Kondensator


Download 47.04 Kb.
Sana19.02.2020
Hajmi47.04 Kb.

Kondensator (lot. condenso — zichlayman, quyultiraman) — 1) issiqlik texnikasida — gazsimon modda (bugʻ) ni kondensatlovchi apparat; issiqlik almashinish apparatining bir turi. K.ning sirtqi va kontakt (yoki aralashtiruvchi) xillari bor. S i r t q i K.da suv bugʻi ichidan sovuq suv oqadigan quvur devoriga tegib kondensatlanadi. Kontakt K.da suv bugʻi bevosita sovituvchi suvga tegib kondensatlanadi. Bunday K.lar kimyo sanoatida, issiqlik energetikasida (qarang Kondensatsion elektr stansiyaKondensatsion turbina), bugʻlatish qurilmalari (distillyat olish, bugʻ aralashmalarini ajratish uchun) va boshqalarda ishlatiladi. 2) Elektr K. — elektr zaryadlarni yigʻuvchi qurilma. Dielektriklar bilan ajratilgan ikki yoki undan ortiq elektrod (qoplama)dan iborat. K.ning qogʻozli, gazeimon dielektrikli, keramik, plyonkali, yarimoʻtkazgichli, elektrolitik va boshqa xillari mavjud. Ular oʻzgarmas, oʻzgaruvchan va yarimoʻzgaruvchan elektr sigʻimli boʻladi. K.lar elektrotexnika va radiotexnika, televideniye, elektronika, hisoblash texnikasi va boshqa da qoʻllaniladi.[1]

1 – variant.

1. Zaryadlangan jism atrofidagi maydonga ………….. maydon deyiladi?

Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama.

Maydon - ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi.

A) elektr B) magnit C) elektrostatik D) gravitatsion

2. Qo‘zg‘almas zaryad maydoniga ……………. maydon deyiladi?

A) elektr B) magnit C) elektrostatik D) gravitatsion

3. Elektr maydon kuchlanganligi formulasini ko‘rsating?

A) E=F/qo B) E=mgh C) U=IR D) U=A/q

4. 1mN/C necha N/C ga teng?

A) 0,1 N/C B) 1000 N/C C) 0,001 N/C D) 1 N/C

5. 5 C zaryadga 0,5 N kuch ta’sir qilsa, maydon kuchlanganligi qanday?.

A) 0,1 N/C B) 5 N/C C) 0,001 N/C D) 10 N/C


II – variant.

1. Elektr maydon tushunchasini qaysi olim fanga kiritgan?.

A) Faradey B) Amper C) Gilbert D) Ersted

2. Musbat zaryaddan chiqqan kuch chiziqlari qayerda tugaydi?

A) manfiy zaryadda B) neytronda C) atomda D) protonda

3. Nuqtaviy zaryad maydoni kuchlanganligi formulasini ko‘rsating.

A) E=kq/r2 B) E=F/qo C) U=IR D) U=A/q

4. Elektr maydon kuchlanganligi birligini ko‘rsating?

A)1 N/C B)1N C) 1 W D)1C

5. 5 C zaryad kuchlanganligi 0,1 N/C bo‘lsa, unga qanday kuch ta’sir qiladi?

A) 0,5N B) 1N C) 0,1N D) 50N

1 – variant kaliti.



1


2


3


4


5


A


C


A


C


A



2 – variant kaliti.



1


2


3


4


5


A


A


A


A


A

1 - variant.

1. Kondensator sig‘imining birligi nima?

A) 1 F B) 1 μF C) 1 nF D) barcha javob to‘g‘ri

2. Kondensator qoplami orasi 4 marta ortsa, sig‘imi necha marta o‘zgaradi?

A) 2 marta B) 4 marta C) 8 marta D) 16 marta

3. Kondensator nima maqsadda ishlatiladi?

A) zaryad yig‘adi B) sovitadi C) tozalaydi D) bug‘ga aylantiradi

4. Kondensator qayerlarda ishlatiladi?

A) avtomobillarda B) kompyuterda C) televizorlarda D) barchasida

5. Sig‘imi 2μF bo’lgan 2 ta ketma – ket ulangan kondensator sig‘imini toping.

A) 2μF B) 4 μF C) 8 μF D) 1 μF

2 – variant.

1. Kondensator sig‘imining birligi qaysi olim sharafiga qo‘yilgan?

A) Kulon B) Amper C) Faradey D) Nyuton

2. Sig‘imi 2μF bo‘lgan 2 ta parallel ulangan kondensator sig‘imi nimaga teng?

A) 2μF B) 4 μF C) 8 μF D)16 μF

3. Kondensator yuzasi 2 marta ortsa, sig‘im necha marta o‘zgaradi?

A) 2 marta B) 4 marta C) 8 marta D) 16 marta

4. Kondensator qayerlarda ishlatiladi?

A) fotoapparatda B) radioda C) mototsiklda D) barchasida

5. 2μF necha faradaga teng?.



A) 0,000 002 F B) 1000 000 F C) 0,001 F D) 1F

1 – variant kaliti

1

2

3

4

5

D

B

A

D

D




2 – variant kaliti

1

2

3

4

5

C

B

B

D

A


KONDENSATORLAR. KONDENSATORLARNING ELEKTR SIG’IMI

Tajribalar shuni ko’rsatadiki, agar o’tkazgichlar o’zaro yaqinlashtirilsa, ularning umumiy sig’imi keskin ortadi. Agar o’tkazgichlar orasiga dielektrik muhit kiritilsa, o’tkazgichlar sistemasining sig’imi yanada ortadi. Bu prinsip o’tkazgichlardan kondensator yasashda ishlatiladi.

Kondensator deb, qoplamalari deb ataladigan bir-biriga cheksiz yaqin joylashtirilgan va dielektrik muhit bilan ajratilgan o’tkazgichlar sistemasiga aytiladi.

Faraz qilaylik, ikki parallel yuzalari  bo’lgan metall plastinka shaklidagi o’tkazgichlar nisbiy dielektrik singdiruvchanlik koeffitsienti  bo’lgan dielektrik muhit bilan bir-biridan izolyatsiya qilingan bo’lsin. Zaryadlarning yuza zichliklari  va , potensiallari 1 va bo’lsin. (6.3) ifodadan


 (9.1)

kelib chiqadi. Ikki parallel plastinka orasidagi maydon kuchlanganligi

 (9.2)

ekanini hisobga olib, yassi kondensatorning sig’imi uchun:

 (9.3)


ifodani yoza olamiz. (9.3) dan ko’rinadiki, kondensatorning elektr sig’imi S plastinkalarning yuzi S va ular orasidagi masofa d hamda elektr xossalariga bog’liq.

Har qanday olingan o’tkazgich ham elektr sig’imga ega. Masalan, radiusi R bo’lgan va dielektrik singdiruvchanligi  ga teng bo’lgan muhitda joylashgan metall sferaning elektr sig’imi:


 (9.4)



Kondensatorlar konstruksiyalariga ko’ra yassi, silindrik, sferik formalarda bo’lib, dielektrik muhit materillariga qarab har xil: qog’ozli, slyudali, keramikali, elektrolitli va hokazo turlari mavjud. Ular radio va elektrotexnikada keng ishlatiladi. Ayniqsa hozirga zamon texnikasida mikrominiatyura (jajji) sopol (keramika) li kondensatorlar kichik o’lchamli va katta sig’imga ega bo’lganliklari uchun keng qo’llanilmoqdi.

11- §. Elektr maydonda o‘tkazgichlar Hamma moddalar o‘zlarining elektr xossalariga qarab, o‘tkazgichlarga, dielektriklarga (izolatorlarga) va yarimo‘tkazgichlarga bo‘linadi. Erkin zaryadlari bo‘lgan va bu zaryadlar elektr maydon ta’sirida erkin harakatlana oladigan moddalar o‘tkazgichlar deyiladi. Barcha metallar, ko‘mir, grafit, kislota, tuz va asoslarning eritmalari o‘tkazgichlarga misol bo‘la oladi. Elektr zaryadlari erkin ko‘cha olmaydigan moddalar o‘tkazgichmaslar — dielektriklar (izolatorlar) deb ataladi. Bunday moddalarda tajriba vaqtida elektr zaryadlari ularning qayerida www.ziyouz.com kutubxonasi 3 8 hosil bo‘lsa, o‘sha joyda turaveradi. Bularga shisha, smola, chinni, kauchuk, ebonit, ipak, toza suv, kerosin, sluda, parafin, moylar va boshqa ko‘p moddalar kiradi. O‘tkazgichlar bilan dielektriklar orasida oraliq o‘rinni egallovchi moddalar yarimo‘tkazgichlar deb ataladi. Bularga germaniy, kremniy, mis (II) oksidi, selen, galliy sulfid va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin. Oddiy sharoitlarda bu moddalar o‘zlarining xossalariga ko‘ra dielektriklarga yaqin turadi, lekin tashqi ta’sirlar ostida, masalan, nurlantirilgan yoki isitilganda o‘tkazgichlarga aylanishi mumkin. Umuman, moddalarning o‘tkazgichlar, yarimo‘tkazgichlar va dielektriklarga bo‘linishi shartlidir. Chunki ayni bir moddaning elektr xossalari tashqi sharoitga qarab keskin o‘zgarishi mumkin. Shuning uchun ular orasiga keskin chegara qo‘yib bo‘lmaydi. Masalan, shisha oddiy sharoitda izolator bo‘ladi, biroq nam havoda o‘zining izolatorlik xususiyatini yo‘qotadi. Agar shisha juda qizdirilsa yoki eritilsa, u o‘tkazgich bo‘lib qoladi. Yuqorida aytib o‘tilganidek, o‘tkazgichlarda erkin elektr zaryadlari bo‘ladi. Metallarda o‘z atomlari bilan bog‘lanishini yo‘qotib qo‘ygan elektronlar ana shunday erkin zaryadlarni hosil qiladilarki, biz ularni erkin elektronlar deb ataymiz. Agar elektr maydonga metall o‘tkazgichni joylashtirsak (28- rasm), o‘tkazgichdagi erkin elektronlar tashqi maydon ta’siri ostida shu maydon kuchlanganligiga qarama-qarshi yo‘nalishda ko‘chadi va natijada o‘tkazgichning AC sirtida ortiqcha manfiy zaryad, BD sirtida esa ortiqcha musbat zaryad paydo bo‘ladi. Shunday qilib, elektr maydonga kiritilgan o‘tkazgich elektrlanadi. O‘tkazgich sirtida paydo bo‘lgan 28- rasm. A B C D E  zaryadlar o‘tkazgichning ichida qo‘shimcha maydon hosil qiladi. Bu maydonning kuch chiziqlari 28- rasmda shtrix chiziq bilan ko‘rsatilgandek, asosiy maydon kuch chiziqlariga qarama-qarshi yo‘nalgan. Zaryadlarning harakatlanishi o‘tkazgich ichida zaryadlar hosil qilgan ichki maydon tashqi maydonga tenglashgunga qadar, ya’ni umumiy kuchlanganlik nolga teng bo‘lguncha davom etadi. Elektr maydonda turgan o‘tkazgichdagi zaryadlar muvozanatga kelganda, o‘tkazgich ichida www.ziyouz.com kutubxonasi 3 9 maydon bo‘lmaydi. Bunda o‘tkazgich barcha nuqtalarida kuchlanganlik nolga teng bo‘lgani uchun, (30) formuladan 1 2 – 0, d    bundan     –  0 yoki     = ga ega bo‘lamiz. Demak, zaryadlar muvozanatda bo‘lganda o‘tkazgich sirtidagi hamma nuqtalarning potensiali bir xil bo‘ladi. O‘tkazgich ichida elektr maydon bo‘lmaslik hodisasidan jismlarni (elektr maydonga nisbatan sezgir asboblarni) tashqi elektr maydon ta’siridan himoya qilishda foydalaniladi. Buning uchun jismni yupqa elektr o‘tkazuvchi qatlam bilan o‘rash, masalan, metall quti ichiga qo‘yish kerak. Bunday quti ichida maydon bo‘lmaydi. Jismlarni tashqi elektr maydondan saqlash elektrostatik himoya (muhofaza) deyiladi.
Download 47.04 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling