Jobasi: Bulshiq et sistemas


Download 1.08 Mb.
Sana11.01.2022
Hajmi1.08 Mb.
#313240
Bog'liq
Aydosqa
Falsafa topshiriq, Our institute, 11 IYOD, 1-lab Algoritm, Web mus ish v-14, SOTSIOLOGIYA MUSTAQIL ISH, Doc1, fotima(1), Ikkinchi-Jahon-urushidan-keyingi-xalqaro-munosabatlar (1), Ikkinchi-Jahon-urushidan-keyingi-xalqaro-munosabatlar (1), 1 html да жадваллар билан ишлаш теглари Изо ланг ва мисоллар к, Технологик жараёнлар ва ишлаб чиқаришни автоматлаштириш, kinematikaning boshlangich tushunchalari, kinematikaning boshlangich tushunchalari, Hoshimova 1

Tema: Bulshi’q yetler hà’m olàrdi’n’ funkciyàsi’, Adàm denesi bulshi’q etlerinin’

tiykàrg’i’ topàrlàri’

Jobasi:


  1. Bulshiq et sistemas

  2. Bulshiq etler fiziologiyasi

  3. Bulshiq etlerdin’ du’zilsi

  4. Bulshiq etlerdin’ rawajlaniwi.

Muskul sisteması. Adam organizminde 600 den artıq muskul bolib, úlken jaslı adam denesi salmaǵınıń 4550% ni quraydı. Adamdıń háreketleri, miynet iskerligi, sóylewi, dem alıw háreketleri hám basqa fiziologikalıq funksiyaları muskullardıń gruppa -gruppa bolib, reflektor háreket etiwi nátiyjesinde júz baladı. Muskullar átirap -ortalıqtaǵı túrli faktorlardıń sezim shólkemlerine tasir etiwi hám áne sol tasirning orayǵa intiluvchi nervler arqalı bas miyaga jetip barıp, analiz-sintez processleri nátiyjesinde oraydan qochuvchi nervler arqalı muskullarǵa keliwi sebepli háreketlenedi. Bunnan tısqarı, ishki organlardıń iskerligi skelet muskullarınıń funksional jaǵdayına reflektor túrde tasir etedi.

Kondalang yolli muskul toqimasi kondalang targil muskul skelet hám júrek muskul toqimasiga bolinadi. Kondalang yolli muskul dep aytıwına sebep, elektron mikroskop astında korilganda, onıń ash hám toq reńdegi gruppa bolib jaylasqan. Muskul kletkalarındaǵı júdá togri tártipte jaylasqan mikrofibrillalar hám olardıń bólimleri (aktin hám miozin talshıqları ) bolıp tabıladı. Elektron mikroskopında korilganda kondalang aktin hám miozin talshıqları tegis muskulǵa salıstırǵanda noteks bólistirilgenligi menen parıq etedi.

Hár qanday muskuldıń baslanıw bólegiboshi hám birigiw bólegidumi bolib, keń denesi, yaǵniy qorni muskul talshıqlaridap dúzilgen. Muskul bası menen denege jaqın suyekke, quyrıǵı menen deneden uzaǵıraqtaǵı suyekke birikib, qısqarganda bogimda háreket júz baladı. Muskullar talshıqlarınıń yonalishiga qaray duksimon, yarım patsimon, eki yoqlama patsimon, qayıssnmon hám eki juwan qarınlı bolıwı múmkin. Hár qaysn muskul sırtqı tárepden biriktiruvchi toqimadan dúzilgen juqa perde menen oralgan, bul perde fassiya dep ataladı. Fassiya bólek muskuldı, bir qansha muskuldı hám muskullardıń hámmesin orab turıwı múmkin.

Domalaq muskullar ogiz, koz átirapında ushraydı. Kalta yogon muskullar quwatlı bolib, joqarıǵı, tómengi qamarlarda hám gewde arasında ushraydı (mısalı, quyrıqtıń deltasimon muskulları ). Organizmdegi muskullar baslanıw, birigiw jayına kora, jelke-bilek muskulı, funksiyasına kora, shaynaw muskulı, bukuvchi muskullar hám taǵı basqa, eki boshli hám taǵı basqa. Dúzilisine kora, yarım payli muskul hám basqalar ; jaylasıwına kora, mańlay, jelke muskulları hám xokazo; formasına kura, trapesiya sıyaqlı, rombsimon muskullar dep ataladı hám xokazo.

Muskullar fiziologiyasi. Organizmdegi barlıq muskullar eki gruppaǵa : kondalang-targil hám tegis muskullarǵa bolinadi. Muskullardıń tiykarǵı waziypası qısqarıw bolib, olardıń járdeminde organizmdegi barlıq háreketler payda boladı. Kondalang-targil muskullar (skelet muskulları ) adam hám haywanlardıń aktiv háreket etiwin támiyinleydi. Ishki organlaniing diywalları tegis muskullardan dúzilgenligi sebepli, barlıq ishki organlaniing háreketleri áne sol muskullardıń iskerligi menen baylanıslı. Mısalı, azıqalarning as sińiriw shólkemleri boylab háreketi, qan tamırlarınıń keńeyip-torayishi hám taǵı basqa.

Muskullardıń dúzilisi. Muskullar arnawlı perde-sarkolemma menen oralgan muskul talshıqlarınan dúzilgen. Muskul talshıqlarınıń protoplazmatik statyası hám qısqaratuǵın ádewirgine ipsimon elementleri-miofibrillari bar. Muskul talshıǵı perdesiniń ústinde yadroları jaylasqan. Miofibrillalar muskuldıń tiykarǵı funksional elementleri bolıp tabıladı. Kondalang-targil muskul miofibrillalari mikroskop astında birin-ketin jaylasqan qaralaw hám reńsiz disklarǵa bolingandek bolib korinadi, bul disklar A hám I háripleri menen ańlatpalanadı. A disk (anizotrop disk ) kúshli dárejede eki yoqlama nur sindiradigan baladı, I disk bolsa (izotrop disk ) eki yoqlama nur sındırıw qábiletine iye emes. Bul talshıqlar eki qıylı nur sindirganliklari ushın mikroskop astında qaralganda kondalang-targil bolib korinadi.

Miofibrillalarning anizotrop diskları muskuldıń qısqarıwın taminlasa, izotrop diskları olarǵa elastiklik beredi. Muskul talshıqları reńleri menen de bir-birinen parıq etedi. Qızıl reńli talshıqlar sarkoplazmaga bay, miofibrillalari kem baladı, aǵıw reńli talshıqlardıń sarkoplazmasi az, miofibrillalari bolsa kop baladı. Tegis muskullar kondalang-targil muskullardan usınıń menen parıq etediki, olar mikroskop astına qoyib qaraǵanda gezek menen jaylasıwı, qaralaw hám reńsiz diskları korinmaydi. Muskullar jumıs orınlaw dárejesine qaray qan, limfa tamırları hám nerv talshıqları menen taminlangan.

Muskullardıń kúshi talshıqlarınıń kondalang kesimine, kop-ozligiga baylanıslı. Muskuldıń hár bir santımetri orta esapta 10 kg júk kotaradi. Olardıń jumısı nerv sistemasıniig qozgaluvchanligiga, shınıǵıw etiwine, sırtqı jaǵdayǵa baylanıslı, úzliksiz túrde shınıǵıw etip turǵan adamdıń muskulları quwatlı baladı, kán tamırlar menen jaqsı taminlanadi, organizmde energiya hám elementlar almasinuvi kúshayadi.

Muskullar mayısqaq, bir az jabısatuǵın bolib, sırtqı ortalıq tasirida choziladi yamasa qisqaradı. Qısqarganda bogimlarda háreket payda boladı. Muskullar bogimdan atıwına qaray, bir bogimli (mısalı, deltasimon muskul ) hám kop bogimli (mısalı, barmaqlardı bukuvchi tereń muskul ) baladı. Muskullar bogimlardagi háreketde qatnasıwına qaray, sinergist hám antagonist muskullarǵa bolinadi. Sinergist muskullar qısqarganda ulıwma háreket payda boladı. Mısalı, jelke, bilek hám jelkeniń eki boshli muskulları qısqarganda, tirsek bogimida ıyıw háreketi júz baladı. Antagonist muskullar qısqarganda keri háreketler payda boladı. Mısalı, jelke, jelke-bilek hám jelkeniń eki boshli muskullarına jelkeniń úsh boshli muskulı antagonist bolıp tabıladı. Ol qısqarsa, tirsek bogimida jazıw háreketi júz baladı.

Muskullar suyeklerdi háreketlantirishda richag nızamı tiykarında tasir etedi. Mısalı, birinshi tártip, yaǵniy teń salmaqlılıq richagida tayansh noqat ortada, muskuldıń tartıw hám ogirlik kúshi eki shette, olariing jelkesi hám yonalishi birdey baladı. Mısalı, jelke-atlant bogimida gelle teń salmaqlılıqınıń saqlanıwı. Bul richagda tayansh noqat ortada bolib, gelle júz bóleginiń salmaǵı aldınǵı jelkede, ensaga birikkai muskullardıń tartıw kúshi orqada, bulardıń jelkesi bir-birine teń baladn. Bunı tómendegishe ańlatıw múmkin.

Bunda m. t. k. muskuldıń tartıw kúshi; t. n. tayansh nuktasi; o. k. ogirlik kúshi. Bunday richagda normal teń salmaqlılıq saqlanadı.

Ekinshi tártip richag kúsh richagi dep ataladı, bunda tayansh noqat shette, ogirlik kúshi ortada baladı. Mus kulning tartıw kúshi ekinshi shette bolib, jelkesi uzın. Bul richagda qatnasuvshı muskullardıń jelkesi uzın bolǵanı ushın kúshli jumıs atqarıladı.

Úshinshi tártip richagda da tayansh noqat shette baladı, lekin ogirlik kúshi ekinshi shette bolib, jelkesi muskul tartıw kúshiniń jelkesinen bir neshe ret uzın. Muskuldıń tartıw kúshi ortada bolib, jelkesi júdá qısqa. Bunday richagda keń qulochli tez háreketler atqarıladı. Mısalı, tirsek bogimida qolni bukib, pánjede júk kotarish.

Muskullardıń rawajlanıwı. Muskullar haywanot áleminiń rawajlanıwı processinde siyasiy gruppalanıp barıp, sút emizuvchi haywanlarda talay rawajlanǵan. Adam embrionında muskullar mezodermaning arqa -shettegi bólegindegi somitlardan ónim baladı. Bunda aldın turmıs ushın eń zárúr muskullar : til, erin, diafragma, qovurgalararo, songra qal, gewde hám ayaq muskulları rawajlanadı.

Bala tugilganda barlıq muskulları mayda hám rawajlanbaǵan baladı. Olar balanıń turmısı dawamında rawajlana barıp, 25 jasda tolıq qáliplesedi. Muskullardıń rawajlanıwı skeletining taraqqiy etiwine hám bala qáddi-qáwmetiniń qáliplesiwine sebep baladı. Jańa tugilgan bala muskullarınıń salmaǵı denesi salmaǵınıń 23, 3% ni, 8 jasda 27, 2% ni, 12 jasda 29, 4% ni, 15 jasda 32, 6% ni, 18 jasda 44, 2% ni quraydı. Bir jasda jelke qamarı, qal muskulları jaqsı rawajlanǵan baladı. Bala yura baslawı menen artqı uzın muskullar, quyrıq muskulları tez usadi, 67 jastan baslap qal pánjesiniń muskulları tez rawajlanadı. Balalarda bukuvchi muskullardıń keriliwshenligi joqarılaw bolib, jazıwshı muskullarǵa salıstırǵanda tez rawajlanadı. 1216 jasda júriw-turıw ushın zárúr muskullar rawajlanadı.jas artıp barıwı menen muskullardıń ximiyalıq quramı, dúzilisi de ozgaradi. Balalar muskulında suw kop baladı. Muskullardıń rawajlanıwı menen olardaǵı qan tamırlar hám nerv talshıqları sanı artadı. Ulıwma, úlken adamlarda 50 jastan baslap muskullar suet rawajlanadı. Qaytalanǵanda salmaǵı 1520% azayadı.

Sırtqı ortalıqta túrli faktorlardıń sezim shólkemlerine tasiri nátiyjesinde muskullar qisqaradı. Bul impulslar nerv sistemasınıń normal iskerligin saqlap turadı, basqasha aytqanda, skelet muskullarınıń uygunlashgan háreketin payda etedi. Sol sebepli de adamdıń háreketleri tártipli baladı. Skelet muskullarınıń qısqarıwı kisiniń ixtiyoriga baylanıslı. Muskul tiykarınan muskul talshıqlaridap dúzilgen. Organizmdegi barlıq muskullar kondalang yolli muskullar hám tegis muskullarǵa bolinadi.





Skelet muskulları pútkil dene ogirligining 40 -50% quraytuǵın, ádewir kúshli rawajlanǵan dene azosi esaplanadı. Bulshıq etlerdiń úlkengine bólegin tayansh háreket sisteması, mimika muskulları bunnan tısqarı til, tamaq, hiqildoq, koz, orta qulaq, hám basqalar quraydı. Ol somatik nerv sisteması arqalı nerv menen taminlanadi.



Toqimaning malum waqıt ishinde tasirni júdá kop qabıl etip, jańa tasirga tayarlanishi labillik, yaǵniy funksional jıldamlıq dep aytıladı. Skelet muskulları tasirga qansha tez juwap qaytarsa, waqıt birliginde odan sonsha kop qozgalish otadi hám labilligi sonsha joqarı baladı. Kerisinshe muskul tasirga qansha aste juwap bersa, labilligi sonsha tómen baladı. Bala jasınıń artpaqtası menen labillik xam orta baradı. 14- 15 jasda labillik úlkenlernikidek bolib qaladı. Bir pútkil organizmde muskullarǵa júdá kop impulelar izbe-iz kelip turadı. Muskullar áne sol impulelarga juwapan uzok qisqaradı. Nerv tolasidan impuls tez-tez kelip túrgepidan muskullardıń nátiyjede qısqarıwı tetanik qısqarıwı, yaǵniy tetanus dep ataladı.

Muskullardıń jumısı hám kúshi uzınlıǵına baylanıslı. Muskul kúshi sol muskul talshıqları yigindisining kondalang kesigi diametrine togri proporsional baladı. Basqasha aytqanda, muskul kondalang kesigining diametri qansha úlken bolsa, muskul sonsha kúshli baladı. Muskul jumısı júk ogirligi jetkilikli bolǵanda júdá yukrri baladı, júk normasınan ogirlashganda bolsa muskuldıń jumıs qábileti tómenlep ketedi. Fizikalıq miynet hám sport menen shugullanib turılǵanda muskul talshıqlarınıń yogonligi hám kúshi orta baradı. 8-9 jasda muskul kúshi talay tez artadı. 9 jastan 12 jasqa shekem bir shekem páseytiwedi. Osmirlarda balogatga jetiw dáwirinde muskullar kúshi tez artadı hám túrlishe rawajlanadı. 5-6 jasda jelke hám bilek muskulları, 6 -7 jasda pánje muskulları, 9 jastan baslap basqa barlıq muskullar kúshi artıp baradı. Muskullar kúshiniń artıp barıwı shınıǵıw qılıwta, jinsga baylanıslı. Qızlarda muskullar kúshi anaǵurlım kem baladı. Shınıǵıwlar tasirida muskullar massası da orta baradı, elementlar almasinuvi, ayırım organlar (júrek, opka, meda hám basqalar ) iskerligi kúshayadi, nátiyjede organizm jaqsı usadi hám rawajlanadı.

Muskul háreketleriniń tezligi hám shıdamlılıq qásiyetleri. Háreket tezliginde muskullar qısqarıwinipg yashi-rin dáwiri úlken áhmiyetke iye. 7-8 jasar balalarda ápiwayı háreket refleksining jasırın dáwiri 11-12 jasar balalardagiga salıstırǵanda joqarı. Bala jınıslıq balogatga, yaǵniy 14-15 jasqa jetkende muskullar shıdamlılıǵı azaya -di, háreket aktivligi bolsa 35% artadı. Qızlar bir keshe-kunduzda ogil balalarǵa qaraǵanda kem háreket etedi.

Báhár, gúzek aylarına qaraǵanda qishda aktivlik 30 -45% azayadı. Bala mektepke barǵanda háreket aktivligi eki ret azayadı. Sol sebepli de shólkemlestirilgen túrde balalardı álbette fizikalıq shınıǵıwlar menen shugullantirish zárúr. Dene tárbiyası darelari bir kúnlik háreket aktivligin 11% qandiradi, tek. Fizkultura minutları 1-2 klass oquvchilarida sabaqtıń 15-17 minutında, III-IX klaslarda 20 minu-tida otkazilsa jaqsı baladı. Úyde sabaq tayarlaǵanda hár 3040 minutda fizkultura qılıw kerek. 1-2 klassta úshinshi sabaqtan keyin háreketli oyinlar aynaǵan maqul.

Qal pánjesi muskulları ayaq muskullarına qaraǵanda vaqtliroq rawajlanadı. 8 jasda qal pánjesi muskulları júdá tez háreketlerdi atqara baslaydı. Bogimlarda muskul háreketleri tezligi 12-13 jastan artadı. Muskul háreketleri tezliginiń artıp barıwı nerv sistemasınıń labilligiga, qozgalish hám tormozlanıw processleri almasınıwdıń ozaro baylanıslılıǵına hám nerv processleriniń jıldamlıǵına baylanıslı. Talshıqları uzın parallel bolǵan muskullar patsimon hám yelpigichsimon muskullarǵa salıstırǵanda uygunlashgan názik háreketler etedi hám tezirek qisqaradı. 7-8 jasar balalarda muskullar qısqa múddet ishinde názik háreketlerdi shaqqan atqara almaydı. Shaqqanlıq balada az-azdan ónim baladı hám jas úlkenlesiwi menen artıp baradı. Anıq, uygunlashgan názik háreketler qılıw konikma ónim bolıwına baylanıslı. Fizikalıq shınıǵıwlar háreket tezligi hám chaqkrnlikni asırıwshı faktorlardan esaplanadı. Fizikalıq shınıǵıw menen shugullangan adamlarda derlik barlıq gruppa daǵı muskullardıń háreket tezligi joqarı dárejede baladı. 2030 jaslarda muskullar qısqarıwınıń yashirip dáwiri júdá qisqaradı. 30 jastan song uzayadi hám háreket tezligi azayadı.

Solaqay balalarda shep tárepdegi muskullar operativligi ań tárepdegilerge qaraǵanda joqarı baladı. 7 jastan 16 jasqa shekem háreket súwreti 1, 5 ret artadı.

Balalarda shaqqanlıq rawajlanıwınıń 3 basqıshı gúzetiledi. Birinshi basqıshı háreketlerdiń keńislik anıq bolıwı, ekinshisi túrli waqıtlarda orınlanǵan háreketlerniig anıqlıǵı hám uchiichisi háreket dawamında tosınarlı háreketlerge juwap tezligi menen ańlatpalanadı.

Qallar háreketindegi anıqlıq hám shaqqanlıq, qallardıń kishi múyesh payda etip háreketleniwi jas sayin artıp baradı. Shıdamlılıq malum gruppa muskullar jumıs qábiletiniń uzaǵıraq saqlanıp turıw, yaǵniy sharshawǵa qarsılıq korsatish ózgeshelikinen ibarat. Shıdamlılıq ishki organlar, ásirese júrek-qan tamır hám dem alıw sistemaları ózgeshelikine baylanıslı. Organizmdiń shıdamlılıǵı atqarılatuǵın ishping tábiyaatına hám jedelligine qaray ozgarib turadı. Jumıs qanshellilik tez atqarılsa, shıdamlılıq sonsha kem baladı. Jumıs jedelligi eki ret artqanda shıdamlılıq 100 retge shekem azayıwı múmkin.

Jas ulgaygan sayin shıdamlılıq artıp baradı, lekin ol bir tegisde bolmaydi. 8-10 jasar qız hám ogil bala larning shıdamlılıǵı birdey baladı. 12-15 yoshda ásirese ogil balalarda artadı. 14 jasar balalardıń shıdamlılıǵı úlken adamnikiga salıstırǵanda 70% ni, 16 jasda 80% ni quraydı.

Sonday etip, balalarda 8 jastan 11-12 jasqa shekem júriw, juwırıw, sekrew, ılaqtırıw hám háreket sapaları (operativlik, shaqqanlıq, kúshlilik, shıdamlılıq ) rawajlanıwda dawam etedi. 12 jastan 16 jasqa shekem tik turıw hám júriwdi tamiplovchi skelet muskulları talay tez rawajlanadı. 14-16 jasda muskullar menen birge bogim, boglam apparatı rawajlanıp baradı.

Muskullardıń sharshawı. Sharshaw dep, bólek organ yamasa pútkil organizm yohud toqimaning iskerliginen song jumıs qábiletiniń waqtınsha tómenlewine aytıladı. Dem alıstan song charchoqlik basıladı. Bir gruppa muskullardıń sharshawı ergografda tekseriledi.

Muskullar jumıs waqtında yamasa statikalıq jaǵdayda uzaq qısqarib turǵanda yamasa qandayda-bir fizikalıq jumıs atqarǵanda charchaydi. Muskul charchaganda onıń qısqarıwındaǵı latent dáwir uzayadi, kúshi susayadi, tasirga juwap reaksiyası tszligi pasayadi, organizmdiń shıdamlılıǵı azayadı. Bala qansha jas bolsa, sonsha tez charchaydi, ásirese bir túrli muskullar tez sharshap qaladı. Balalar háreketsiz turǵanda tezirek charchaydi. Miynet qábiletiniń uzaq saqlanıwında hám charchoqlikning baslanıwında oraylıq nerv sisteması sheshiwshi rol aynaydı.

Adinomiya, yaǵniy kamharakatlik hám muskullardıń kem háreketleniwi ishki shólkemleriiń rawajlanıwına unamsız tasir etedi. 6 -7 jasar balalar anıqlıqtı talap etetuǵın hám qarsılıqtı jeńetuǵın háreketler etpegeninen sharshamaganga oxshaydi. 7-8 jasar balalardıń mayda muskulları jetkiliklishe uygun qısqarmaydi, anıq, mayda, názik háreketlerdi júdá qıyınlıq menen atqaradı, sonlıqtan, jazıw, súwret sızıwda, iyne menen islewde tezde sharshap qaladı. Bunday balalar úlken adamǵa salıstırǵanda kop háreket etedi, lekin kem energiya sarplaydı. 7-12 jasar balalar da háreketleri uygunlashmaganidan tez charchaydi. Sol sebepli bul jas daǵı balalar kopi menen 40 -45 minut fizikalıq shınıǵıw etiwi kerek. 11-12 jasar balalar endi fizikalıq kúsh hám shıdamlılıqtı talap etiwshi háreketlerdi atqara baslaydı. 14 jasar balalardıń nerv sisteması hám háreket apparatı shólkemleri ele jetkilikli rawajlanbaǵan baladı, sol sebepli úlken adamǵa salıstırǵanda 2, 5 ret, 16 jasar balalar 2 ret tez charchaydi.

Hár qıylı fizikalıq mashgulotlarii aparıwda, mektep aldı uchastkası hám islep shıǵarıw praktikasida joqarıdagilarni esapqa alıw zárúr. Sol sebepli balalar gimnastika menen shugullanganda, miynet etkende tez-tez dem beriw, jumıs súwreti hám turiii hám bala az jaǵdayın ozgartirib turıwı kerek.

Skeletning háreket funksiyası muskullar qısqarıwı sebepli payda boladı. Adam organizminde 600 jaqın muskullar bar. Skelet muskullarınıń qısqarıwı adamdıń ixtiyoriga baylanıslı. Skelet muskulları qısqarganda muskullardaǵı receptorlardan orayǵa intiluvchi impulslar oraylıq nerv sistemasına keledi. Nátiyjede skelet muskullarınıń koordinatiyalashgan háreketi payda boladı. Organizmdegi barlıq muskullar eki túrge: tegis hám kondalang targil muskullarǵa bolinadi.

Kondalang targil qısqarıwı. Skeletni qoplab turǵan muskullardıń kondalang targil muskullar dep ataladı. Olarǵa qal, ayaq, gewde, dem alıw muskulları kiredi. Olar tez qisqaradı. Organizmdegi muskullardıń qısqaratuǵın bólegi denesi hám passiv bólegi shemirshekleri bar. Skelet muskulları formasına qaray uzın, kalta, serbar baladı. Uzın muskullar iyik formasında bolib, qal hám ayaqta jaylasqan. Skelet muskulları organizmde malum forma berip turadı. Skelet muskulları nerv tolasidan kiyatırǵan qozgalish impulsi qısqarıw menen juwap beredi. Muskulǵa bir qısqarıw kelse jalǵız qısqarıw roy beredi. Organizmdegi muskullardıń qısqarıwı jalǵız qısqarıwlar yigindisidan ásbap jazıp alıwı múmkin. Muskullarǵa oraylıq nerv sistemasınan mudami impulslar uzaq qısqarib turadı. Muskullar bul impulslarga uzaq qısqarib muskuldıń sol tetonik qısqarıw yamasa tetanus dep ataladı. Tetanus eki qıylı baladı : tishchali hám tegis tetanus.

Skelet bulshi’q yetleri àdàm denesinin’ tu’rli bo’limlerinde to’mendegidey tà’rtipte jàylàsqàn: bàs, moyi’n, gewde, qol hà’m àyàq bulshi’q yetleri.

Bàs bulshi’q yetleriàtqàràtug’i’n xi’zmetine qàràp, shàynàw hà’m mimikà bulshi’q yetlerine bo’linedi. Shàynàw bulshi’q yetlerinesheke, shàynàw bulshi’q yetleri kiredi. Mimikà bulshi’q yetlerineko’zdin’ do’n’gelek bulshi’q yeti, qàslàrdi’ bir-birine jàqi’nlàsti’ri’wshi’, àwi’zdi’n’ àylànà bulshi’q yeti kiredi. Mimikà

bulshi’q yetleri àdàmni’n’ hà’r qi’yli’ ruwxi’y jàg’dàylàri’n sà’wlelendiriwde qàtnàsàdi’. Wolàr, à’sirese qi’zi’qshi’làrdà jàqsi’ ràwàjlàng’àn bolàdi’, sebebi wolàr usi’ bulshi’q yetlerdi àrnàwli’tu’rde shi’ni’qti’ràdi’. Bul bulshi’q yetler su’yeklerge birikpeydi.

Moyi’n hà’m gewde bulshi’q yetleri. Moyi’n bulshi’q yetlerine moyi’nni’n’ teri àsti’ bulshi’q yeti, to’s-womi’ràw sorg’i’sh tà’rizli bulshi’q yeti si’yàqli’làr kirip, wolàr bàsti’n’ hà’r qi’yli’ hà’reketlerin tà’miyinleydi. Dene bulshi’q yetleri jàylàsi’wi’nà qàràp ko’kirek, qàri’n, àrqà bulshi’q yetlerinen turàdi’.

Ko’kirek quwi’sli’g’i’ bulshi’q yetlerineko’kirektin’ u’lken hà’m kishi bulshi’q yetleri, womi’ràw àsti’ bulshi’q yetleri, qàbi’rg’àlàr àràli’q (si’rtqi’ hà’m ishki) bulshi’q yetleri, sondàyàq ko’kirek quwi’sli’g’i’ hà’m qàri’n bosli’g’i’ wortàsi’ndà jàylàsqàn diàfràgmà bulshi’q yetleri kiredi. Bul bulshi’q yetler dem àli’w, dem shi’g’àri’wdà, qollàrdi’ hà’reketlendiriwde qàtnàsàdi’.

Qàri’n bulshi’q yetleriqàri’n diywàli’n pàydà yetiwde, dem àli’w hà’reketlerinde, womi’rtqà bàg’ànàsi’ni’n’ bu’giliwinde, qàri’n bosli’g’i’ndàg’i’ ishki orgànlàr bàsi’mi’n sàqlàwdà, ku’shleniw procesinde qàtnàsàdi’. Wolar hàyàllàrdà jàqsi’ ràwàjlàng’ànli’qtan tuwi’w procesinin’ àn’sàt wo’tiwine jà’rdem beredi.

Arqà bulshi’q yetlerinetràpeciyà tà’rizli, àrqàni’n’ yenli bulshi’q yetleri, rombà tà’rizli bulshi’q yetler kiredi. Arqà bulshi’q yetler womi’rtqà bàg’ànàsi’ hà’m jàwi’ri’n su’yegi hà’reketlerin tà’miyinleydi. Wolàr gewdeni tik uslàp turàdi’.

Qol bulshi’q yetleri iyin belbewi hà’m qol bulshi’q yetlerinen ibàràt. Iyin belbewi bulshi’q yetlerine deltà tà’rizli, jàwi’ri’n tà’repindegi bulshi’q yetler kiredi. Qol bulshi’q yetleriiyin, bilek hà’m qol pà’njesi tà’repindegi bulshi’q yetlerge bo’linedi.

Ayàq bulshi’q yetlerisàn, bàlti’r hà’m àyàq pà’njesi bulshi’q yetlerine bo’linedi.

Uzi’n bulshi’q yetler tiykàri’nàn qol hà’m àyàqlàrdà, kelte bulshi’q yetler qàbi’rg’àlàr àràsi’ndà, yenli bulshi’q yetler ko’kirekte, qàri’n diywàllàri’ndà, do’n’gelek bulshi’q yetler àwi’z, ko’z do’gereginde jàylàsqàn. Hà’rbir bulshi’q yettin’ sin’irlerden turàtug’i’n bàsi’ hà’m quyri’q bo’limi bolàdi’. Bulshi’q yet si’rti’nàn biriktiriwshi toqi’màdàn turàtug’i’n juqà perde (fàsciyà) menen qàplàng’àn. Fàsciyà menen bulshi’q yetlerdin’ sin’irleri àràsi’ndà hà’reketti jen’illestiretug’i’n sinoviàl suyi’qli’g’i’ bolàdi’.

Muskuldıń jumısı kilogramometrler menen shıyenedi, yaǵniy joqarıǵa kotarilgan júk ogirligini, kotarilish bálentligi kopaytmasi menen shıyenedi. Muskullar statikalıq hám dinamikalıq jumıs atqaradı. Muskullardıń uzaq waqıt qısqarmasdan tura alıwı statikalıq jumıs esaplanadı. Dinamikalıq ishda muskullar júk kotaradi. Statikalıq jaǵdayǵa tik turıw kiredi. Muskullar statikalıq ishda dinamikalıq jumısqa salıstırǵanda kem jumıs sarplaydı. Dinamikalıq ishda kop energiya sarp etiw baladı, element almasinuvi artadı. Dinamikalıq ishda muskullar kemrek charchaydi. Statak ishda muskulǵa qan keliwi azayadı, awqatlanıw susayadi. Muskullardı jumıs uqıplıyatini shıyesh ushın ergograf ásbapı qollanıladı. Balanıń 6 -7 jasından baslap muskuldıń kúshi orta baradı, 8-9 jasda muskul kúshiniń artpaqtası talay tez baladı. Muskullar jumıs waqtında yamasa statikalıq jaǵdaylarda uzaq múddet qısqarib turıwı yamasa qandayda-bir fizikalıq jumıs atqarǵanda charchaydi. Balanıń jası qansha kishi bolsa, ol sonsha tez hám ańsat charchaydi, ásirese, bir túrli muskul iskerliginde, háreketsiz jaǵdayda úlkenlerge salıstırǵanda tez charchaydi. Muskullar sharshawınıń baslanıwında oraylıq nerv sistemasınıń sheshiwshi rol aynashini Sechanov I. M., Pavlov., vvedenskiy N. E. hám A. A. Uxtomskiylar az tekseriw jumıslarında korsatib berdiler. 7-8 jasqa shekem bolǵan balalarda mayda muskullardı qısqarıwınıń koordinatsiyası jetkilikli bolmaganligi sebepli olar anıq, mayda hám názik háreketlerdi júdá qıyınlıq Menen ámelge asıradılar. Sol sebepli olar tez charchaydilar. 7-12 jaslı balalarda háreketlerdiń koordinatsiyalashmaganligi sebepli tez sharshaw payda boladı. Sol sebepli dene tárbiyası 40 -45 minuttan ortmasligi kerek. 7-8 jaslı balalar úlken adamǵa salıstırǵanda kop mayda háreketlerdi atqaradılar, lekin kem energiya sarp etiw etediler. 14 jaslı balalarda nerv sisteması hám háreket apparatı jetkilikli rawajlanbaǵanlıǵı sebepli úlken adamǵa salıstırǵanda 2:5 ret, 16 jasda 2 ret artıq sharshaw payda boladı. Bul malumotlar hár qıylı fizikalıq mashgulotlarni aparıwda, mektep aldı jer uchastkasında, óndiriste itıbarǵa alınıwı kerek.

Fizikalıq mexnat dáwirinde jumıs xolatini, tempini, pozasini ozgartirish, tez-tez dem beriw, unamlı emotsional xolatini payda etiw kerek. 7-8 jaslı balalarda muskularning anıq, noziq xaraqatlarni orınlaw uqıplıyatiga iye bolǵan shaqqanlıq bolmaydi. Bunday shaqqanlıq uyań aste payda baladı. Fizikalıq shınıǵıwlar háreket tezligi hám shaqqanlıqtı asırıwshı faktorlardan biri esaplanadı. 30 jastan song muskullar qısqarıwınıń jasırın dáwiri uzayadi, háreket tezligi azayadı. Solaqay balalarda shep tárepdegi gruppa muskullardı maksimal chastotası ań tárepdegi sonday gruppa muskullarǵa qaraǵanda joqarı baladı. 7 jastan 16 jasqa shekem háreket tempi 1, 5 retke artadı. Osmirlarda balogatga jetiw dáwirinde muskullardıń kúshi tez artadı. Balanıń 6 -7 jasında jazıwshı muskullar kúshi bukuvchi muskullar kúshine salıstırǵanda artıq baladı. Buǵan sebep ań qal kop qan menen taminlanadi. 8 10 jasda ogil balalar ań qolining kúshi qız balalardan 1-3 kg. artıq, 13 jasda 7 kg., 16 jasda15 kg., 19 jasda 17, 5 kg., 22 jasda 18 kg teń. Shıdamlılıq malum gruppa muskullardı jumıs uqıplıyatini uzaǵıraq saqlaw, oziga xoslilik menen xarakterlenedi. Jas artqan sayin dinamikalıq jumısqa shıdamlılıq artıp baradı. Shıdamlılıq 12 15 jasda ogil balalarda talay artadı.

Tayansh háreket apparatınıń gigienası. Balalardıń oquv hám mexnat iskerligin shólkemlestiriwde oquv hám mexnat sharayatlarınıń gigienaǵa togri kelmewi, klass buyımlarınıń maqsetke muwapıq bolmasligi, portfelin mudam bir qolda alıp júriwi, uydagi turmıstı uyushtirishda jumıs ornining gigienik tárepten togri kelmewi, orin korpaning xaddan tısqarı jumsaq hám tegis emes bolıwı omırtqa pogonasining rawajlanıw qásiyetlerine jetkiliklishe baha bermaslik tayansh háreket apparatınıń notogri osib rawajlanıwına alıp keledi. Tayansh háreket apparatınıń gigienik nızamlarǵa ámel etpesliq omırtqa pogonasining rawajlanıwına, yaǵniy qáddi qáwmettiń aynıwına alıp keledi. Bularǵa egilgan, kifotik, lordotik, skoliotik qáddi qáwmet dep ataladı.

Egilgan qáddi-qáwmet balalar tik turǵanda bası bir az aldınǵa egilgan, jelkeleri aldınǵa osilgan, kokrak qápesi oyıqlaw, qorni aldınǵa shıqqan baladı.

Kifotik qáddi-qáwmetli balalarda gúrekler qanatqa oxshash kotarilib turadı. Bukir jaǵday júzege keledi.

Lordotik qáddi-qáwmetli kisilerde gewdesiniń arqa bólegi tegis, kokrak qápesi tegis, qorni aldınǵa shıqqan baladı, omırtqa pogonasining bel bólegi normadan koproq aldınǵa buqilishi gúzetiledi.

Skolioz dep atalıwshı qáddi-qáwmetli balalarda tik turǵanda jelkeleriniń biri tómen, biri bálent, kokraklari da tómen, bálent bolib, kokrak qápesiniń bir tárepi bartganroq, ekinshi tárepi oyıqlaw jaǵdayda baladı. Qáddi-qáwmettiń aynıwı tek sırtqı korinishni emes, bálki ishki organlar (opka, júrek, bawır, búyrek, as qazan hám ishek sıyaqlılar ) dıń rawajlanıwı hám funksiyasına da unamsız tasir korsatadi.

Balalarda omırtqa pogonasining normal qáliplesiwi ushın tómendegi gigienik qaǵıydalarǵa ámel qılıw kerek; balanı jaslıqtan tegis hám bir az qattılaw toshakda uxlashga orgatish, kópshik tómenlew bolıwı kerek; balanı 6 aylıq bolaman degenge shekem otkazmaslik, 10 aylıq bolaman degenge shekem oyogida uzaq waqıt tik túrgezmaslik kerek; kishi jas daǵı balalar, baslanǵısh klass oquvchilari uzaq waqıt bir orında otirmasligi, tik túrmesligi, uzaq aralıqqa júrmesligi, ogir júk kotarmasligi, mudam bir qolda jumıs atqarmasligi kerek; Oquvchilar baylarına uyqas parta, stol-stullarda otirishi kerek, parta, stol-stulda otirganda gewdesi tik, jelkeleri bir tegisde, beli stul yamasa parta súyeniwigiga súyenip turıwı, ayaqları dize bugimida togri múyesh payda etip, iymeygen, kokrak menen parta qırı arasında 3-5 sm.ga jaqın aralıq bolıwı kerek.

Adam taban kaftining tómengi bólegi tayansh-háreket sistemasınıń ressori wazıypasın atqaradı. Balalar uzaq waqıt tik turǵanda, Ogir júk kotarganda, tar poyafzal kiyganda ayaq pánjesi gúmbezi tegislenedi, nátiyjede tegisoyoqlik kelip chikadi. Tegisoyoqlik nátiyjesinde oyogining taban - pánje hám baltır muskullarında ogriq baladı.



Paydalanilg’an adebiyatlar:

  1. B. AMINOV, T. TILAVOV, O. MAVLONOV ADÀM HÀ’M WONI’N’

DENSÀWLI’G’I’ «O‘QITUVCHI» BÀSPÀ-POLIGRÀFIYÀLI’Q DO’RETIWSHILIK U’YI TÀSHKENT — 2014

  1. Axmedova A. “Adam anotomiyasi” T. “ Iqtisod moliya” 2007-y

Download 1.08 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling