Jurnaldan ko‘chirib bosilgan maqolalar «Til va ada biyot ta’limi»dan olindi, deb izohlanishi shart


Download 5.75 Mb.
Pdf ko'rish
bet7/12
Sana15.12.2019
Hajmi5.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Zumradkhon TESHABOEVA,

Tashkent Chemistry and Technology 

Institute, teacher

PROBLEMS OF DEVELOPING SOCIOLINGUISTIC COMPETENCE OF 

EFL TEACHERS 

Sociolinguistic competence 

(SLC)  is  a  part  of  communi-

cative language competence. 

Communicative  language  com-

petence consists of linguistic, 

sociolinguistic and pragmatic 

competences. According to the 

“Common  European  Framework 

of  Reference  for  Languages: 

Learning, Teaching, Assessment”, 

SLC  refers  to  the  sociocultur-

al conditions of language use: 

“Through its sensitivity to social 

conventions (rules of politeness, 

norms governing relations be-

tween generations, sexes, class-

es and social groups, linguistic 

codification  of  certain  fundamen-

tal rituals in the functioning of a 

community), the sociolinguistic 

component strictly affects all lan-

guage communication between 

representatives of different cul-

tures, even though participants 

may often be unaware of its influ-

ence” [1].

SLC  is  a  multifaceted  and  multi-layered  notion, 

which presupposes knowledge of language spea-

kers to communicate appropriately in all of the social, 

cultural, and pragmatic aspects of the conversation. 

It  becomes  even  more  complicated  because  of  the 

division of SLC into two categories: appropriateness 

of form (pragmalinguistics) and appropriateness 

of meaning (socio-pragmatics) [2, 16]. For non-na-

tive speakers it is difficult to control the speech from 

these  two  regards.  We  may  sometimes  speak  cor-

rectly in form, but not appropriately in meaning and 

vice versa.

Thus, SLC influences greatly the communication 

process between representatives of different cul-

tures. Teachers of foreign languages (FL) are those 

channels through which learners get knowledge 

about SLC in the process of learning a foreign lan-

guage. The goal of teaching a foreign language is 

to develop communicative language competence of 

the learners in the target language (TL). We cannot 

develop the communicative competence without de-

veloping sociolinguistic competence of the learners.

If  we  want  our  learners  to  have  well-developed 



veb-sayt:  www.tilvaadabiyot.uz

25

Metodik tavsiya

SLC, we should, first of all, make sure if our FL teach-

ers have it. It is relevant to mention that very often, 

unfortunately, our FL teachers do not have appropri-

ate level of SLC of the target language. If teachers 

do not have it, the acquisition of SLC for learners be-

comes even twice more difficult.

E. Mede and K. Dikilitas in their article “Teaching 

and  Learning  SLC:  Teacher’s  Critical  Perceptions” 

reported on the study they had conducted at Turkish 

schools and universities. The researchers studied 

the problem of developing SLC, they interviewed 35 

native  and  35  non-native  EL  teachers. The  authors 

state that “classroom environment may not be an 

appropriate  context  where  SLC  can  be  developed 

due to several reasons unique to any learning 

experience in an EFL context such as non-authenticity 

of the content of the materials”. After analyzing the 

questionnaires for non-native EL teachers regarding 

their  SLC  level,  the  following  themes  were  pointed 

out: lack of awareness, lack of exposure to the target 

culture, a teacher belief and the curriculum [2, 24].

It  is  relevant  to  discuss  each  of  the  themes.  By 

awareness teachers mean that very often teachers 

do not know about SLC because of lack of training. 

The lack of exposure to the target culture means lack of 

communication with native speakers and absence of 

visiting/living  in  the  TL  countries.  The teacher beliefs 

theme  identifies  the  existing  knowledge  teachers 

already have in their heads, which they do not want to 

change. By telling curriculum teachers named different 

reasons related to the school programs.

Some educators mistakenly believe that visiting or 

living  in  a  TL  country  will  develop  their  SLC  greatly. 

This  is  not  completely  true  and  scientific  research 

proves it too. C.A. Mizne summarizes the study of “King 

and  Silver”  about  the  effect  of  immersion  on  SLC,  in 

which they come to conclusion that “the length of stay 

in  a  second  language  environment  is  beneficial  for 

acquiring SLC but insufficient and time consuming” [3, 

9]. This study shows that sending FL teachers to the TL 

countries for Professional Development courses is not 

enough for developing their SLC. 

We  propose  the  following  recommendations  for 

developing  SLC  of  the  FL  teachers  of  Uzbekistan. 

At the moment in the curriculums of the institutes 

and  universities  that  train  future  FL  teachers  in 

Uzbekistan there is no subject of Sociolinguistics. 

We  believe  that  this  brings  to  the  lack  of  knowledge 

about Sociolinguistics in general and SLC in particular. 

It  would  be  better  if  this  subject  is  included  into  the 

curriculums. Similarly, the topics of “Sociolinguistics”, 

“Sociolinguistic competence”, “Sociolinguistics in the 

multicultural classrooms” should be introduced to the 

students of all levels (I - IV courses) in the course of 

different  subjects,  e.g.,  Methodology,  Country  Study, 

DIC (Developing Intercultural Competence), Pedagogic 

and other subjects into the pre sented teacher training 

curriculums.

Another reason of the lack of SLC of FL teachers 

is when they go to different training and re training 

courses, there is again a lack of the topics mentioned 

above  in  the  curriculums  of  those  programs.  In  the 

result,  pre-service  and  in-service  FL  teachers  do  not 

get  enough  knowledge  and/or  training  about  SLC. 

And it becomes a vicious cycle: teachers do not know 

about  SLC,  and  as  a  result  they  cannot  transfer  it  to 

their learners appropriately. FL teachers usually have 

this knowledge intuitively, but, we believe, it must be 

explicitly discussed while teacher-training process.

Thus, we recommend including the following topics 

into the subjects of pre-service and in-service teacher 

training curriculums:

Speech act; 

Speech event (participants, channel place, time, 

purpose); 

Speech styles (intimate, casual, formal, frozen); 

Sociolinguistic issues in FL classroom; 

SLC of a FL teacher; 

Professional competence of a FL teacher

FL teacher’s voice, talk, speech; 

Multicultural classroom.

There is also another problem – lack of standard SLC 

tests. This issue has not been studied appropriately yet. 

As a result, due to the lack of SLC tests, it is hard to 

check if a person actually has it or not. This is still an 

issue for future scientific researches.

Possessing cultural, socio linguistic knowledge 

about language use assumes a higher level of linguistic 

competence. Unfortunately, sometimes some of 

the teachers are not competent enough in a foreign 

language. Maybe we should be stricter and require 

from  the  FL  teachers  Certificates  of  their  language 

proficiency,  such  as  IELTS.  Because  sometimes  we 

may meet FL teachers who can hardly speak the TL, let 

alone possessing SLC.

One of the key recommendations for the issue 

is  raising  the  teachers’  awareness  about  the  SLC 

importance. This should be done through explicit 

instruction during teacher-training process.

Thus,  we  believe  that  EFL  teachers  should  get  a 

better training on what is Sociolinguistics, what is SLC 

itself. Then, they need a better understanding of ways/

strategies on how to apply this knowledge into their 

teaching.



REFERENCES

1. Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment. Available online:­www.сое.



int/t/dg4/linguistic/Source/Framework_EN.pdf.

2. B. Mede & K. Dikilitas (December 2015) Teaching and learning sociolinguistic competence: teachers’ critical perceptions. 

Participatory Educational Research (PER), Vol. 2(3). Available on-line­http://www.partedres.com/archieve/issue_2_3/2-per_l­5-2­

9_volume_2­_issue_3­jpage_l­4_31.pdf.

3. Mizne, Claire Ann. Teaching sociolinguistic competence in the ESL classroom (1997). Senior Thesis Project. 1993-2002. 



http://www.trace.tennessee.edu/utk_interstpl!20.

26

e-mail: til_adabiyot@umail.uz

Badiiy ifoda jozibasi va estetik tafakkur qudrati ji-

hatidan dunyo adabiyotining eng yuksak talablari dara-

jasida ijod qilgan yozuvchi Chingiz Aytmatovning asar-

larida odamning odamiyligini ta’minlaydigan sezimlar, 

inson ruhiyatini tozartirib, uni ezgulikka undaydigan 

ma’naviy omillar betakror yo‘sinda ta’sirli ifoda etila-

di. O‘z bitiklari bilan ochun estetik tafakkuriga yangilik 

kiritgan daho adib inson ruhiyatining shu vaqtga qa-

dar tadqiq etilmagan qatlamlarini tengsiz bir mahorat 

ila ko‘rsatib berdi. Barimiz ko‘rib yurgan makon va za-

mondagi oddiy odamlarning kundalik yumush hamda 

odatiy munosabatlari zamiridagi umuminsoniy qadri-

yatlarni ko‘rsata olgani uchun ham adibning asarlari 

dunyoviy miqyosga ko‘tariladi.

Chingiz  Aytmatov  o‘z  asarlarida  muammo 

ko‘tarmaydi, balki odamning o‘zi eng buyuk va hech 

qachon to‘la hal etilmaydigan muammo ekanidan kelib 

chiqib  qalam  suradi.  Yozuvchining  barcha  asarlarida 

odamni muayyan xatti-harakatlar sari yo‘naltirgan 

axloqiy-ma’naviy asoslarni anglashga urinish aks etadi. 

Adib nafaqat ezgu amallar egasi bo‘lgan odamlarni, 

balki yovuz kimsalarning-da ichki olamini tushinishga 

intiladi. Shuning uchun uning bir oddiy odamlar 

haqida yozganlari insonning buyukligi yoki yovuzligi 

haqidagi kutilmagan simfoniya bo‘lib yangrayveradi. 

Aytmatovning asarlari qahramonlari oddiy kishilar, lekin 

ular orasida birorta ham tasodifiy odam uchramaydi.

“Asrga tatigulik kun” romani Chingiz Aytmatov ijodida 

ham, o‘qirmanlar hayotida ham alohida ahamiyatga 

ega bitik bo‘ldi. Adib asarga X asrda yashab o‘tgan 

Grigor Narekatsining: 

“Bu kitob tanimdir mening, Bu 

so‘z jonimdir mening”, – degan so‘zlarini bekorga 

epigraf qilib keltirmagandi. Asar g‘oyat ko‘pqatlamli 

imo-ishoralarga boy bo‘lgani uchun ham uning teran 

tagma’nolariga, birdaniga tushunib yetish oson 



Qozoqboy YO‘LDOSH, 

pedagogika fanlari doktori, professor



MANQURTLIKNING  JONO‘RTAR  

TASVIRI 

(Chingiz Aytmatov tavalludining 90 

yilligiga)

bo‘lmaydigan tarzda shifrlangan tiliga alohida e’tibor 

qaratilishi lozim. Shundagina uni bir qadar anglab 

yetish mumkin bo‘ladi. Romanda odam deb atalmish 

murakkab yaratiqning haqiqiy qimmati nimada ekani turli 

taqdirli kishilar hayoti tasviri orqali ko‘rsatilgan. Unda 

o‘zining etnik tomirini biladigan, bugunning kechadan 

kelib  chiqishini  anglaydigan,  Yaratgandan  qo‘rqib, 

bandasidan uyalgani sabab o‘z xatti-harakatlarini taftish 

etadigan odamlardangina ezgulik kelishi aks ettirilgan.

Estetik  tafakkuri  milliy  va  ochun  folkloridan 

oziqlangan har qanday rivoyat zamirida chuqur ma’no 

ko‘ra oladigan yozuvchi “Asrga tatigulik kun” asarida 

uchta rivoyatdan foydalanadi. Bu rivoyatlarning birortasi 

ham shunchaki badiiy ekzotika yoki sujetni qiziqarli qilish 

uchun kiritilmagan. Ularning har biri zilday og‘ir badiiy-

estetik yuk tashiydi. Ushbu maqolada asardagi birgina 

Nayman ona va manqurt o‘g‘il haqidagi rivoyatdan 

keltirib  chiqarish  mumkin  bo‘lgan  ijtimoiy-falsafiy  va 

badiiy-estetik ma’nolar ifodasiga to‘xtab o‘tiladi.

Hamonki, so‘z manqurtlik tushunchasi haqida borar 

ekan, oldin ushbu so‘zning kelib chiqishi va ma’nosi 

to‘g‘risida  fikr  yuritsak  durust  bo‘ladi.  Ozarbayjonlik 

olima  Ulviya  Husaynovaning 



“Об  этимологии 

слова манкурт”

1

 maqolasi shu muammo yechimiga 

bag‘ishlangan. Olima turli ilmiy adabiyotlarga tayanib, 



“manqurt” so‘zi “aqlsiz, esi yo‘q” ma’nosidagi qadimgi 

turkiy 


munquldan kelib chiqqan bo‘lishi mumkinligini 

taxmin qiladi

2

. Shuningdek, manbalarda mo‘g‘il tilida 



“nodon, aqlsiz” ma’nosidagi 

“manguu” shakli va “tentak 

bo‘ldi, aqldan ozdi” anglamidagi 



“manguurax” ko‘rinishi 

borligini ham qayd etadi. Ulviyaning 



“manqurt”  leks 

emasi qadimgi turkiy tilda “bel bog‘lamoq, shaylanmoq” 

ma’nolarida qo‘llaniladigan 

“man” hamda “quritilgan” 

anglamidagi 



“qurut” so‘zlari qo‘shiluvidan yuzaga 

kelgan


3

 degan gipotezasida ham mantiq yo‘q emas.

Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” ki-

tobida turkiy 



“munduz” so‘zi “aqlsiz,­laqma” ma’nola-

rini bildirishi ko‘rsatilgan. “Devon...”da ushbu so‘zning 

ma’nosiga misol tariqasida 

“Нэчә  мундуз  эрсә  эш 

эзгұ,  Нэчә  эгрі  эрсә  жол  эзгұ”

4

 (Qancha aqlsiz 



bo‘lsa-da­ yo‘ldosh­ yaxshi,­ Qancha­ egri­ bo‘lsa-da­ yo‘l­

yaxshi) maqoli keltiriladi. Shuningdek, ushbu kitob-

da eski turkiyda 



“munduz” so‘zi o‘zagiga qo‘shimcha 

qo‘shish orqali “aljiradi,­ aqldan­ ozdi”­ ma’nosini ang-

Adabiy 

taqvim


veb-sayt:  www.tilvaadabiyot.uz

27

Adabiy taqvim

latuvchi 



“mundi”

5

 fe’li yasalishi ham 



ko‘rsatiladi. Tildagi ushbu holatlar kishi-

da, balki, 



“manqurt” leksemasi “mun” 

o‘zagiga 



“qurt” so‘zini qo‘shish yo‘li 

bilan hosil qilingan va fonetik o‘zgarish-

ga uchrab

 “munqurt”  “manqurt”ga 

aylangandir, degan fikr paydo qiladi. 

“Manqurt” leksemasi etimologiyasini 

turkiy til qonuniyatlaridan kelib chiqqan 

holda o‘zgacha yo‘sinda talqin etishga 

ham muayyan asoslar bor. Bu so‘zning 

qarluq  va  o‘g‘iz  lahjalarida  I  shaxsni 

anglatuvchi 



“man” va ko‘pchilik turkiy 

tillar uchun yaqin bo‘lgan “qotirilgan,­



quritilgan­ma’nosidagi” 

qurut” so‘zlari 

qo‘shiluvidan paydo bo‘lgani ehtimolini 

ham inkor qilib bo‘lmaydi. Zero, bu so‘z 

shaxsligi, odamligi quritilgan kimsani 

anglatishga xizmat qiladi. Hozirgi qirg‘iz 

tilida qo‘l-oyoqsiz mayib ma’nosini anglatuvchi 



munju 

so‘zi bor. O‘zbek tilida esa qo‘li yoki oyog‘i yoxud 

birvarakayiga qo‘l va oyog‘i ham yo‘q, ayni vaqtda esi 

ham butun bo‘lmagan kishilarga nisbatan 



“mo‘ndik”, 

“mertik”  so‘zlari ishlatiladiki, bu misollar “manqurt” 

so‘zining turkiy tillarda chuqur ildizga ega bo‘lganidan 

dalolat beradi. 

Chingiz  Aytmatov  Muxtor  Shaxanov  bilan  qilgan 

suhbatlaridan iborat “Cho‘qqida qolgan ovchining ohi-

zori” asarida bolaligida qirg‘izlarning yarashiqsiz qiliq 

qilgan  kimsaga:  “Sen  manqurtmisan  nima  balo?”  – 

deganlarini ko‘p eshitganini qayd etadi. Shuningdek, 

ushbu asarda mashhur manaschi oqin Soyaqboy 

Qoralayev qirg‘iz-qalmoq urushi davrida olingan asirlarni 

manqurtga aylantirishday yaramas odat bo‘lgani va 

uning mexanizmi borasida so‘zlab berganini, bunga 

“Manas”dan ham misollar keltirganini yozadi.

6

E’tibor qaratilishi kerak bo‘lgan yana bir muhim jihat 



shundaki, Aytmatovning romani yaratilishidan oltmish 

besh yil burun o‘zbek jadidlarining otasi Mahmudxo‘ja 

Behbudiy “Oyna” jurnalining 1915-yilgi 22-, 23-, 

25-, 26- sonlarida e’lon qilgan “Sart so‘zi majhuldir” 

maqolasida: 

“Qabilasining ismini va yetti otasining 

otini bilmayturgonlarni qul – marquq derlar”, – deb 

yozgan edi.

7

 Ko‘rinadiki, Behbudiy ishlatgan 



“marquq” 

so‘zi ham shakli, ham ma’nosiga ko‘ra Aytmatov 

qo‘llagan so‘zning o‘zginasini anglatadi. Bu dalillar 

“manqurt”  leksemasi yozuvchi tomonidan o‘ylab 

chiqarilmagan, balki turkiy tilning qadim qatlamlaridan 

kovlab topilgan, degan to‘xtamga kelishga asos beradi.

Yozuvchi  romanda  odamni  uning  lavozimi  ham, 

boyligi ham, kuchi ham emas, balki ajdodlardan o‘tib 

kelayotgan ezgu qadriyatlarni saqlab qolib, ularga 

amal qilishi ulug‘lanishini o‘ta ta’sirli yo‘sinda aks 

ettiradi. Yozuvchi “O‘zim haqimda qaydlar” maqolasida: 



“Bizning­ ovulimizda­ yetti­ otasini­ bilish­ odatiga­ qat’iy­

rioya qilinardi. Shu sababdan o‘zimizdan oldin o‘tgan 

yetti ajdodimizni bilish muqaddas burch ekanligi 

bolalikdanoq ongimizga singdirilardi. Odatda, ovul 

qariyalari­bu­borada­o‘g‘il­bolalarni:­“Qani­aytchi,­botir,­

kimlarning­ avlodidansan?­ Otang­ kim?­ Otangning­ ota-

bobolari­kimlar?­Nima­ish­bilan­shug‘ullanishgan?”­kabi­

savollar bilan sinashardi. Agar bola bu savollarga javob 

berolmasa,­uning­ota-onasi­qattiq­izza­qilinardi”,–­deb­

yozadi.

8

 Bu iqror Aytmatov har bir odamning shaxs 

sifatida shakllanishida o‘z o‘tmishini bilishining katta 

o‘rni borligiga uzoq bolaligidan e’tibor berib kelganini 

bildiradi. 

Kishida insoniy sifatlarni yuzaga keltirish, unga 

o‘zligini tanitishda ona tilining ulkan ahamiyatga 

egaligi to‘g‘risida adib: “Bolalikda­shuurga­singdirilgan­



ona tiligina... insonda milliy g‘ururning ilk kurtaklarini 

uyg‘otishi­...mumkin”, – deb yozadi. 1972-yilda qilingan 

bu iqror keyinroq yaratilgan “Asrga tatigulik kun” 

romanining asl mohiyatini belgilash hamda bu asar 

zamiridagi ma’noni anglab yetishda muhim ochqich 

vazifasini  bajaradi.  Ch.Aytmatov  shaxsiyatidagi  ana 

shu asl tuyg‘ular manqurt Jo‘lomon fojiasini, uning turli 

davrlardagi qiyofadoshlari bo‘lmish: revizor, mayor 

Tansiqboyev, leytenant Tansiqboyev, Sobitjon singari 

kimsalarning ma’naviy-ruhiy qashshoqligi hamda 

bu ma’naviy g‘ariblikning buzg‘unchi qudratini butun 

ko‘lami bilan ko‘rsatish imkonini beradi. Asarda bir qator 

timsollar tasviri orqali kechagi kuniga bog‘lanmagan 

odam ertangi kunini o‘ylay olmasligi sabab faqat buguni 

bilan yashashga mahkum ekani ko‘rsatilgan. O‘tmish 

va kelajakdan uzilganlik, ya’ni ma’naviy tomirlarning 

qirqilishi odam ruhiyatidagi yovuzliklardan qaytaruvchi 

axloqiy to‘siqning yo‘qolganini bildiradi. Bunday 

kimsalar uchun o‘z manfaatidan yuksak qadriyat

muqaddas tushuncha bo‘lmaydi.

Zamonaviy manqurt Sobitjon o‘z milliy tomiridan 

uzilgani uchun ham bu ochunda omonat yashaydi, u 

kechagi kunni bilmagani va suymaganidek, ertangi 

kunni yaxshi ko‘rishga ham qodir emas. Faqat 


28

e-mail: til_adabiyot@umail.uz



Adabiy taqvim

bugunidan iborat bu kimsa, Edilboy daroz aytganidek, 



“...o‘zi­o‘ziniki­bo‘lmay­qolgan” nusxaga aylangan. 

Ch.Aytmatov  inson  ruhiyatining  ulkan  bilimdoni 

sifatida manqurt afsonasida qatnashgan har bir 

timsolning ko‘ngil kechinmalarini eng mayda 

tebranishlariga qadar aniq tasvirlaydi. Nayman onaning 

chegarasiz dard-u alami ifodalangan rivoyat tasvirida 

yozuvchi asosiy e’tiborni asar qahramonlarining ruhiy 

kechinmalarini aks ettirishga qaratadi. Bu hol, umuman, 

manqurtlik, xususan, Nayman ona fojiasining butun 

ko‘lamini tuyish imkonini beradi.

Oldin eri, so‘ng o‘g‘lidan ham ajralgan bo‘lsa-

da, odamni odam qilib turadigan ma’naviy sifatlar: 

odamiyligi, g‘ururi, azaliy udumlarga hurmatini saqlab 

qola bilgan Nayman ona shaxsiyatidagi butunlik 

asarda ishonarli ko‘rsatilgan. Romanda onaning 

ruhiy holatidagi ichki dinamikaning tadrijiy bosqichlari 

ulkan  mahorat  bilan  tasvirlanadi.  Chunonchi,  afsona 

boshlarida ona tuyg‘ulari “Sayyoh­ savdogarlar­



...Sario‘zakda uchragan yosh manqurt haqida gap 

ochib Nayman onaning o‘rtangan yuragini battar o‘rtab, 

yarasiga tuz sepishganini ...payqashmagan edi. Ona 

qandaydir falokatni sezib, yuragi orqasiga tortib ketdi. 

O‘sha­manqurt­mening­o‘g‘lim­bo‘lib­chiqsa-ya,­degan­

hadik­borgan­sari­kuchayib,­uning­aql-u­hushini,­butun­

vujudini tobora chuqurroq, tobora kuchliroq chirmab 

ola boshladi. O‘sha manqurtni izlab topib, o‘z ko‘zi 

bilan ko‘rib, uning ...o‘g‘li emasligiga ishonch hosil 

qilmaguncha­ ko‘ngli­ tinchimasligiga­ ko‘zi­ yetgan­ edi”­

tarzida berilgan. Ushbu ifodalardagi nozik nuqtalarda 

onaning yuragini o‘rtagan alamlar zalvori aks etgan. Bu 

tasvirda odam ruhiyati, sezimlari g‘oyat o‘zgaruvchan 

ekani ko‘rsatilgan. Unda o‘g‘lining yo qahramonlarcha 

halok bo‘lgani, yoki yov o‘qidan o‘lib, o‘ligi dalada 

qolgani, yoxud manqurt holiga tushirilgan bo‘lishi 

mumkinligiday uch ehtimolning har birini ham o‘yiga 

keltirishdan qo‘rqayotgan, ayni vaqtda bor haqiqatni 

bilmaguncha tinchiy olmaydigan sho‘rlik ona holati 

tengsiz mahorat bilan tasvirlangan. 

Asarda Nayman onaning o‘ylari, ko‘ngil hola-

ti tinimsiz o‘zgarib turishi g‘oyat ishonarli ko‘rsatiladi. 

Romanda onaning goh: “O‘g‘limni­tirik­ko‘rsam,­manqurt­

bo‘lsa ham, aqldan ozib hech nimani eslay olmaydigan 

merov bo‘lib qolgan bo‘lsa ham mayli. O‘g‘limning, ish-

qilib,­joni­omon­bo‘lsa­bas”,­–­deb o‘ylashi, gohida esa 

“...o‘g‘limning­o‘rniga­ovsar­va­majruh­bir­kimsaga­duch­

kelib­qolsam,­holim­ne­kechadi?”­– deya ko‘ngli vayron 

bo‘lishi, yana bir zumdan keyin: “...nima­ bo‘lsa­ ham,­



biron kimsaning emas, balki o‘zining dilbandini topish 

ishtiyoqi­ona­qalbini­chulg‘ab­olgan”ligi tasvirlanadi. 

Yozuvchi  onaning  o‘zi  izlab  yurgan  tuyalar  uyurini 

ko‘rgandagi ruhiy holatini cheksiz mahorat bilan 

aks ettiradi: “Uyurni­ izlab­ topganidan­ quvonchi­



ichiga sig‘may, nafasi bo‘g‘ziga tiqildi. Ammo shu 

zahotiyoq manqurt qilib qo‘yilgan o‘g‘lini ko‘rishni 

eslab, qo‘rqqanidan a’zoyi badani muzlab ketdi. So‘ng 

yuragi yana quvonchga to‘ldi va shu bilan ne ahvolga 

tushganini­o‘zi­ham­anglamay­qoldi”. Kichkinagina shu 

tasvirda onaning tinimsiz o‘zgarib turgan ruhiy dunyosi 

ustalik bilan tabiiy aks ettirilgan. Onaning tuyg‘ulari 

kiprikdagi yoshday omonatligi, salgina harakat uning 

hissiyot olamini ostin-ustun qilib yuborishga qodirligi 

o‘ta ta’sirli ifoda qilingan.

Nayman onaning manqurt bolasini topgandan keyin-

gi holati ham romanda tengsiz ustalik bilan haqqoniy 

chizilgan: yovqur tabiatli bu ayolning o‘z bolasini shu 

holicha taqdir hukmiga tashlab qo‘yishi mumkin emas-

di. Shuning uchun ham ayolning nima qilib bo‘lsa-da, 

o‘g‘li tabiatini o‘zgartirishga, uning xotirasini jonlantirish-

ga urinib qilgan jonsarak harakatlarida hayotiy haqiqat 

va xarakter mantig‘i yaqqol ko‘zga tashlanadi. Onaning 

o‘g‘lini o‘zi bilan olib ketishga urinishi manzaralarida in-

soniy fojianing avj nuqtalari ta’sirli tasvirlangan. 

Romanda manqurt o‘g‘il tabiati onaning adadsiz 

fojiasi orqali aks ettiriladi. Sababki, o‘zining ahvoli 

ayanchli ekanini bilgan odamgina iztirob chekadi, 

holatidagi fojiani anglamagan kimsa uchun esa har 

qanday iztirob o‘z ma’nosini yo‘qotadi. Onaning cheksiz 

iztiroblari va ruhiy qiynoqlarini ko‘rsatish nafaqat jismi, 

balki tuyg‘ulari ham qul qilinib, muhabbat, nafrat singari 

sezimlardan mahrum etilgan, o‘tmish deb atalguvchi 

tengsiz ma’naviy buloq bilan bog‘lab turadigan tomir 

bo‘lmish  xotirasidan  judo  qilingan  Jo‘lomonning 

qiyofasiz qiyofasini etni junjiktirar darajada aniq 

tasavvur qilish imkonini bergan. Shaxsligidan ajratilgan 

g‘arib  Jo‘lomon  obrazining  o‘zi  orqali  buni  ko‘rsatish 

mumkin emasdi. Asardagi: “Biroq­ onaning­ kelgani­



unga go‘yo har doim yonida yurganday, zarracha ta’sir 

qilmadi. U hatto onadan kimsan, nega yig‘layapsan, 

deb so‘ramadi ham. Ma’lum lahzalardan so‘ng onaning 

qo‘lini yelkasidan surib tashlab, ustida yuk bor tuyasini 

yetaklagancha­odimlab­ketdi...” yo‘sinida aks ettirilgan 

holatning butun ruhiy-emotsional yuki manqurt o‘g‘li 

ahvolini kuzatib turishdan o‘zga chorasi yo‘q ona 

yelkasini qanday bosayotgani real tasvirlangan.

Asarda onaning o‘yi, xatti-harakati, gap-so‘zi, 

ruhiyatidagi har bir o‘zgarish mantiqiy asosga ega holda 

ko‘rsatilgan. Shuning uchun ham Nayman onaning: 

“Yerdan­mahrum­etish­mumkin,­mol-dunyodan­mahrum­

etish mumkin, hatto insonni yashashdan mahrum etish 

ham mumkin. Biroq odamni xotirasidan mahrum etishni 

kim­ o‘ylab­ topdi­ ekan?!­ Yo­ rabbiy,­ agar­ olamda­ bor­

bo‘lsang, bandalaringga bunday yovuzlikni qanday 

ravo­ko‘rding?­Yer­yuzida­usiz­ham­yovuzlik­kammidi?”­

tarzidagi nolasida zarracha sun’iylik yo‘q. O‘g‘lining 

tirik murdaligini ko‘rgan ona fojiasining butun ko‘lami: 

“Men­bo‘tasi­o‘lgan­bo‘z­moya,­Tulubin­kelib­iskagan”­

satrlarida bor dahshati bilan yaqqol namoyon bo‘lgan. 

Bu satrlarda bo‘tasi o‘lgan ona tuyaning terisiga somon 

tiqilgan bolasini sog‘inib iskashi aks etadi.

Romanda Nayman onaning manqurt o‘g‘lini 

ko‘rgandan keyingi to‘xtami uning ruhiy olamiga 



veb-sayt:  www.tilvaadabiyot.uz

29

Adabiy taqvim

muvofiq ishonarli aks ettirilgan:­“O‘g‘lini­qullikda­tashlab­



ketmay, bir amallab birga olib ketishga qaror qildi 

ona. O‘g‘li manqurt bo‘lsa ham mayli, hech nimani 

tushunib, anglab yetmasa ham mayli, kimsasiz cho‘lda, 

jungjanglarning tuyasini boqib xor bo‘lib yurganidan 

ko‘ra o‘z uyida, o‘z odamlari orasida yashagani yaxshi 

emasmi?­ Ona­ qalbi­ shuni­ istardi.­ Boshqalar­ taqdirga­

tan berib ketishi mumkin bo‘lgan holga ona sira ham 

ko‘na olmasdi. U o‘z qoni va jonini, ko‘z qorachig‘ini 

qullikda­ qoldirib­ ketishni­ sira-sira­ istamasdi”.­ Chindan 

ham ona boshqacha yo‘l tutolmasdi: bolasi qanday 

ahvoldaligidan qat’i nazar, uning farzandi edi va undan 

voz kecholmasdi.

Nayman onaning so‘nggi holati tasviri o‘quvchiga ona 

tuygan sezimlarni tuyish, uning tuyg‘ularini ko‘nglidan 

kechirish, ruhiy holatini o‘z ruhiyatiga ko‘chirish imkonini 

beradi:  “Botayotgan­ quyosh­ shu’lalari­ qo‘sh­ o‘rkach­



o‘rtasida o‘tirib olgan ona qiyofasini baralla ko‘rsatardi. 

U jiddiy tusda, yuzlarining qoni qochgan holda hushyor 

tortib, xavotirlanib o‘tirardi. Sochlari oqarib ketgan, 

manglayini­ ajin­ bosgan,­ g‘am-g‘ussali­ ko‘zlariga­ esa­

Sario‘zak­ xuftoni­ singari­ g‘am-tashvish­ cho‘kkan­ edi”.­

Shu o‘rinlarda hayotining ma’nosi bo‘lmish yolg‘iz o‘g‘li 

manqurtga aylantirilgani sabab ham tani, ham ruhi ezilib 

tamom bo‘lgan onaning abgor holati butun dahshati 

bilan ifoda etilgan.

Manqurt afsonasi tasvirini berar ekan, yozuvchi 

odamni manqurtga aylantirgan jungjanglarga bo‘lgan 

nafratini bekitmaydi, tuyg‘usini o‘quvchiga-da yuq-

tirishga urinadi. Muallif romandagi revizor, mayor 

Tansiqboyev, leytenant Tansiqboyev va Sobitjonga 

o‘xshash ezgu qadriyatlarni e’zozlash, odam ko‘ngli-

ni anglashdan yiroq manqurttabiat, hissiz kimsalarni 

yetishtirgan sharoitga bo‘lgan nafratini ham jo‘shqin 

ifoda  etadi. Yozuvchining  romanda  aks  etgan  qaynoq 

sezimlari, otashin tuyg‘ulari asarning pafosi darajasiga 

ko‘tarilgani uchun ham kishini o‘ziga ergashtiradi, uni 

muvozanatdan chiqarib, muayyan ma’naviy-axloqiy 

pozitsiyani tanlashga yo‘naltiradi.

Zotan, manqurtlik biror odamning shaxsiy fojiasi 

emas.  Chunki  manqurt  bo‘lib  tug‘ilmaydilar,  balki 

manqurt qilinadilar. Romanda odamday mukarram 

yaratiqni manqurtga aylantirishdan qaytmaydigan, 

har qanday buyruqni o‘ylab o‘tirmay bajarishga tayyor 

zombilardan iborat bo‘lishini istaydigan tuzumga nafrat 

aks  etgan.  Chingiz  Aytmatov  “Asrga  tatigulik  kun” 

romanidagi manqurt afsonasi orqali butun insoniyatni, 

ayniqsa, turkiy xalqlarni ogohlantirib, ularni tarixning 

qonli saboqlaridan to‘g‘ri xulosa chiqarishga chaqiradi. 

Turkiy uluslarning eng qadim davrlardan to 

bugunga qadar boshqalar qolib, bir-biri bilan yovlashib 

kelayotganini kuzatgan kishi manqurtlik turkiylar uchun 

suyak suradigan genotip illat emasmikin, degan o‘yga 

keladi. Qadim toshbitiklarda turkiy bahodirlar ko‘rsatgan 

qahramonliklar o‘chmaydigan qilib o‘yib yozilgani bilan 

masrur  bo‘lamiz.  Lekin  bobolar  kimga  qarshi  bo‘lgan 

jang-u jadallarda qahramonlik ko‘rsatganini o‘ylab 

ko‘rmaymiz. Fojiali tomoni shundaki, toshbitiklarda 

qirg‘iz, uyg‘ur, tatar, o‘g‘iz, to‘qqiz o‘g‘iz, so‘g‘d, qarluq 

kabi turkiy urug‘-qabilalar o‘zaro jang-u jadallar qilgani 

aks etgan.

Kulteginning:  “Ey­ turk­ xalqi,­ g‘oyat­ ishonuvchan-

san.­ Samimiydan­ nosamimiyni­ ajratmaysan.­ O‘shan-

dayliging uchun tarbiyat qilgan xoqoningning so‘zini 

olmayin har qayerga ketding, u yerlarda butunlay g‘oyib 

bo‘lding,­nom-nishonsiz­ketding...­Turkning­endigi­xalqi,­

beklari!­Uy,­dunyogagina­qaraydigan,­ko‘ziga­faqat­mol-

mulk­ko‘rinadigan­beklar,­sizlar­–­gumrohsiz­lar!”­– de-

gan iddaosi bugun ham o‘z dol zarbligini yo‘qotmagan.

Bitiktoshlardagi qaydlar turkiy qavmlarning ko‘proq 

o‘zlari  bilan  yovlashganiga  tonig‘liq  qiladi,  Chingiz 

Aytmatovning “Oq kema” qissasida qirg‘izlarni Boyko‘l 

bo‘ylaridan  Issiqko‘l  qirg‘oqlariga  quvg‘in  qilgan  yov 

ham aslida judayam begona bo‘lmagan. Insoniyatning 

yovuzlik tajribasini manqurtlikday o‘xshashi yo‘q jinoyat 

bilan boyitgan jungjanglarni ham turkiy xalqlarga 

tamomila yot deb bo‘lmaydi. Bir-biri bilan yovlashishday 

qonli an’ana bugun ham unutilmagani achinarlidir. 

Bizning kunlarimizda ham o‘zbeklarning axsika turklari 

bilan, qirg‘izlarning o‘zbeklar bilan yovlashishlari, eng 

yomoni, bundan millat oydinlari tashvishga tushib, 

yoqa yirtmayotganliklarini zamonaviy manqurtlikning 

ko‘rinishi deyish mumkin.

Manqurt afsonasi vositasida Aytmatov har bir ulus 

jahon ayvonida o‘z o‘rniga ega xalq o‘laroq mavjud 

bo‘lishi uchun o‘z tarixi, o‘tmishi, ma’naviy ildizlarini 

bilishi kerakligini, aks holda u ertangi kunidan mahrum 

bo‘lishi mumkinligini o‘ta ishonarli aks ettirgan. Bu 

afsona, umuman, bashariyatni, xususan, turkiy uluslarni 

o‘z o‘tmishi va ezgu ma’naviy qadriyatlarini o‘zlashtirib 

olish orqali birlashishga chorlaydi. 

1

У.Гусейнова. Об этимологии слова манкурт  //  Баку университетиниң хабарлари, 2006. №2. С. 181–185.



2

Древнетюркский словарь. Ленинград: “Наука”, 1969. С. 349.

3

Монгольско-русский словарь. Москва: ГИС, 1957. С. 235.



4

Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk. 1-tom. Т.: Fan, 1960. 426-bet.

5

Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk. 2-tom. T.: Fan, 1961. 38-bet.



6

Ч.Айтматов, М.Шаханов. Плач охотника над пропастью. Ч.Айтматов. Полное собрание сочинений в восьми томах. Том 6. Алматы. 

“БТА БАНК”, 2008. C. 378–380.

7

M.Behbudiy. Tanlangan asarlar. T.: Ma’naviyat, 1997. 173-bet.



8

Ч.Айтматов. Полное собрание сочинений в восьми томах. Том 8. Алматы. “БТА БАНК”, 2008. C. 222.



30

e-mail: til_adabiyot@umail.uz

Mohir so‘z san’atkori Abdulla Oripovning ona tilimiz 

imkoniyatlaridan foydalanish mahorati katta ibrat 

maktabiga aylangan. Shoir o‘z ijodida xalq jonli tilining 

hikmatli so‘z va iboralariga mehr va mas’uliyat bilan 

yondashadi, tilimiz go‘zalligi bilan faxrlanadi. Uni asrash 

zarurligini, undan ijodiy foydalanishni qayta-qayta 

uqtiradi. “Ona tilimizning ipakday tovlanishi, go‘zal 

ritmikasi, boy aslahaxonasi bor. Har qanday shaklni 

qo‘llaganda ham, ana shu xazinadan foydalanish 

kerak. Foydalanish uchun esa bilish kerak, bilish uchun 

bolalikdan til boyliklaridan bahramand bo‘lib borish 

lozim... Tilimizning boyligi hech qayoqqa ketmagan, o‘z 

qo‘limizda mavjud

1

. Shoir ijodini kuzatar ekanmiz, ana 



shunday ijodiy tajribaga suyanganini darhol payqaymiz. 

Adabiyotshunos  olim  H.Umurov  “badiiy asar tili xalq 



tili (jonli til, adabiy til)ga asoslanganligi sabab unda 

xalqchillik ruhi doimo ustun turishi

2

ni ta’kidlaydi.



Abdulla Oripov she’rlarida ham jonli xalq tiliga 

xos  hikmatli  ifodalar,  go‘zal  iboralar,  lutflar,  hazil  va 

qochiriqlarning o‘z o‘rnida, me’yorida ishlatilishi ularning 

xalqona ruhi va yuksak badiiyatini ta’minlagan. Xalq 

og‘zaki ijodida (yor-yor, alla, o‘lan, lapar kabi) xalq tilida 

mavjud bo‘lgan frazeologik birliklar, badiiy san’atlar, 

ayniqsa  fikr,  so‘z  takrori  natijasida  go‘zal  manzaralar, 

o‘ziga xos poetik olam vujudga keladi. Xalq dardini, 

xalq tilini va ruhini teran anglagan ijodkorlar asarlarida 

ana shu xususiyat yetakchilik qiladi. Abdulla Oripov 

she’riyatida ham oddiy so‘zlarning takror qo‘llanilishi 

(takrir san’ati) shoir uslubiga xoslikni yuzaga keltiradi.

Shu bois “O‘zbekiston”, “Sen bahorni 

sog‘inmadingmi?”,  “Nay”,  “Birinchi  muhabbatim”, 

“Inson”,  “Munojot”ni  tinglab”  kabi  o‘nlab  she’rlari  so‘z 

san’atining yuksak namunalari sanaladi. Ularning 

alohida bandlari haqida ham, hatto ayrim misralari 

borasida ham bemalol ilmiy mulohaza yuritish mumkin.

Shu ma’noda tadqiqotchi M. Xoliyorov

3

 shoirning 



“Munojot”ni tinglab” she’ri oxirgi bandini ajratib olib, 

mustaqil  she’r  sifatida  tahlil  etgani  bejiz  emas.  Hatto 

bu to‘rtlikka shartli ravishda “G‘am” deb sarlavha 

ham qo‘ygan (biz ham uni shunday ataymiz). Gap 

Abdulla Oripov ijodida keng qo‘llaniladigan 

g‘am so‘zi 

ustida borayotgani bois mazkur maqolaga nisbatan 

munosabat  bildirish  lozim  ko‘rinadi.  Maqola  muallifi 

gapni uzoqdan boshlaydi. U, avvalo, “g‘am” so‘zining 

semantik mohiyati, tildagi o‘rnini belgilab olishni ma’qul 

ko‘radi:  “Hayot”­ so‘zi­ ongimizga­ sig‘adigan­ eng­ katta­



qamrovli­ so‘zlardan­ sanaladi.­ U­ “g‘am”­ va­ “shodlik”­

kabi ikki qutbga bo‘linadigan tushunchalarni o‘z ichiga 

oladi,­ “g‘am”­ va­ “shodlik”­ tushunchalari­ she’riyatning­


Download 5.75 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling