Kurs ishlarini bajarish


Download 0.75 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/4
Sana07.11.2020
Hajmi0.75 Mb.
  1   2   3   4

 

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI 



OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI 

 

 

KIMYO YO’NALISHIDA 



 

 

KURS ISHLARINI BAJARISH

  

UCHUN


  

USLUBIY KO’RSATMA 

 

 



Namangan – 2019 

 

Kimyo  yo’nalishi  talabalariga  mo’ljallangan  kurs  ishini  bajarish  uchun  uslubiy 



ko’rsatma. 

 

Tuzuvchilar:  

 

 

 

 

 

 G’.O.Mamajanov  

 N.J.Abdullayev   

 Y.R.Toshmatov 

  



Taqrizchilar:  

 

 

  

kimyo fanlari doktori, prof. Sh.V.Abdullayev  

  

 

 



 

 

kimyo fanlari nomzodi, dotsent  R.S.Dehqonov 



 

 

Ushbu  uslubiy  ko’rsatmalarda  kimyo  yo’nalishi  bakalavriat  talabalari  uchun 



mo’ljallangan kurs ishlari vazifalari berilgan. 

 

 



 

 

 



Kafedra yig’ilishida chop etishga tavsiya etilgan. 

Bayonnoma № “7” 22 Fevral 2019 yil 

 

 

Kafedra mudiri: 



 

 

 



D.S.Xolmatov 

 

 



 

 

 



 

 

© Namangan davlat universiteti, 2019 



 

 

 

Kirish 

Berilayotgan  kurs  ishi  kimyo  yo’nalishi  talabalarning  “Kimyo”  fanidan  olgan 

nazariy bilimlarini umumlashtirish va mustahkamlash uchun xizmat qiladi. 

Kurs  ishining  asosiy  maqsadi  kimyoni  o’rganish,  zamonaviy  axborot 

kommunikatsiya  texnologiyalaridan  foydalanish,  ta’lim  jarayoniga  qo’llashning 

asosiy  usullarini  o’zlashtirishdan  iborat.  Bundan  ko’zlangan  maqsad  talabaning 

berilgan  mavzu  bo’yicha  o’quv  uslubiy  majmuani  mustaqil  o’rganish  va  uni 

o’zlashtirib yoritib berishida o’z aksini topadi. 

Kurs ishi semestr davomida bajarilib, u fanni o’zlashtirishning yakuniy bosqichi 

hisoblanadi. 

Kurs  ishini  sifatli  bajarish  talabadan  kimyoning  alohida  bo’limlari  bo’yicha 

bilim, ko’nikma va malakalarga ega bo’lishini talab qiladi. 

Kurs ishini bajarishda talaba albatta: 

• 

O’ziga berilgan mavzu variantini yechishning nazariy qismi bilan tanishish; 



• 

Ma’lum hamda yetarli darajada mavzuni yoritib chiqishi; 

• 

Mavzuning nazariy va amaliy mashg’ulotlari xronologik xaritasini tayyorlab, 



o’qitishning interfaol usullarini tanlash; 

• 

Mavzu  bo’yicha  doklad  tayyorlash  va  uni  multimediali  taqdimot  yordamida 



yoritib berish; 

• 

Mavzu bo’yicha amaliy mashg’ulot vazifasini bajarish uchun interfaol usullar 



qo’llagan holda metodik ko’rsatmalar tayyorlash

• 

Mavzu bo’yicha sinov savollari tayorlash; 



• 

Mavzu  bo’yicha  kompyuterda  o’quv  nazorat  dasturlaridan  birida  test  dasturi 

tuzish; 

• 

Mavzu bo’yicha o’tilgan materiallarni qiyosiy tahlil qilish va xulosa chiqarishi 



kerak. 

 

 



 

KURS ISHINI TASHKIL ETUVCHI ASOSIY TUSHUNTIRISH YOZUVI  

Kurs  ishi  quyidagi  asosiy  tashkil  etuvchilardan  iborat  bo’lgan  tushuntirish 

yozuvi ko’rinishida rasmiylashtiriladi: 

1. 

Titul  varag’i  (ishning  nomi,  guruh  raqami,  talaba  ismi  sharifi,  rahbarning 



ilmiy darajasi, unvoni va ismi sharifi). 

2. 


Taqriz 

3. 


 Mundarija 

4. 


 O’z ichiga quyidagilarni olgan ishning asosiy bo’limlari: 

a. 


kirish qismi; 

b. 


nazariy va amaliy mashg’ulotning xronologik xaritasi; 

c. 


mavzu bo’yicha ma’ruza matni, 

d. 


ma’ruzani yoritish uchun multimediali taqdimot; 

e. 


amaliy mashg’ulot uchun metodik ko’rsatmalar; 

f. 


mavzu bo’yicha nazariy savollar; 

g. 


o’quv nazorat dasturlaridan birida tayyorlangan test dasturi; 

5. 


 Xulosa. 

6. 


 Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro’yxati. 

Uning har bir bandi quyidagi ko’rinishda rasmiylashtiriladi. 



 

KURS ISHINI RASMIYLASHTIRISH 

Kurs  ishi  A4  formati  (210X297  mm)  oq  qog’ozining  bir  tarafiga  kompyuterda 

yoziladi.  Zarur  hollarda  ilovalami  (jadval,  sxema,  diagramma  va  k.)  uchun  katta 

formatdagi qog’ozda bajarilishga yo’l qo’yiladi. 

Matn oddiy shriftda 1,5  intervalda qora rangda chop etiladi. Shrift o’lchami - 14 

(Times New Roman). Satrlararo interval 1,5.  

Matn  chapdan  3  sm  o’ngdan  1,5  sm,  yuqori  va  pastdan  2  sm  qoldirib,  kenglik 

bo’yicha tekislagan holda teriladi. 

Abzas chap tarafdan 1 sm qoldirib yoziladi. 

Kurs  ishi  hajmi  mavzudan  kelib  chiqib  ilovalardan  tashqari  20-50  varaqni 

tashkil etadi. 


 

SAHIFALARNl RAQAMLASH 

Raqamlash  titul  varag’idan  boshlanadi.  Titul  varag’i  va  mundarijaga  sahifa 

raqami  qo’yilmaydi.  Birinchi  raqam  kirish  qismiga  qo’yiladi.  Bu  odatda  3  raqami 

bo’ladi.  Sahifa  raqami  pastki  o’rtada  nuqtasiz  qo’yiladi.  Kurs  ishi  sahifalari  arab 

raqamlari  bilan  raqamlanadi.  Alohida  sahifalardagi  ilovalar  (rasm,  jadval,  sxema, 

diagramma va h.k.) umumiy tartibda raqamlanadi. 

 

MUNDARIJA 

Mundarija  2 sahifada  joylashadi. Mundarija  sarlavhalari  matndagi sarlavhalami 

aynan  takrorlashi  shart.  Ularni  qisqartirish,  boshqa  ko’rinishda  yoki  matndan 

boshqacha  tartibda  berish  mumkin  emas.  Barcha  sarlavhalar  oxirida  nuqta 

qo’ymasdan bosh harfdan boshlanadi. Har bir sarlavhaning so’nggi harfi o’ziga mos 

sahifa  raqamiga  mos  mundarijaning  o’ng  qismidagi  sahifa  raqamiga  tutashadi. 

Mundarijaga titul varag’i kiritilmaydi. 

SAHIFALARNI  RASMIYLASHTIRISH  “KIRISH”,  “ASOSIY  QISM”, 

“AMALIY  QISM”,  “XULOSA”,  “FOYDALANILGAN  ADABIYOTLAR 

RO’YXATI”,  “ILOVALAR”  kabi  tuzilmali  elementlar  nomlari  kurs  ishi  tuzilmali 

elementlar 

sarlavhalari 

hisoblanadi. 

Sarlavhada 

“bob”  so’zi  yozilmaydi. 

Sarlavhalarda  imkoniyat  darajasida  qisqartmalar,  tor  ixtisoslik  atamalari, 

qisqartmalar, abbreviatura va matematik formulalarni ishlatmaslik kerak. Sarlavhalar 

sahifa o’rtasida yoki chap tarafida bo’lishi mumkin. 

Bo’lim  va  mavzular sarlavhalari  yangi  xatboshidan  yozilishi kerak. Sarlavhalar 

bosh  harfda,  sarlavha  osti  birinchi  harfi  bosh  harfda,  qolganlari  kichik  harfda 

yoziladi.  Oxirida  nuqta  qo’yilmaydi  va  ostiga  chizilmaydi.  Agar  sarlavha  bir  necha 

gapdan  iborat  bo’lsa,  ular  nuqta  bilan  ajratiladi. Sarlavha  va  sarlavha  ostida  bo’g’in 

ko’chirish ishlatilmaydi. Boblarni yangi sahifadan boshlash kerak. 

Kichik bo’lim, mavzu va kichik mavzular sarlavhalari sahifa oxirida bo’lmasligi 

kerak.  Ular  davomida  kamida  uch  qator  matn  bo’lishi  kerak.  Bob,  bo’lim,  kichik 

bo’lim,  mavzu  va  kichik  mavzular  arab  raqamlari  bilan  raqamlanadi.  Bob  (bo’lim) 

ishning  asosiy  qismi  doirasida  arab  raqamlari  bilan  (1,  2,  3  va  h.k.)  raqamlanadi. 


 

Mavzular har bir bob (bo’lim) va kichik bo’lim doirasida raqamlanadi. Mavzu raqami 



bob (bo’lim) raqami, podradel yoki kichik mavzu tartib raqami, ajratuvchi raqamdan 

iborat  bo’ladi  (masalan  1.1,  1,2  yoki  1.1.1,  1.1.2  va  hakozo).  Agar  bob  (bo’lim) 

birgina  mavzudan  iborat  bo’lsa  ham  xuddi  shunday  raqamlanadi.  Agar  matn  faqat 

mavzulardan iborat bo’lsa, u ish doirasida tartib raqamlari bilan raqamlanadi. 

Bob (bo’lim), mavzu, kichik mavzu raqami so’nggida nuqta qo’yilmaydi. Oxirgi 

raqam va birinchi harf orasida bitta bo’sh joy (probel) qoldiriladi. 

Tuzilmali  elementlar  sarlavhalari  va  asosiy  qism  boblari,  birinchi  mavzu 

sarlavhasi orasida ikki interval qoldiriladi. 

Matnning asosiy qism mavzu va kichik mavzui abzatsdan yoziladi. 

Sarlavha va matn orasida ikkita 1,5 smlik bo’sh joy bo’lishi kerak. 



 

QISQARTMALAR 

Kurs  ishini  yozishni  osonlashtirish  va  hajmini  kamaytirish  maqsadida 

qisqartmalar ishlatiladi. Umumiy qabul qilingan qisqartmalar GOST 7.12-77 ga mos 

kelishi  kerak.  Ishda  o’z  qisqartmalaridan  foydalanish  mumkin.  Bunda  birinchi 

uchraganda tavsiflash kerak. Agar shartli belgilash va qisqartmalar soni 10 dan oshiq 

bo’lsa  alohida  “Qisqartmalar  ro’yxati” bayon  qilinishi kerak. Matnda  qisqartmalarni 

quyidagicha ishlatishga yo’l qo’yilmaydi: 

• 

Matnda “>”, “<”, “=” va boshqa matematik belgilarni, shuningdek “%”, “№” 



belgilarini raqamsiz ishlatish; 

• 

Manfiy qiymatlar oldida matematik belgisini (“manfiy” deb yoziladi); 



• 

“GOST”, “OST”, “DST standart indekslarini ro’yxat raqamisiz yozish; 

• 

Qiymatisiz  foydalanilganda  fizik  kattaliklar  qisqartma  nomlari  (jadval  va 



formulalardan tashqari). 

 

SANOQ SONLARNI YOZISH QOIDASI 

• 

Bir  xonali  sanoq  sonlar  agar  o’lchov  birligi  bo’lmasa  so’z  bilan  yoziladi, 



masalan: uch qator (3 qator emas); 

• 

Ko’p xonali sanoq sonlar raqamlar bilan yoziladi; 



 

• 



O’lchov birligi qisqartmasi bilan kelgan sonlar raqam bilan yoziladi, masalan: 

3 kg, 3 l. “kg”, “l” qisqartmalaridan keyin nuqta qo’yilmaydi. 

• 

Bir turdagi sonlarni yozishda o’lchov birligi qisqartmasi oxirgi raqamdan keyin 



qo’yiladi, masalan: 1, 5 va 7 mg. 

 

TARTIB RAQAMLARINI YOZISH QOIDASI 

• 

Bir va  ko’p xonali  tartib  raqamlari  so’z  bilan  yoziladi, masalan: birinchi. O’n 



yettinchi. 

  Murakkab so’z tarkibiga kiruvchi tartib raqamlari son bilan yoziladi, masalan: 

Natriy xlorning 10 foizli eritmasi. 10% li eritma deb yozish ham mumkin. 

 

FORMULA VA TENGLAMALAR 

   Formula  va  tenglamalarni  qora  siyohda  qo’lda  yozishga  ruxsat  etiladi.  Agar 

formula  va  tenglamalarga  sharh  bo’lsa,  matnda  alohida  satrda  ajratiladi.  Har  bir 

formula yoki tenglamadan oldin va keyin bitta bo’sh qator qoldiriladi. 

Formuladagi  belgilarga  sharh  ular  fomulada  qay  tartibda  kelsa,  shu  tartibda 

beriladi  Sharh  “bunda”  degan  so’z  bilan  boshlanadi,  ikki  nuqta  qo’yilmaydi,  va 

“equation” piktogrammasi yordamida yoziladi, masalan: 

  

m=ρv, (1) 

 

bunda, m-massa, ρ-zichlik, va v –eritma hajmi.  



Formula  va  tenglamalar  arab  raqamlari  bilan  raqamlanadi  va  kichik  qavslarga 

olinib, formula qatorida sahifaning o’ng tarafiga joylashtiriladi. Ishda raqamlashning 

faqat  bitta  tartibi  ishlatiladi  (butun  matn  yoki  bo’lim  miqyosida).  Formulani  boshqa 

satrga  o’tkazish  faqat  matematik  belgidan  keyin  amalga  oshiriladi.  Fizik  kattaliklar 

birliklari formulaga faqatgina son qiymatlaridan keyin yoziladi. 

Ko’paytirishning  asosiy  belgisi  o’rta  chiziqdagi  nuqta  (•)  hisoblanadi. 

Ko’paytirishning  (x)  belgisi  ko’paytirish  belgisida  ko’chirish  va  vektorlarni 

ko’paytirishda  ishlatiladi.  Ko’paytirishning  (•)  belgisi  fizik  belgilarning  harfiy 



 

belgilanishi,  qavslardan  oldin  va  keyin,  radikal  (V),  integral  (j)  belgilari. 



trigonometrik funktsiyalar argumentlari oldidan qo’yilmaydi. 

 

ILOVA (ILLUSTRATSIYA)LARNI QO’YISH 

1.Rasmlar 

Barcha  illustratsiyalar  bir  xil  uslubda  bajarilgan  bo’lishi  kerak.  Illustratsiyalar 

ularga  matnda  birinchi  murojaat  bo’lgandan  keyin  darhol  joylashtiriladi.  Har  bir 

illiustratsiyaning  o’ziga  tegishli  sharhi  bo’ladi  va  raqamlanadi. Illustratsiyalar  butun 

matn  yoki  bo’lim  miqyosida  raqamlanishi  mumkin.  Illustratsiyalar  soni  ko’p  bo’lsa 

ular tartib bilan raqamlanib, ish so’ngiga joylashtiriladi. Agar rasmlarni raqamlash bir 

bo’lim  miqyosida  bo’lsa,  rasm  raqami  bob  (bo’lim)  raqami  va  rasmning  tartib 

raqamini nuqta bilan ajratib qo’yiladi, masalan: 2.1 rasm 

Agar bitta raqam bilan belgilangan illustratsiya bir necha tasvirdan iborat bo’lsa 

ular kichik harflar bilan belgilanadi. (a,b,c. va h.k). 

Barcha illiustratsiyalarga matnda murojaat bo’lishi kerak. Illustratsiyalar alohida 

sahifada yoki matn orasida joylashtirilgan bo’lishi mumkin. 



2. 

Jadvallar 

Jadvallar unga matnda birinchi murojaat bo’lgandan keyin darhol joylashtiriladi. 

Barcha  jadvallar  butun  matn  bo’ylab  arab  raqamlari  bilan  raqamlanadi.  Agar  ishda 

bitta  jadval  bo’lsa  unda  raqam  qo’yilmaydi.  Jadval  raqamlanganda  “№”  belgisi 

ishlatilmaydi. 

Jadval mavzu sarlavhasi satr o’rtasidan birinchi harfi bosh qolganlari kichik harf 

bilan  bir  intervalda  yoziladi.  Mavzu  sarlavhasi  so’ngida  foydalanilgan  manbaalar 

ro’yhatiga mos ravishda jadval manbasi kvadrat qavsda yoziladi. 



 

BOG’LANISHLARNI RASMIYLASHTIRISH 

Matnda  manbalarga  bog’lanishlari  foydalanilgan  manbalar  ro’yxatidagi  tartib 

raqami  bo’yicha  qo’yilishi  kerak.  Manbaning  tartib  raqami  kvadrat  qavsga  olinadi. 

Agar  manbadagi  aniq  sahifaga  murojaat  qilinsa,  sahifa  raqami  ham  ko’rsatiladi, 

masalan: [3], [4, 6 b.]. 


 

Iqtiboslar  qo’shtirnoq  ichida  bosh  harfdan  boshlab  yoziladi.  Agar  iqtibos 



qisqartirilsa,  tushirib  qoldirilgan  qismi  o’rniga  uch  nuqta  qo’yiladi.  Masalan: 

A.Eynshteyn  aytganidek.  “Tarbiya  ishiga  har  bir  kishining  individual  qobiliyatini 

rivojlantirish haqida g’amxo’rlik qilish bilan ... e’tibor berish zarur” 

 

ILOVALAR 

Ilova  matnda  ko’rsatilgan  tartibda  foydalanilgan  manbalar  ro’yxatidan  keyin 

joylashtiriladi. 

Ilovalarga  turli  jadvallar,  grafiklar,  algoritm  blok  sxemalari,  dastur  kodlari  va 

boshqalar kirishi mumkin. Har bir ilova yangi sahifadan boshlanadi. Ilova butun ish 

bo’yicha umumiy raqamlanadi. 

“ILOVA”  sarlavhasi  yuqori  o’ng  burchakka  yoziladi.  Barcha  ilovalar 

raqamlanadi, masalan: 1-ILOVA, I-ILOVA. Agar ilova bitta bo’lsa u raqamlanmaydi. 

Agar ilova sarlavhasi mavjud bo’lsa, u satr o’rtasidan bosh harfda yoziladi. 

 

FOYDALANILGAN MANBALARNI RASMIYLASHTIRISH 

Foydalanilgan  manbalar  ro’yxati  birinchi  harfi  bo’yicha  alfavit  tartibida 

joylashtiriladi.  Avval  o’zbek  tilidagi,  keyin  boshqa  tillardagi  manbalar  ko’rsatiladi. 

Har  bir  yangi  manba  yangi  satrdan  yoziladi.  Hammualliflar  familiyalari  manbada 

keltirilgan  tartibda  ko’rsatiladi.  Kitob,  monografiya,  hisobotlar  qisqartmasiz  to’liq 

yoziladi. 

Agar  maqola  jurnaldan  olingan  bo’lsa,  quyidafi  tartibda  yoziladi:  maqola 

muallifi,  maqola  nomi,  ikkita  yotiq  chiziq  (//),  jurnal  nomi,  nuqta, nashr  yili, nuqta, 

jurnal nomeri, nuqta, maqola sahifasi, nuqta. 

 

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati 

1. 


Мирзиёев  Ш.М.  Буюк  келажагимизни  мард  ва  олижаноб  ҳалқимиз  билан 

бирга қурамиз. . “Ўзбекистон” НМИУ, 2017. -485 б.  

2. 

Парпиев  Н.А.,  Рахимов  Ҳ.Р.,  Муфтахов  А.Г.  Анорганик  кимё  (назарий 



асослари). - Тошкент, “Ўзбекистон”, 2000.-479 б. 

10 

 

KURS ISHIGA TAVSIYA ETILADIGAN MAVZULAR 

1.  Rux oksidini olinishi va xossalari.  

2.  Bor angidrini olinishi va xossalari. 

3.  Alyuminiy oksidini olinishi va xossalari. 

4.  Xrom (III) oksidini olinishi va xossalari. 

5.  Mis gidroksidini  olinishi va xossalari. 

6.  Rux gidroksidini  olinishi va xossalari. 

7.  Alyuminiy gidroksidini  olinishi va xossalari. 

8.  α -qalay kislotasini olinishi va xossalari. 

9.  β -qalay kislotasini olinishi va xossalari. 

10. Ortofosfat kislotasini olinishi va xossalari. 

11. Ammoniy nitrat tuzini  olinishi va xossalari. 

12. Kaliy xromat tuzini  olinishi va xossalari. 

13. Natriy tеtraborat tuzini  olinishi va xossalari. 

14. Natriy sulfat tuzini  olinishi va xossalari. 

15. Mis nitrat tuzini  olinishi va xossalari. 

16. Mis sulfat tuzini  olinishi va xossalari. 

17. Mis (II) xlorid tuzini  olinishi va xossalari. 

18. Rux sulfat tuzini  olinishi va xossalari. 

19. Rux nitrat tuzini  olinishi va xossalari. 

20. Rux atsеtat tuzini  olinishi va xossalari. 

21. Alyuminiy nitrat tuzini  olinishi va xossalari. 

22. Alyuminiy sulfat tuzini  olinishi va xossalari. 



 

KURS ISHINI BAJARISH UCHUN KO’RSATMALAR 

Quyida  kurs  ishi  bo’yicha  bir  variantning  qanday  bajarilishi  keltirilgan:  Kurs 

ishi titul varaq bilan boshlanadi. Ikkinchi varaqda taqriz, uchinchi varaqda mundarija 

keltiriladi  Keyingi  varaqlarda  kirish,  asosiy  qism,  xulosa,  foydalanilgan  manba  va 

adabiyotlar ro’yxati, kurs ishi so’ngida ilovalar joylashadi. 

 

 



11 

 

Na’muna uchun 



 

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI  

OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI 

 

NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI 

 

 

 



 

KIMYO KAFEDRASI 

 

 

 



NOORGANIK KIMYO FANIDAN 

 

“MINERALLAR KIMYOSI” 

mavzusida 

 

KURS ISHI 

 

 



 

 

 



Bajardi: kimyo yo’nalishi KM-21-17 

gurux talabasi N.J.Abdullayev  

 

Rahbar: __________G’.O.Mamajanov  



Sana  “___”____________2019-yil. 

 

 



 

 

 



 

 

 



Namangan – 2019 

 

 

12 

 

Namangan  Davlat  Universiteti  Tabiiy  fanlar 



fakulteti  Kimyo  yo’nalishi  ________  guruh 

talabasi  ________________________  ning 

Nooorganik 

kimyo 


fanidan 

Minerallar 



kimyosi” mavzusidagi yozgan kurs ishiga 

 

Taqriz 

 

Ushbu  kurs  ishi  “Minerallar  kimyosi”  mavzusida  bo’lib,  unda  kimyoviy 



tushunchalar,  mavzuga  oid  nazariyalar,  fikrlar  amaliy  mashqlar  qamrab  olingan. 

Jumladan,  minerallar  kimyosi  sanoatining  rivojlanish  tarixi  va  undagi  ayrim 

kamchiliklar yoritib berilgan. 

Talaba  kurs  ishini  bayon  etishda  fanga  uslubiy  qo’llanmalar  internet 

ma’lumotlaridan foydalangan biroq ommaviy axborot nashrlaridan foydalanmagan. 

Bundan tashqari kurs ishini bayon etishda ba’zi bir jumlalarni, formulalarni tuzishda 

xatolikka yo’l qo’ygan. 

Yuqoridagilardan kelib chiqib hay’at azolari ijobiy ball berishlarini so’rayman. 

 

 

 



Taqrizchi:     

 

 

 

_________________________ 

 

 



13 

 

 



Mundarija 

 

№ 

 

bet 

 

Kirish…………………………………………………………………….   



Asosiy qism………………………………………………………………   

I.1  Tuproqqa mineral o’g’itlar solishning zaruriyati…….………………   

I.2  O’g’itlar klassifikatsiyasi……………………………………………….   

I.3  Ayirim og’itlar haqida ma’lumoylar……………..……………………   

I.4  Yurtimizda o`g`it ishlab chiqarish.........................................................   

I.5  Mineral o’g’itlarning fizik-kimyoviy va mexanik xossalari.................   

 

Xulosa........................................................................................................   

 

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati........................................................   

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14 

 

Kirish 

O’rta Osiyo mintaqasida qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishidagi asosiy muammo 

mineral  o’g’itlar  yetishmasligidir.  Mineral  o’g’itlar  ishlab  chiqaruvchi  zavodlar: 

O’zbekistonda  yettita,  Qozoqistonda  uchta,  Turkmanistonda  uchta,  Tojikiston  va 

Qirg’izistonda  esa  yo’q.  Ishlab  turgan  zavodlar  azotli,  fosforli  va  kaliyli  o’g’itlar 

ishlab chiqarmoqda. Mintaqada kaliyli ma’danlar zaxirasiga boy bo’lib, Qashqadaryo 

viloyatida  “Dexqonobod  Kaliyli  o’g’itlar  zavodi”  200  ming  t/yil,  Turkmanistonda 

Tyubegatan  koni  asosida  1000  ming  t/yil  kaliyli  o’g’it  ishlab  chiqarilmoqda. 

O’zbekistonda  azot,  fosfor  va  kaliyli  o’g’itlarga  bo’lgan  2005  yildagi  talab 

quyidagicha: 100% li azot 761,82 ming. T. 100% li R

2

O



5

 – 518,27 ming.t. va 100% li 

K

2

O  –  278,12  ming.t.  2004  yilda  O’zbekistonda  100%  li  ozuqa  elementlariga 



hisoblaganda  736,754  ming.t.  azotli  va  137,414  ming.t.  fosforli  o’g’itlar  ishlab 

chiqarildi.  250  ming.t  kaliyli  o’g’it  (K

2

O  bo’yicha)  Rossiyadan  sotib  olingan. 



O’zbekiston qishloq xo’jalik ishlab chiqarishining asosiy maxsuloti paxta va dondir. 

Paxta xosildorligi 3 mln.t bug’doy esa 5 mln.t. dan ortiqroq. 

Ma’lumki, xar bir tonna paxta xar yili yerdan 45 kg azot, 15 kg R

2

O



va 45 kg 

K

2

O xar bir tonna bug’doy esa 35 kg azot, 10 kg R



2

O

5



, 24 kg R

2

O



5

 o’zlashtiradi.  

Faqat  ikkita  qishloq  xo’jalik  maxsuloti  (paxta  va  don)  keltirilgan  xosildorlikda 

xar yili yerdan 310 ming.t azot, 115 ming.t fosfor va 255 ming. t kaliy o’zlashtiradi. 

Boshqa maxsulotlar xam yerdan o’zi bilan katta miqdordagi ozuqa elementlarini olib 

chiqadi. O’zbekiston paxtachilik ilmiy-tadqiqot instituti ko’rsatishicha, o’g’itsiz paxta 

xosildorligi 12 s/ga, xar gektarga 225 kg azot, 150 kg fosfor, 100 kg kaliy ishlatganda 

va  to’g’ri  agrotexnik  qoidalariga  amal  qilinganda  xosildorlik  30-35  s/ga  yetishi 

tasdiqlangan. xozir o’rtacha paxta xosildorligi 24 s/ga teng. 

O’zbekiston  qishloq  xo’jaligi  rivojlangan  agrar  mamlakatdir.  Mexnatga  loyiq 

axolining  40%i  qishloq  xo’jaligi  ishlari  bilan  band.  Paxta  va  boshoqli  don 

yetishtiridigan  asosiy  ekinlardir.  O’zbekistonning  xozirgi  rivojlanish  bosqichida  30 

milliondan  ortiqroq  axolini  turli  xil  qishloq  xo’jalik  maxsulotlari  bilan  ta’minlashga 

katta  e’tibor  berilmoqda.  Ekinlar  xosildorligini  oshirish  va  ularning  sifatini 

yaxshilashda turli o’g’itlardan foydalanish asosiy omil xisoblanadi. 


15 

 

Qishloq xo’jalik maxsulotlari ishlab chiqarishni rivojlantirishda mineral o’g’itlar 



asosiy  o’rinda  turadi  chunki  yetishtiriladigan  xosildorlikning  deyarli  50%  mineral 

o’g’itdan  foydalanish  xisobiga  olinadi.  Shuning  uchun  mineral  o’g’itlar  ishlab 

chiqarish  muntazam  o’sib  boradi.  Masalan,  dunyo  bo’yicha  mineral  o’g’itlarni 

qishloq  xo’jaligida  ishlatish  1994-1995  yillarda  121,8  mln.  tonnani  tashkil  qilgan 

1997-1998  yillarda  esa  134,1  mln.  tonnaga  yetdi  .  Xozirgi  kunda  birgina  Xitoy 

davlatida  40  mln.  tonna  mineral  o’g’it  ishlab  ishlab  chiqarilmoqda.  1994  –  2000 

yillarda  ushbu  mamlakatda  17  ta  azotli  va  11  ta  fosforli o’g’itlar  ishlab  chiqaruvchi 

zavodlar qurildi. Fosfor xom ashyo zaxiralariga ega bo’lgan va o’g’it ishlab chiqarish 

sanoati  rivojlangan  mamlakatlarda  qatoriga  Rossiya,  Qozog’iston,  Ukraina, 

Belorusiya, Markaziy Osiyoda esa O’zbekiston Respublikasi kiradi. 

Mendeleyev 

davriy 


jadvalidagi  40 

dan  ortiq  kimyoviy 

elementlar 

o’simliklarning  normal  xolatida  o’sishi  va  rivojlanishi  uchun  zarurdir.  Jumladan, 

azot, fosfor, kaliy, kaltsiy, oltingugurt va magniy o’simlikning asosiy oziq moddalari 

xisoblandi.  Tuproq  unumdorligini  oshirishda  va  undan  olinadigan  qishloq  xo’jalik 

ekinlarining xosildorligini ko’tarishda qo’llaniladigan barcha mineral o’g’itlar ichida 

fosforlisi  yetakchi  rol  o’ynaydi.  Fosforli  o’g’itlarga  bo’lgan  talabni  qoplash  fosfor 

xom ashyosini qazib olish va qayta ishlash korxonalarining quvvatini oshirish asosida 

bajariladi.  Ishlab  turgan  korxona  uskuna  va  qurilmalaridan  foydalanib  juda  qisqa 

muddatda  maxalliy  xom  ashyo  manbalarini  qayta  ishlab  o’g’it  olish  muxim 

axamiyatga ega.  



Download 0.75 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling