Ko’rinishda bo’ladi,bunda a- solishtirma elektr qarshilikning temperature koeffitsienti deb ataladi. Ba’zi metallar uchun aning qiymatlari 10. 1-jadvalda keltirilgan


Download 29.6 Kb.
Sana16.04.2022
Hajmi29.6 Kb.
#640756
Bog'liq
QATTIQ JISMLAR.MAFTUNA
ИД. Ilmiy tadqiqot ishlarini tashkil etish 2 курс[1], Science and Education 12-son jurnal USSD, Р Мухитдинов ва М Абдуллаева маколаси апрель 2021 йил(1), 1.-mustaqil-ishni-tashkil-etishning-shakli-va-mazmuni, Chiziqli algebra va analitik geometriya fanidan test savollari, Amaliy jami 1, fayl 1, BOJXONA ISHI ASOSLARI 1-mavzu, AXBOROT TEXNOLOGIYALARI, 11, Ishchi o`quv dasturi O\'zb tarixi, 2 5375291208920733740, 2 5371100025214473963, “Internetga ulaning va abonent qurilmasini oling” aksiyasini o‘tkazish shartlari

₽=₽0(1+aT) (10.69)
Ko’rinishda bo’ladi,bunda a- solishtirma elektr qarshilikning temperature koeffitsienti deb ataladi.Ba’zi metallar uchun aning qiymatlari 10.1-jadvalda keltirilgan.
10.1-jadval

Mutloq nolga yaqin temperaturalarda (10.09) ifoda bajarilmaydi, unda solishtirma qarshilikni


₽=₽A+AT2+BT5 (10.70)
Ifoda bilan aniqlanadi.Ushbu munosabatdagi BT5 qo’shiluvchi elektronlarning panjara tebranishlari bilan tasirini hisobga oladi,AT2 esa elektronlarning o’zaro to’qnashuvi hisobiha hosil bo’lgan qarshilikdir.A va Btemperaturaga bog’liq bo’lmagan doimiylardir.
10.2.3. O’ta o’tkazuvchanlik
Harorat pasayishi bilan metallarning solishtirma qarshiligi ₽A ga intiladi.Metal qancha toza va nuqsonsiz bo’lsa,₽A shuncha kichik bo’ladi.Ba’zi metallarning elektr qarshiligi ma’lum bir past temperaturaga erishganda keskin kamayib nolga teng bo’lib qoladi.

Bu hodisa o’ta o’tkazuvchanlik hodisasi deb ataladi.Uni birinchi bo’lib 1911-yil Gollandiyalik fizik H.Kamerling-onnes simobda kuzatdi (10.3-chizma).Harorat pasayib Tk=4.15K ga yetganda simobning elektr qarshiligi birdan yo’qolar ekan,ya’ni nolga teng bo’ladi. O’ta o’tkazuvchanlikka o’tish temperaturasi Tk yaqin yillaegacha 23K dan (Nb3Ge) ortmagan edi.Bu esa ularni fan va texnikada keng qo’llanishiga to’sqinlik qilardi, chunki past temperaturalarni hosil qilish texnik jihatdan qiyin va qimmatdir.1986 yili nemis fizigi Myuller La,Ba,Cu,O lardan tuzilgan keramik qotishmada 60K da o’ta o’tkazuvchanlikni kuzatdi.Keyinroq La ni Y bilan almashtirilganda Y-Ba-Cu-O keramikada Tk=94K ekanligi aniqlandi.Bu yangilik qattiq jismlar fizikasini kata yutug’i edi.Ushbu o’ta o’tkazuvchan materiallar uchun Tk suyuq azotning qaynash temperaturasi Tk=77,4K dan ham oshib ketdi.Bu esa ularning texnikadagi qo’llanishini va ularni o’rganishni ancha osonlashtiradi, chunki suyuq azotni olish oson va nisbatan arzondir. O’ta o’tkazuvchanlik hodisasi ochilgandfan so’ng 46yil davomida unga hech qanday etibor berilmaydi.


1957-yili Bardin,Kuper va Shriffer birinchi bo’lib o’ta o’tkazuvchanlik nazariyasini ishlab chiqdilar (BKSH-nazariyasi).
Unga asosan,metallardagi ikki eklektron orasidagi o’zaro ta’sir energiyasi ikki qismdan iborat:
V=VK+Va (10.71)
Vk ular orasidagi kulon ta’sir kuchlarining potensial energiyasi. Vk doim noldan kata bo’ladi,ya’ni elektronlar bir-biriga qarama-qarshi kuchlar bilan ta’sir etadilar.
Va-esa elektronlarning kristall panjara bilan o’zaro ta’sir energiyasini ifodalaydi.
Bu energiya past temperaturalarda manfiy bo’lishi ham mumkin ekan.Bu esa elektronlarning kristall panjarasi vositasida bir-biriga tortilishini bildiradi (ma’lumki,ikki zarra orasidagi ta’sir energiyasi manfiy bo’lsa,bu zarralar o’zaro tortishadi).
BKSH nazariyasiga asosan ana shu kuch ta’sirida elektronlar bir xil bo’lishiga qaramay o’zaro juftlar hosil qiladilar.Ularni Kyuper juftlari deb ataldi.
Kuper juftlaridagi elektronlarning spinlari qarama-qarshi yo’nalgan bo’lib,umumiy spin nolga teng,shuning uchun ular Boze-Eynshteyn statistikasiga bo’ysunadi.O’ta o’tkazuvchanlik hosil qilishda metallarda Kuper juftlari asosiy rol o’ynaydi. Ko’p hollarda Kuper juftlarining o’ta oquvchanlik bilan qiyoslab,Boze kondensati deb yuritiladi.
Hozirgi kunda o’ta o’tkazuvchanlikning boshqa mexanizmlari (masalan,eksiton mexanizmi) to’g’risida yangi fikrlar mavjud.O’ta o’tkazuvchanlik mexanizmlari to’liq ishlab chiqilmagan va hozir izchil izlanishlar davom etmoqda.

10.2.4. Metallardagi termoelektrik hodisalar
10.2.4.1. Zeebek effekti
Ingichka metal sterjenni olib uning ikki uchini T1 va T2 temperaturalarda saqlaymiz.Sterjen bo’ylab temperature farqi paydo bo’ladi.Issiqroq T1 temperaturali uchidan sovuqroq T2 uchiga qarab issiqlik oqimi vujudga keladi.Xona temperaturalarida issiqlik asosan kristall panjarasi tebranishlari hisobiga fononlar orqali uzatiladi.
Temperatura gradient(farqi) metallning ikki uchida elektr yurituvchi kuch (E.YU.K) E hosil qiladi.Bu hodisa Zeebek effekti deb nomlanadi (uni 1821 yili nemis fizigi Zeebek ochgan).
Hosil bo’lgan E.YU.K temperature T~1+100*C bo’lganda,
E=a(T1-T2) (10.72)
Ifoda bilan aniqlanadi.Bunda a-Zeebek koeffitsiyenti (yoki termo E.YU.K koeffitsiyenti) deb ataladi. Sterjenda termo E.YU.K ning paydo bo’lishi quyidagicha izoxlanadi.
Sterjenning issiq uchidan sovuq uchiga yo’nalgan fononlar sonidan ko’p bo’ladi.Fononlar o’zlari bilan birga erkin elektronlarni ergashtirib keta oladilar.Natijada sterjenning sovuq tomonida elektronlar soni ko’payib ketadi,issiq tomonida esa ortiqcha musbat zaryad paydo bo’ladi.Bu esa sterjenda E.YU.K ni vujudga keltiradi.Zeebek effekti ikki xil o’tkazgich bir-biriga ulanganda ham kuzatiladi.Bunda temperaturalar farqi o’tkazgichlarning ulanish nuqtasi bilan boshqa uchlari orasida hosil qilinadi.Ushbu holda ham (10.72) ifoda o’rinli bo’ladi.


220
Download 29.6 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling