Jahon siyosiy-mafkuraviy ta’limotlar fanining ob’ekti, perdmeti, maqsad va vazifalari. Reja


- masala. Xan sulolasida konfutsiylik mafkurasi. Dao sektalarining mistikasi, buddaviylik ravnaki


Download 0.77 Mb.
bet12/16
Sana17.03.2020
Hajmi0.77 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

4- masala. Xan sulolasida konfutsiylik mafkurasi. Dao sektalarining mistikasi, buddaviylik ravnaki.

Eramizdan avvalgi II avrdan eramizning II asriga kadar Xitoyda Xan sulolasi xukumronlik kilgan. Xan sulolasidan chikkan podsholar boskinchilik yurishlari olib borib, xitoy uchun doimo xavf solib turgan kuchmanchi xun kabilalariga kattik zarba berdi. Xan podsholari davrida Xitoyning xududi ancha kengaydi va katta xitoy davlati vujudga keldi.

Xan sulolasi davrida davlat mafkurasi kuldorlik tuzumi manfaatlarini ximoya kilishdan iborat bulgan. Natijada, kuldorlar zulmiga Karshi mamlakatda tez – tez kuzgalonlar bulib turgan. Ozodlik va ijtimoiy tenglik goyalari kullar kuzgalonlarining bosh goyasi xisoblangan. Xitoy yilnomalarida « kullar maьdan konlarining boshligini uldirdilar, kurol - yaroglarni bosib oldilar » yoki « amaldorlarga xujum kildilar, kullarni ugirlab ketdilar, omborlarni taladilar» degan suzlarni uchratishimiz mumkin.

Aka – uka Chjanlar boshchiligida amalga oshirilgan « kizil boshlilar » va « sarik rumollilar » kuzgalonlari mamlakatda mavjud cheksiz istibdodga asoslangan kuldorlik tuzumiga Karshi ozodlik kurashi, erkinlik mafkurasi edi.

Mamlakatda sodir bulayotgan tartibsizliklar asosiy sababi Xit oy jamiyatidagi ijtimoiy tengsizlik edi. Insonning inson ustidan xukumronlikka intilishi axolii urtasida uzaro keskinlikni kuchaytirib yuborgan.

Asrlar davomida yashab kelayotgan Konfuyiylik taьlimotining itoatga chorlovchi goyalari Xitoy jamiyatidagi ijtimoiy tengsizlik muommolari oldida ojiz edi. Konfuyiylik taьlimotiga kura, inson takdirini « osmon » belgilaydi va odamlarning « najib » xamda « past » kishilarga bulinishini uzgartirib bulmaydi. Kichik kattaga, pastda euruvchi yukorida turuvchiga suzsiz itoat kilmogi lozim.

Konfuyiylik taьlimoti pastdagi odamlarni yukoridagi odamlarga suzsiz buysunishini targib etish Bilan Xitoy jamiyatidagi ijtimoiy tengsizlik xolatini takdir xukmi Bilan boglab tushuntirishga intiladi. Shu urinda axlokiy taьlimot sifatida Konfutsiylik « osmon » ning irodasiga Karshi chikmoklikni taьkiklaydi. Taьlimotning ilgari surayotgan bu goyasidan maksad - xalkni mavjud tartib – koidalarni xurmat kilish ruxida tarbiyalashdir. Odamlar Xitoy jamiyatidagi mavjud ijtimoiy axlok meyorlari, koidalarga , anьanaviy marosimlarga amal kilishi, uzining jamiyatdagi darajasiga karab ish tutmokliklari zarur, deb xisoblaydi Konfutsiylik.

Konfutsiy uz taьlimotida « Osmon « farzandi podshoning xam axlokiy fazilatlariga tuxtalib utadi va u odil podshox deb xalka yomonlik istamaydigan kishini tasavvur etadi. Uni « Olijanob er» kiyofasida kuradi. Uning fikricha, « olijanob er « tukkiz narsa xakida uylashi kerak. Bular : ravshan kurmoklik, anik eshitmoklik, odob Bilan muomula kilmoklik, samimiy suzlashmoklik, extiyotkorlik ila xarakatda bulmoklik,kaxru gazab okibatini yodda tutmoklik, odillikni unutmaslik xamda imkoniyat tugilganda foyda olmoklik.1

Shuningdek , agar xukumdor chavondoz bulsa, amaldorlar va konunlar yugan va jilov, fukorolar esa otdir. Otni engil boshkarmok uchun uni puxta yuganlamok va jilovni tugri boshkarmok lozimdir2.

Demak, Konfutsiylik yukori tabaka vkili xukumdor oldiga xam maьlum talablar kuyadi. Jamiyatda osoyishtalik va tarakkiyot fakat pastdagilarning itoatkorligigagina emas, yukoridagilarning faoliyatiga xam boglik ekan.

Konfutsiylik taьlimoti Xan sulolasi davrida yagona taьlimot sifatida mamlakatda tinchlik, osoyishtalik urnatish goyalarini ilgari surdi. Yukori tabaka vakillari Bilan pastdagilar urtasida uzaro kelishuvchilikni maьkul kuradi. Unga kura, xitoylik uz otasini, amaldorni, samoning erdagi farzandi bulgan podshoxni xurmat – izzat kilishi shart. Okillik va insonparvarlik fakat aslzodalarga xos fazilat, oddiy xalk esa bunday fazilatlardan yirokdir. Konfutsiylik taьlimoti markazida irsorparvarlik goyalari yotsa-da , uz karashlari Bilan bu taьlimot mulkdorlar xukuьronligini, aristokratlar manfaatini

ximoya etadi , mazlum xalk kungliga esa uz goyalari orkali tasalli

1,2. Xakikat manzaralari 96 mumtoz faylasuf. T. 2007 y. 35 – bet.

berishga urinadi.

Konfutsiy fikricha , insonning jamiyatdagi urnini uning ijtimoiy kelib chikishi yoki kaysi tabakaga mansubligi emas, inson axlokiy fazilatlari belgilaydi. Irson kachon uzining yuksak fazilatlariga ega bulgandagina kamolatga etadi. Jamiyatda bunday insonlarning kupligi esa mamlakat tarkkiyotini belgilaydi.

Konfutsiyning yuksak axlok goyalariga asoslangan mafkurasi albatta uz davrida xitoy tarakkiyotiga xizmat kildi. Xitoy jamiyatidagi ijtimoiy tengsizlik xolati muommolarini echaolmasa – da, xalkni mavjud tartiblar ostida ushlab turish vositasi bulib xizmat kildi. Shuning uchun xam Ushbu taьlimot uzok asrlar davomida Xitoyning yagona mafkurasi sifatida yashab keldi. Shuningdek, Konfutsiylik umumjaxon mafkuraviy karashlarini boyitishga xam xizmat kildi.

Konfutsiylik taьlimoti goyalaridan oziklangan Xitoy jamiyati uzok asrlar davomida shakllandai va earakkiy etdi. Ushbu taьlimot Xitoyning axlokiy meorlari sifatida xalk tamonidan urganildi va boyitildi. Xan sulolasi va undan keyingi xitoy xukumdorlari bu taьlimotni uzlarining davlat dasturi sifatida kabul kildilar, ammo xama vakt xam unga tulik amal kilavermaganlar.

Xitoyning kadimgi davr mafkuralari tarixini Yana bir taьlimot daosizm karashlari egallaydi. Bu taьlimot xakida avvalgi mavzularimizda etarlicha maьlumot berib utganmiz. Xan sulolasi davrida konfutsiylik mafkurasi Bilan birga daosizm taьlimoti xam amal kilgan. Ushbu taьlimot tarafdorlari uz zamonasidagi turli siyosiy chikishlar, kuzgalonalrga Karshi bulganlar. Ular jamiyatda sodir buladigan urushlarni korlaydi. Mafkura goyalarga kura, «kishilar jamiyatda ruy berayotgan adolatsizlik, konunbuzarlik . zulm va adovatlarga befark karab takdirga ean berib yashashlari kerak » . 1 Dao osmon, tabiat , jamiyat konunlarini belgilaydi. U – yuksak ezgulik va tabiiy adolat timsoli. Uning uchun xamma teng va barobardir.

Daoga amal kilgan donishmand xukumdor mamlakatni odamlar tamonidan yaratilgan konunlar Bilan emas, tabiiy konunlar orkali boshkarishi kerak.

Daosizm taьlimoti insonlar tamonidan yaratilgan madaniyat va tarakkiyot yutuklaridan voz kechish goyasini ilgari surganligi uchun jamiyatda ijtimoiy passivlik kayfiyatini keltirib chikarardi. Shuning uchun bu taьlimot Xitoy xayotida konfutsiylik taьlimoti kabi uzok asrlar yashab kolaolmadi. Daosizm taьlimotida shuningdek, dunyoviy goyalardan kura kuprok diniy – mistik goyalar kuprok edi. Diniy - mistik goyalari orkali daosizm odamlarning xayotini takdir xukmiga tashlab kuyardi, odamlarda xayot kiyinchiliklari oldida buyin egishga undardiki , natijada ularda ijtimoiy faollik komusiy lugat, T. « Shark », 2004 y. 216 – bet.

chikarar edi.




1. Falsafa komusiy lugat, T. « Shark », 2004 y. 216 – bet.
Mavzuga doir tayanch iboralar:

Hindiston jamiyati, islom mafkurasi, boburiylar davri, obodonchilik g’oyasi. Odil podshohlik, turli qatlamlar, g’oyaviy qarama – qarshilik, barham bermoqlik, xan sulolasi, daosizm.



Mavzu yuzasidan savollar:

1.Hindisto nda islomga qadar qanday mafkuraviy qarashlar mavjud edi?

2. Hindistonga islom taьlimotining kirib kelishi haqida nima bilasiz?

3. Boburiylar davrida qanday ijtimoiy – siyosiy mafkuralar ilgari surilgan?


Adabiyotlar ro’yxati:

1 T. Salimov. S. Mahkamov. Jahon tarixi. Toshkent, « Sharq», 2004 y

2 S. Xalilov. « Bobur xakida uylar ». Toshkent, « Sharq », 2006 y.

3. Hakikat manzaralari 96 mumtoz faylasuf. T. 2007 y.

4. Falsafa qomusiy lug’at, T. « Sharq », 2004 y.

11 – mavzu: Urta asrlarda Garbiy Evropada mafkuraviy jarayonlar.
Reja:


  1. Urta asrlarda Garbiy Evropada ijtimoiy – iktisodiy va siyosiy - maьnaviy xayot.

  2. Feodal tarkoklik, feodalizm mafkurasi. Markazlashgan cherkov xokimiyati.

  3. Urta asrlarda goyaviy karama – karshilik. Papa xokimiyati va sxolastika xukumronligi.

  4. « Erkinlikning buyuk xartiyasi », uning katolik cherkovi uchun mafkuraviy axamiyati.

  5. U. Okkam siyosiy karashlari. P. Abelьyarning cherkov mafkurasi, ortodoksal sxolastikaga munosabati.

11.1. Urta asrlarda Garbiy Evropada ijtimoiy – iktisodiy va siyosiy - maьnaviy xayot.

Biz yaxshi bilamizki, tarix fanida urta asrlar davri uch boskichga ajratiladi: 1) ilk urta asrlar (V- X asrlarni uz ichiga olib, bu davrda urta asrlarga xos ijtimoiy - siyosiy tartibotlar shakllandi). 2) XI – XV asrlar (bu davrda urta asr tuzilmalari tarakkiy etganligini kuzatish mumkin), 3) sungi urta asrlar davri( yangi jamiyat shakllanish davri bulib, XV – XVII asrlarni uz ichiga oladi.)

Urta asrlar davrining ilk davriga xos xususiyatlari shundan iboratki, jamiyat iktisodiyotining asosini kishlok xujaligi tashkil etadi va axolining asosiy mashguloti dexkonchilikdan iborat bulgan. Garbiy Evropa uchun urta asrlar natural xujalik xukm surgan va tovar - pul munosabatlari past darajada rivojlangan davrdir.

Ilk urta asrlar davri Garbiy Evropada dastlabki feodal davlatlari vujudga kelgan davr xisoblanadi. Inkirozga yuz tutgan Garbiy Rim imperiyasi xududida V oxiri – V I asr boshlaridan boshlab «varvarlarlar» deb nom olgan xalklar kirib keldi. Varvarlarning tabora kupayib borayotganligi axolii urtasida er masalasini juda keskin bulib kilib kuydi. Ular Rim imperiyasining serxosil va kisman butunlay ishlov berilmagan erlarini ishgol kilishga kirishdilar. Kattik zulm va ogir soliklardan azobda kolgan axoli varvarlarga deyarli keskin kurash olib bormadilar.

Varvarlar tamonidan Garbiy Rim imperiyasi xududida dastlab vujudga kelgan davlat bu – Franklar davlati. Bu davlatninig shakllanishi merovinglar sulolasidan bulgan Xlodvig ( 486 – 511 y. ) nomi bilan boglikdir. U butun Galliyani bosib olish bilan Franklar imperiyasiga asos soldi.

Franklar davlatining eng tarakkiy etgan davri Karl Martel yoki tarixda Buyuk Karl deb nom koldirgan kirol xukumronlik kilgan davr.

Buyuk Karl 768 – 814 yilda kushni mamlakat erlariga xujum uyushtirishi natijasida Italiyani bosib oldi, Ispaniyada esa arablar karshiligiga uchrab chekinishga majbur buldi. Sakslar bilan bulgan jangda esa Karl galabaga erishdi. 800 yilda Rimga kelib, uzini Rim imperatori deb eьlon kiladi.

Ammo Karl barpo etgan imperiya mustaxkam emas edi. Uning ulimidan sung vorislari urtasida davom etgan kurashlar natijasida imperiya bir necha: Frantsiya, Germaniya va Italiya kirolliklariga bulinib ketdi. Shu tarika Garbiy Evropada feodal tarkoklik vujudga keldi.

Shuningdek, Garbiy Evropada VII asrda anglosakson davlatlari birlashishi ruy berdi va IX asrda yirik kirollik Uesseke ishtirokida Angliya davlati tashkil topdi. X asrda esa Tevton davlati paydo buldi. Bu davlat Shvabiya, Bavariya, Frankoniya va Saksoniya, keyinchalik Lotaringiyani uz ichiga olgan edi. « Yosh davlatni katolik cherkovi kullab – kuvvatladi. Papadan siyosiy va mafkuraviy madad olayotgan German kirollari davlat xududini sharkka karab kegaytira boshladi».1

11.2. Feodal tarkoklik, feodalizm mafkurasi. Markazlashgan cherkov xokimiyati.

IX – X asrlarga kelib Garbiy Evropa davlatlarida feodal tuzum uzil – kesil karor topgan edi. Erlar asosan ikkiga - xujayin eri va chek erlarga bulingan.

Kirollar kupincha zodogonlarga er – mulklar xadya etardi, zodogonlar esa kirol xokimiyatini xar tamonlama kullab – kuvatlab turganlar. Feodal zodogonlarning xar biri uz mol – mulkiga ega bulish bilan birga uzlarini mustakil knyazlik sifatida tutishga intilgan. Mol – mulkini ximoya kilish maksadida aloxida xarbiy jangchilarga, uz sudi va uzining nazoratchisi xamda boshkaruvchisiga xam ega bulishgan. Usha davr konunlariga kura, feodallar axoli ustidan xukumron bulib, ularni sud kilish, jazolash xukukiga ega bulgan.

Feodal tarkoklikka xos xususiyatlardan biri feodallar urtasida doimo tuxtovsiz urushlarning davom etishidir. Ular bir – birlarining erlarini tortib olishga intilganlar. Ammo bu urushlardan ularning uzlaridan kura ,kuprok dexkonlar zarar kurganlar.

Dexkon va xunarmandlar tulaydigan soliklarning turlari doim kupayib turgan. Dexkonlar turli sabablardan uz erlaridan maxrum etilar edi. Feodallar mol – mulkini kupaytirish uchun dexkonlarni kattik sikuvga olar, aldash, zuravonlik va xiyla - nayranglar bilan dexkonning erini tortib olishga intilganlar. Jabr -zulmlardan bezgan, xujayinlar tamonidan aldangan dexkonlar kupincha uz erlarini tashlab ketishga, goxo kambagal dexkonlar tulayolmagan karzlari evaziga oilasini bokib turgan bir parcha erini xujayinga berishga majbur bulardi.

Natijada Garbiy Evropa davlatlarida urta asrlar davomida feodallarning

mol–mulki kupayib borgan, kambagal, kashshok dexkonlarning axvoli esa tabora yomonlashib borgan. Dexkonlar orasida karam dexkonlar tabakasi - krepastnoy dexkonlar soni kupayib bordi.


1. Garb falsafasi. T. « Shark ». 2004 y. 226 – bet.
Krepatnoy dexkon erkin dexkonga karaganda uz xujayiniga bir umr karam xisoblangan. Erkin dexkon istagan paytida boshka xujayinning erida ishlashga ketishi mumkin , ammo krepastnoy dexkon shaxsiy jixatdan xam karam edi. Krepastnoy dexkonlar garchi avvalgidek uz erlarida mexnat kilsalar-da, bu erlar endi uz eri emas, chek erlari xisoblangan. Erda ishlaganligi uchun dexkon xosilning bir kismini xujayinga ijara xakki sifatida berishi kerak bulgan.

Karam dexkon ijaraga er olib ishlashi bilan bir kator majburiyatlarni ado etishi va soliklarni uz vaktida tulab turishi zarur edi. Barshchina va obrok majburiyatlari shular jumlasidandir. « Feodal xoxlagan vaktida undan kushimcha ish talab kilar edi. Krepastnoy kiz boshka er – mulkdagi dexkonga turmushga chiksa, uning ota – onasi bitta ishchi .kuchi ketib kolgani uchun feodalga katta mikdorda pul tular edi »1.

Feodal tarkoklik davrida Garbiy Evropa davlatlari bilan katolik cherkovi urtasida turli ijtimoiy – siyosiy munosabatlar karor topdi. Mafkuraviy jixatdan uzaro yakinlashish va xamkorlik vujudga keldi. « Yosh milliy davlatlar uz ichki va tashki siyosatlari katta obruga ega bulgan din va cherkov tamonidan kullab – kuvvatlanishini istar edilar. Ayni paytda cherkov xam keng mikiyosda ijtimoiy – siyosiy tadbirlarni amalga oshirish uchun dunyoviy xukumdorlarga tayanishiga tugri keldi ».2

Garbiy Evropa mamlakatlarida katolik cherkovi tabora uz mavkeni mustaxkamlashga intila boshlagan. Odamlarning dunyokarashi juda tor doirada bulib , bilim saviyasi ancha past darajada bulgan. Aksariyat odam uz mamlakati, kishloklaridan chetga chikmagan bulib, ular uzlari yashab turgan xududlaridan boshka erlar xakida xech narsa bilmas edilar. Shunga yarasha fikrlashar edi. Shuning uchun xam ularning dunyokarashlarida cherkov, diniy karashlarga xos tushunchalar ustun edi. Bu esa katolik cherkov manfaatlariga maьkul tushar edi.

Mamlakatlarda savodli kishilar kam edi. Asosan cherkov maktablari bulib, unda dunyoviy fanlardan kura diniy fanlar ukitilgan.

Barcha mamlakatlarda bilimdon ruxoniylarga bulgan extiyojning ortishi natijasida ruxoniylar tayyorlaydigan monastir va episkop maktablarining sonining kupayishiga olib keldi. Ammo diniy mavjud maktablar grammatikani ukitish, lotin tili koidalari va Mukaddas kitob tilini urganish bilan cheklangan, xolos.

Garbiy Evropa ijtimoiy - siyosiy mafkuralarining shakllanishi va tarakkiyoti davrida Buyuk Karl tamonidan olib borilgan maьnaviy – maьrifiy isloxatlar dikkatga sazovordir. U davlatga turli tillarda

gapiradigan, xar xil madaniy – maьnaviy anьanaga ega bulgan xalklarni birlashtirgan imperiyani boshkarish uchun savodli amaldorlar va ziyolilar kerakligini anglagan Buyuk Karl uz saroyida olimlar va faylasuflarni tupladi. Ularga etarlicha shart – sharoit yaratib berdi.




1.Urta asrlar tarixi. T. 1986 y. 29 – bet.

2.Garb falsafasi. 2004 y. 226 – bet..

U Rim imperiyasi madaniyati va taьlim tizimiga taklid kilib, Akademiya barpo etdi. Akademiyada Yunon va lotin kulyozmalari kuchirib yozilgan xamda adabiyot va falsafaga oid ilmiy - tadkikot olib borilgan. Karlning uzi xam ukimishli kishi bulib, lotin va yunon tillarini yaxshi bilgan.

Garbiy Evropada katolik cherkovi nufuzi kundan – kunga ortib borgan. Cherkov xalkni itoatkorlik ruxida tarbiyalashga intilgan. U feodal tuzumni mustaxkamlashdan manfaatdor edi. Shuning uchun xalkka xudo odamlarni uch toifaga bulgan: 1) ruxoniylar – xamma uchun ibodat kilmogi lozim, 2) feodallar - urush kilmogi, 3) dexkon va xunarmandlar xamma uchun mexnat kilib, moddiy neьmatlar yaratmogi zarur, deb tushuntirgan.

Xristian mafkurasiga kura, xar kim uzi dunyoga kelgan toifasiga sodik kolishi shart, kimki bu tartibga karshi chiksa, xudo tamonidan jazolanadi, chunki u xudo irodasiga karshi chikkan xisoblanadi, deydi.

Cherkov odamlar uzaro axil va inok yashashlari, buning uchun oddiy xalk uz xujayinlariga itoat etishlari kerak, deb xisoblaydi. Xar kanday siyosiy chikishlarni u koralaydi.

Urta asrlar davrida Garbiy Evropada xristian taьlimoti etakchi mafkuraga aylangan vaktdan boshlab urta asrdagi siysiy xayot va siyosiy tafakkurga jiddiy taьsir kursatgan konkret uzgarishlar ruy berdi. Ikki karama – karshi institut - dunyoviy institut va cherkov instituti yuzaga keldi. IV asrdan to urta asrlar oxirigacha ular urtasidagi kurash tuxtamadi. Bu ikki xil mafkura doimo rakobatlashib keldi.

Jamiyat va xokimiyatda uz nufuzini, manfaatlarini mustaxkamlashga intilgan katolik cherkovi dunyoviy xokimiyatga maьlum maьnoda xalkni boshkarish, xukmronlikni saklash yulida madad berib keldi. « Xar kanday rux oliy xukumdorga itoat etishi kerak, zero xukmdor xudoning erdagi soyasidir ».

Garbiy Evropada katolik cherkovi markazlashgan xokimiyatga ega edi. Italiyada Rim papasining aloxida davlati – Papa viloyati bor edi. Muxtasham saroylar, kasrlar va bexisob boyliklarga tula xazina Rim papasiga xizmat kilardi. Turli mamlakatlarda yuz minglab cherkovlar papaga buysungan. Bu mamlakatlardan xar yili papa xazinasiga millionlab boyliklar okib kelib turgan.

Aloxida xarbiy otryadlarga ega katolik cherkovi uzini kudratli kuch deb xisoblar edi. Shuning uchun katolik cherkovi Garbiy Evropadagi barcha mamlakatlar ichki siyosatiga bemalol aralashar edi. Aksariyat kirollar papa xokimiyatini tan olishga, papaning kursatmalarini bajarishga majbur edi. Ammo baьzi xollarda kirol bilan papa urtasidagi uzaro goyaviy karama – karshiliklar xam ruy berib turgan.

11.3. Urta asrlarda goyaviy karama – karshilik. Papa xokimiyati va sxolastika xukumronligi.

Urta asrlarda Garbiy Evropa mamlakatlarida cherkov instituti bilan kirol instituti urtasida tez – tez tuknoshuvlar sodir bulib turdi. Buning sababi bir tamondan katolik cherkovining xokimiyat ishlarga aralashishga intilishi, kirolni uz taьsir doirasida ushlab turish, uz mol – mulkini kupaytirish xarakati bulsa, ikkinchi tamondan kirol xokimiyatining cherkov ishlariga aralashishi, mamlakatda uzining mutlak xokimiyatini saklash va mustaxkamlashga bulgan siyosiy intilishi edi. Bu goyaviy kurash moxiyatini xar ikkalasi uchun siyosiy ustunlikka bulgan intilish tashkil etar edi. Natijada bu goyaviy karama -karshilik mamlakatlarda siyosiy tuknoshuvlarni yuzaga keltirdi.

XI asr oxirida episkoplar tayinlash xukuki ustida papa Grigoriy VII va german kiroli Genrix IV urtasida kelishmovchilik kelib chikdi. Ular urtasidagi shiddatli kurashda kirol papani xukumronlikdan maxrum etgan bulsa, Grigoriy VII bunga javoban Genrix IV fukorolarini kirolga sodiklik tugrisidagi kasamlaridan xalos etdi.

Shunday siyosiy tuknoshuvlardan biri Angliya xukmdori Genrix II bilan ingliz cherkovi urtasida sodir buldi. Tuknoshuv sababi Kirol Genrix II ning ingliz cherkovini tamomila uziga karam kilishga bulgan intilishi buldi. U episkoplar va abbatlarning saylovi mening ishtirokimda utkazilishi kerak. deb xisobladi. Ammo kirol bu masalada Kenterberi arxiepiskopi Foma Bekitning karshiligiga duch keldi. Kirol uni uldirish xakidagi farmonga imzo chekdi. Bunga javoban baronlar kirolga karshi kuzgalon kutarishdi. Papa xam agar kirol uz aybini yuvmasa va cherkov ishlariga aralashishni tuxtatmasa, u cherkovdan kuviladi. deb eьlon kildi. Okibatda, uz ishidan pushaymon kirol cherkovga yon berishga majbur buldi.

Urta asrlar davrida Garbiy Evropa mamlakatlarida kirol xokimiyatidan kura kuprok cherkov xokimiyati ustunrok edi. Bunga sabab axolii urtasida diniy karashlarning va cherkov taьsirining kuchli ekanligidadir.

Garbiy Evropa mamlakatlarida vujudga kelgan urta asr goyaviy kurashlari asl moxiyatini cherkov va davlat xokimiyati urtasida dunyoviy neьmatlarga xukumronlikka bulgan intilish tashkil etadi. Cherkov uzining diniy goyalari bilan axolinining keng katlamlariga kirib borish va uz taьsir doirasida ushlab turish uchun turli usul va vositalarni ishga solsa, siyosiy xokimiyat turli konunlar, jamiyatda siyosiy tartib– koidalar orkali odamlar ustidan uz xukumronligini saklab turish va mustaxkamlashga intilar edi. Xar ikkalasining siyosiy xukumronlikka bulgan intilishi bu kurashninig asosiy xususiyatini tashkil etadi.

Urta asr Garbiy Evropa mamlakatlarida papa xukumronligining uziga xos tamonlaridan biri sxolastik karashlardir.

Sxolastika (yun. Shola – maktab, lot. Shjlasticos olim, matab demakdir.) Evropa xristian eьtikodini tushuntirish va asoslashni maksad kilib kuygan teolagik – falsafiy anьanadir. Urta sarlarda Garbiy Evropada keng rivojlangan.

Sxolastik karashlarga kura, dunyoni anglash , atrof – muxitda sodir bulayotgan vokea - xodisalarni fakat diniy mushoxada orkali talkin etiladi. Insonning xar kanday dunyoviy karashlari cherkov manfaatlari nuktai – nazaridan kelib chikilib inkor etiladi. Bu esa odamlar urtasida dunyoni anglashda erkin fikrni taьkiklaydi va fakat diniy karashlarni dunyoviy karashlardan ustun kuyilishiga olib keladi.

Urta asr cherkovi uzining sxolastik karashlari orkali xukumronlikka

intilib keldi va kup xollarda buning uddasidan chikdi.



11.4. « Erkinlikning buyuk xartiyasi », uning katolik cherkovi uchun mafkuraviy axamiyati ».

Katolik cherkovining Angliya xukumdori Genrix II davrida uz siyosiy xukmronligi va kirolga taьsir doirasiga ega bulishga intilishi uning ugillari Richard I va Ioann ( Jone) Ersiz ( 1199 – 1216 y.) davrlarida xam davom etdi. Bu davrda kirol xokimiyati juda zaiflashib kolgan edi. Kirol sifatida kupgina talofatlar kurayotgan Iaonn Kenterbedi arxiepiskopini saylash masalasiga aralashib, papa Innokentiy III bilan tuknashib koldi. Papa kirolni cherkovdan kuvib, butun Angliyada ibodat kilishni man etdi. « Taxtdan ajralish xavfi ostida kolgan va jamiyatning etarlicha kullab – kuvvatlashiga kuzi etmagan kirol taslim bulishga majbur buldi. U uzini papaning vassali deb tan oldi va xar yili papa xazinasiga bir ming funt sterling xiroj tulash majburiyatini oldi ».1

Mamlakatda papa bilan kirol urtasidaga tuknoshuv kirolning obrusini tushirib yubordi. Ioann va uning amaldorlari tamonidan kullanib kelinayotgan turli xaksizliklar keng xalk urtasida paydo bulgan naroziliklarni kuchayishiga olib keldi. Natijada 1215 yilda Ioann Ersizga karshi mamlakatda kuzgalon kutarildi. Eng yirik baronlar kuzgalonga raxbarlik kildi. Kuzgalonga kupgina ritsarlar, shuningdek, London shaxri axolisi xam kushildi. Kirol kulga olindi va kuzgalonchilar tamonidan ishlab chikilgan « Erkinlikning buyuk xartiyasi » deb atalgan xujjatga imzo chekishga majbur kilindi.

Xartiya 63 moddadan iborat bulib, muxim siyosiy xujjat edi. Xujjat asosan feodallar sinfining manfaatlarini kuzda tutuvchi kupdan – kup yon berishlar va imtiyozlarni uz ichiga olgan edi. U baronlarga va feodallarga uz mulkini meros kilib koldirishga va vasallik tulovlarini kamaytirishga imkon berar edi. Angliyadagi erkin kishilarning birortasi kamokka olinmaydi, degan modda xujjatga kiritildi. Shuningdek, xujjatda bundan buyon baronlik sudlari saklanib kolinishi va kirollik sudlari baronlik sudlari ishiga aralashmasligi kafoatlanib kuyildi.

Xartiyada baronlar va ritsarlardan iborat Buyuk kirollik kengashi tuzilganligi eslatib utiladi.

Xartiyaning barcha moddalari mamlakat mulkdorlari manfaatini ximoya kilish va ularga turli imtiyozlar yaratib berilishga karatilgan bulib, ammo undagi biror modda jamiyatning eng mazlum tabakasi xisoblanmish krepastnoy dexkonlarga xech bir engillik va erkinlik bermagan edi.

Feodallar xujjati bulgan va avvalo yirik baronlarning manfaatlarini taьminlagan Buyuk erkinlik xartiyasi . xar xolda muxim axamiyatga ega edi. Xartiya baronlar ayrim guruxining talablari bulmasdan, balki siyosiy markazlashish tamoyilini rad etmagan , bu tamoyil Bilan xisoblashgan va davlatni idora kilishni maьlum darajada tartibga tushirishga intilgan, umu-


1. V. F. Simyonov. Urta asrlar tarixi, 1987 y. 237 – 238 – betlar.

man. Feodal dvoryanlari barcha toifasining xam talabi edi.

Kirol oldiga xartiya talablarining kuyilishi va uning kirol tamonidan imzolanishi garchi keyinchalik Angliya siyosiy xayotida Yangi siyosiy xayotidayangi siyosiy uzgarishlarga zamin bulgan bulsa xam, usha davrda mamlakatda kirol xokimiyati nufuzining anada pasayishiga olib keldi.

Katolik cherkovi uchun esa bu xujjat muxim mafkuraviy axamiyatga ega buldi. Cherkov xartiya ijodkorlarini goyaviy kullab – kuvvatlab turdi. Vujudga kelgan kuzgalon katnashchilariga goyaviy madadkor bulib turdi. Cherkov mamlakatda kirol xokimiyatining nufuzi pasayishidan moddiy va maьnaviy manfatdor tashkilot sifatida cherkovga nisbatan kirol munosabatini uzgarishiga erishdi. Agar kirol xartiya talablariga rozi bulmaganda cherkov butun xalkni oyokka turgizishga xam muvaffak bular edi. Xujjat mamlakat siyosiy xayotida katolik cherkovi obrusini oshirdi. Kirol xokimiyatini mulkdorlar tabakasi va cherkov xokimiyati bilan kelishuvchilik yulini tutishga majbur etdi.


Download 0.77 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling