar tamonidan olloxning xoxishi sifatida talkin etilgan. Kimki uz kastasi tartiblari va xukumdorga buysunmasa, narigi dunyoda albatta jazolanishi mukurrar, deya uktiradi braxman.

Kshatriylar xam xind xamiyatidagi shlk feodal munosabatlarini mustaxkamlashga uz xizmatini kushishga xarakat kilishdi. Mamlakat mudofaasini ximoya kilish va uzga yurtlarga bulgan xarbiy yurishlarda uzlarini kursatishga xamda imperatordan kuprok inьomlar va bosib olingan erlardan kuprok uljalarni kulga kiritishga xarakat kilganlar va shu tarika ular xam mamlakat feodallari orasidan uz urinlarini topa borganlar. Natijada Arabiston yarim oroliga kadar erlarda feodallar mulklari paydo buldi. Braxmanlar, kshatriylar xind jamiyatining oliy tabaka vakillari bulib, ularning er – mulki, barcha xukuk va imtyozlari konunlar Bilan ximoya kilingan, ular turli soliklardan ozod etilgan. Braxmanlar kabi kshatriylar xam mamlakat xukumdorining tayanchi xisoblangan.

Xindiston jamiyatida mavjud kastachilik tartiblari axolii katlamlari urtasida uzaro alokalarga xalakit berish Bilan birga jamiyat tarakkiyotiga tuskinlik kilibgina kolmay, inson xkuklarining kamsitilishiga olib kelar edi. Kastachilik tartiblari ostida ezilib kelayotgan mazlum xalkning axvoli shakllanayotgan feodal munasabatlar davrida xech bir ijobiy tamonga uzgarmadi. Aksincha, kastachilik tartibi tufayli ezilib yashayotgan mazlum xalk feodal mulkdorlarning yollanma ishchi kuchiga aylana bordi.

2-masala. Hindistonga islomning kirib kelishi. Buddaviylik nufuzining pasayishi. Xinduizm mafkurasi.

VI asrga kelgunga kadar Xindistonda feodal munosabatlar kuldorlikka xos tartiblari Bilan birga davom etib keldi. VI asrdan esa Xindistonda fuodal tuzum uzil – kesil karor topdi. Mamlakat etmishga yakin mayda knyazliklardan iborat bulib, ularni rojalar boshkargan. « Knyaz rojalar xashamatli saroylarda yashardilar. Xar bir roja karindoshlari, uziga yakin kishilari, amaldorlari va jangchilariga xizmatlari evaziga er – mulk inьom kilar edi. Mamlakatdagi kolgan erlar esa dexkonlarga ijaraga berilgan. Urta asrlarda Xindistonda koxin – braxmanlar kulida, ibodatxonalar ixtiyorida yirik er maydonlari tuplangan edi »1.

Xind knyazliklar urtasida doimo tez – tez urushlar bulib turgan.Bu esa mamlakatning ichdan zaiflashuviga, feodal tarkoklikning vujudga kelishiga olib keldi. Natijada uzaro urushlar eufayli zayiflashib kolgan mamlakatga chet dushmanlar xarakati kuchayib bordi. Arab xalialigi davlatining shakllanishi jarayonida ( VII asr oxiri va VIII asr boshi) Xindistonning shimoliy kismini arablar bosib oldi. Arab boskini tufayli shimoliy Xindistonga ilk bora islom tьlimoti kirib

1.T. Salimov. S. Maxkamov. Jaxon tarixi. Toshkent, « Shark», 2004 y. 81 – bet.

keldi.

Musulmonlarning Xindistonga kirib kelishi mamlakat tarixida Yana bir necha bor takrorlandi. Arab xalifaligi parchalanib ketgandan sung xozirgi Eron va Avgoniston xududlarida musulmon davlatlari karor topdi. Bu davlatlar xukumdorlari XI asrda xam Xindistonga tez – tez xujum kilib turdilar.1 XVI asrda vujudga kelgan boburiylar imperiyasi esa bu erda musulmon mafkurasining keng yoyilishiga va mustaxkam karor topishiga olib keldi.

Mamlakat shimoliga kirib kelgan islom asta sekin bu erdan mavjud buddaviylik taьlimotini sikib chikara boshladi. Bir paytlar uzining kastachilik tartiblarini islox kilish goyasini ilgari surish Bilan xind jamiyatida xukumron mafkuraga aylangan buddaviylik islom Bilan tuknash kelganda avvalgi taьsir kuchini yukota boshladi. Bunga albatta bu erda xukumronlikni kulga olgan musulmonlarning mavkeni xam inobatga olish kerak, albatta. Ammo insoniyat xayoti Bilan boglik jarayonlar va muommolarni tula kamrab olgan islom taьlimoti uzining sof ezgu goyalari orkali xind jamiyatiga tez kirib bordi.

Xindistonga islom kirib kelgan davrda bu erda buddaviylik Bilan birga xindiuylik diniy taьlimoti xam mavjud edi. Xindiuylik taьlimoti aslida iraxmanizmning islox etilishi natijasida vujudga kelgan taьlimotdir. Bu taьlimotning xindiuizm deb atalishi bu erdagi xind daryosi Bilan boglik. Shuningdek, Xindistonda islomni kabul kilmagan odamni arablar « xindu» deb xam atashgan.

Xinduizm ilk feodal tuzumi davrida Xindistonda mafkura sifatida maydonga chikdi. Bu taьlimotga kura, xar bir toifa (kasta ) maxsus tasturlari ishlab chikilagan. Shunga muvofik yashfydigan odamlar yomon amallar Bilan shugullanmasliklari va takdirga tan berib yashashlari kerak.

Jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik , kimningdir boy va kimningdir kambagal bulishi ollox tamonidan insonga berilgan takdir inoyatidir deyiladi taьlimotda. Shuningdek, xinduizm uz akidalariga kura, insonlarni shafkatsizlarcha toifalarga ajratuvchi iraxmanizmni tankid kildi va kastachilikni islox etish goyasini ilgari surdi. Bunda xinduizm buddaviylikning insonparvarlik goyasini kabul kilgan xolda, barcha tabaka vakillarinining bita ibodatxonada bir vaktning uzida ibodat kilish tartibini belgilab berdi va bu Bilan inson inson bilan teng, degan goyani ilgari surdi.

3- masala. Xindistonda Boburiylar davridagi mafkuraviy xayot.

Xindiston shimolida musulmon feodallari tamonidan asos solingan Dexli sultonligi ( XIII asr ) uzaro urushlar tufayli parokandalik sari yuz tutadi. XV asrga kelib bir kancha mustakil knyazliklarga bulinib ketadi.



1. S. Xalilov. « Bobur xakida uylar ». Toshkent, « Shark », 2006 y. 42 – bet.
Knyazliklar urtasidagi tuxtovsiz kurashlar esa oddiy xalkning tinka – madorini kuritgan edi.

Knyazliklar ichida eng yirigi bulib kolgan Dexli sultonligini Ludilar sulolasi boshkarar, XV asr oxiri XVI asr boshida sultonlik mustaxkam davlat emas edi. Ushanday notinch yillardan birida Panjob viloyatining xokimi Davlatxon Ibroxim Ludiga Karshi kurashda Boburdan yordam suraydi. Bu fursatdan foydalangan Bobur 1526 yilda Xindistonga kirib keladi va Panipat jangida zaiflashib kolgan ammo kup sonli Ibroxim Ludiy kushinini tor – mor etadi.

Boburning Xindistonga yurishi murakkab bir davrda kechdi. Uz yurtidan ayrilgan Bobur uchun uzga yurtda kunim topmok ososn kechmadi. Xindiston _ notanish yurt, notanish xalk va karashlar. Uzaro ururshlardan bezgan xalkning, uzga mazxab kishilarining kungliga yul topib, xukumronlik mavkeni saklab kolish uchun Boburdan uta ustakorlik Bilan ish yuritishni talab etar edi. Bobur anna shunday bir murakkab sharoitda xayot kechirdi va Xindistondek turli karashlardan iborat mamlakatda markazlashgan davlat kuraolgan xukumdor bulaoldi. Buning uchun u usha yurtni uz yurti deb bildi, maxalliy xokimiyat vakillari Bilan dustona aloka urnatdi va mexnatkash xalk kungliga yul topa bildi, ularning ishonchini kozonaoldi.1

Boburning Xindiston earixidagi xizmatlari katta. Uning bu erdagi faoliyati fakat ezgu maksadlarga , ezgu goyalarga karatildi. Xukumdor sifatida Bobur uz davrida turli El, elatlardan, diniy mazxablardan iborat xind xalkining doimo tinchligi va osoyishtaligini taьminlashga xarakat kildi. « Bobur uz faoliyatida turli diniy karama - Karshilikka mutloko yul kuymadi va noxak kon tukilishlarning oldini oldi… xind a musulmonlar urtasidagi diniy tafovutga barxam berish maksadida Yangi tartiblar joriy kilgan ». 1

Bobur Xindistonda xukumronligigning ilk kunlaridanok urushlar tufayli vayron bulgan shaxar va kishloklarda obodonlashtirish ishlarini boshlab yubordi. Manbalarda keltirilishicha, bog yaratish sanьati Boburga kadar Xindistonda umuman bulmagan. Bobur va boburiylar davrida bogdorchilik va meьmorchilik xindistonda guzal bir sanьat darajasiga kadar kutarilgan.

Vatanga bulgan mexr, soginch tuygusini Bobur uz faoliyati davomida ezgu goyalarni amalga oshirish orkali izxor etdi. Uning ijodidagi vatanparvarlik mafkurasini olisda kolgan yurtga soginchi va Xindistonga bulgan xurmat goyalari tashkm\il etdi. Shuning uchun u tarixdagi baьzi istilochilar kabi uz ortidan kultepalar, vayronagarchiliklar emas, obod yurt, bog – roglar koldirgan xukumdordir. U Xindistonda yirik markaz -lashgan davlatga asos soldi, mamlakat xar tamonlama tarakkiy etishiga shart – sharoit yaratib berdi, uzaro janjallarga barxam berib, turli karashlardan iborat xalkni kelishtiraoldi va Xindiston tarakkiyotiga xizmat kilaolgan buyuk imperiya va buyuk mafkura yaratdi. Xindistonning yirik davlat arboblaridan biri bulmish Javaxarlal Neru uzining « Jaxon tarixiga nazar » asarida Bobur va boburiylar davriga xolis baxo berib yozadiki, bu davr Buyuk boburiylar imperiyasining dovrugi butun Ovrupoga tarkalgan kudrat va shon – shavkat davri edi. Bobur uzigacha utgan xukumdorlarning eng maьrifatparvari va eng dilbari edi.

Boburdan sung Xindistonda davom etgan boburiylar sulolasining 300 yillik xukumronlik davri Bobur boshlab bergan ezgu ishlar davomi Bilan utdi. Boburiylar davrining ezgu mafkurasi yurt osoyishtaligi va Vatan ravnaki goyalaridan iborat buldi. 300 yil davomida Xindistonda obodonchilik, ilm – Fan tarakkiyoti Bilan boglik buyuk ishlar amalga oshdi. Bu esa Xindiston dovrugini uni tarakkiy etgan mamlakat sifatida fakat sharkkagina emas, garbga xam tanilishiga xizmat kildi.

Shu urinda shuni aytish kerakki, Bobur va boburiylar davri mafkurasining tayanchi feodal mulk vakillari xisoblangan. Boburiylar garchi uz xukumronligi davrida keng xalk ommasi manfaatlariga xizmat kilishga karatilgan isloxatlar olib borgan bulsa-da, uz xukumronligi tayanchi sifatida mamlakat zodogonlari xizmatidan foydalangan va ularga tayanib mamlakatni boshkargan. Feodal er mulkchilik munosabatlarini ximoya kilish boburiylar mafkurasining asosini tashkil kilgan.

Boburiylar davri mafkurasida feodallar manfaatining ustun kuyilishi esa usha davr feodal munosabatlarining tarkib topishiga xos xususiyat edi.


Download 0.77 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling