Lug`at turlari va ularning xususiyatlari Reja


Download 31.07 Kb.
bet1/8
Sana18.01.2022
Hajmi31.07 Kb.
#378299
  1   2   3   4   5   6   7   8
Bog'liq
Lug`at turlari va ularning xususiyatlari
tasviriy sanat tarixi, 9- мавзу.МИҒ, 6 sinf test, Texnologiya 1, RAXMATJON, 2019 kimyo DTM shaxsiy JHF, Informatika tadbir senariysi, Mustaqil ish-xesh-funksiya, 1-06-22-1966, 18-30 uyushmagan yoshlar, 18-30 uyushmagan yoshlar, 43, Abdukarimov mus ish, AES Print

Lug`at turlari va ularning xususiyatlari
Reja:


  1. Ensiklopedik (qomus) lug‘atlar va lisoniy (lingvistik) lug‘atlar.

  2. Tanlangan tillar miqdoriga ko‘ra lug‘at turlari

  3. So‘z yoki atama ma’nolarining yoritilishiga ko‘ra lug‘at turlari

  4. Obyekti va predmetiga ko‘ra farqlanadigan lug‘atlar

  5. So‘zlikning berilish usuli nuqtayi nazaridan lug‘at turlari


Tayanch tushunchalar: Lug‘at, ensiklopedik (qomus) lug‘atlar; lisoniy (lingvistik) lug‘atlar, umumiy va xususiy (maxsus) lug‘atlar, bir tilli, ikki tilli va ko‘p tilli lug‘atlar, izohli va izohsiz lug‘atlar, alfavit tartibli lug‘atlar; mavzuiy (tematik) lug‘atlar; uyali tug‘atlar.
Lug‘at arabcha so‘z bo‘lib, til, sheva, lahja, so‘z, ibora kabi ma’nolarni bildiradi. Hozirgi kunda ushbu so‘z ikki ma’noda: 1) muayyan tilda, uning hududiy yoki ijtimoiy lahjasida mavjud bo‘lgan, shuningdek, u yoki bu yozuvchi asarlarida uchraydigan so‘zlar yig‘indisi, ya’ni leksika; 2) so‘zlar (yoki morfemalar, so‘z birikmalari, iboralar va sh.k.( muayyan tartibda (alifboli, uyali, mavzuli) joylashtirilgan, tavsiflanuvchi birliklar, ularning kelib chiqishi, ma’nolari, yozilishi (imlosi), talaffuzi, uslubiy mansubligi, boshqa tillarga tarjimasi haqida ma’lumotlar jamlangan kitob ma’nolarida qo‘llanadi. Ana shu ikkinchi ma’nodagi lug‘atlar ma’naviy madaniyat sohasida muhim o‘rin egallaydi, chunki ularda jamiyatning ma’lum davrda erishgan bilimlari aks etadi.

Lug‘atlar, shuningdek, bir qator ijtimoiy vazifalarni bajaradi: muayyan voqea-hodisa haqida o‘quvchiga ma’lumot beradi; uni o‘z ona tilidagi va o‘zga tillardagi so‘zlar bilan tanishtiradi; tilni, uning lug‘at tarkibini takomillashtirish, me’yorlashtirish va tartibga solishga yordam beradi. Lug‘atlar juda qadimgi davrlarda paydo bo‘lgan. Oldingi darslarda sharqda yaratilgan lug‘atlar, xususan turkiy tilli lug‘atlari haqida ma’lumot berilgan edi. Bu o‘rinda shuni aytish kerakki, yevropada,xususan, Rossiyada lug‘atlarga, lug‘atlar tuzishga bo‘lgan jiddiy munosabat XVII asrdan boshlanib, Rossiyadagi dastlabki haqiqiy izohli lug‘at ham ana shu davrda paydo bo‘lgan1. Hozirgi kunda lug‘atlar ma’lumot-axborot to‘plash va uni o‘quvchiga yetkazishda yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda.

O‘z qamrovi, maqsadi, vazifasi va tavsif usuliga ko‘ra lug‘atlarning turlari rang-barangdir. So‘zni tavsiflashdagi bir qancha farqli xususiyatlariga ko‘ra, lug‘atlar asosan ikki turga bo‘linadi:

1) ensiklopedik (qomus) lug‘atlar;

2) lisoniy (lingvistik yoki filologik) lug‘atlar.

O‘z navbatida, har bir turdagi lug‘at hajmiga ko‘ra katta, o‘rtacha, kichik; qamrab olgan materialining oz-ko‘pligi va ishlanishiga qarab to‘liq va qisqa bo‘lishi mumkin.

Ensiklopedik lug‘at bilan lisoniy lug‘at o‘zaro ikki jihatdan farq qiladi:

1) obyekti jihatdan;

2) so‘zligi jihatidan.

Ensiklopedik lug‘atlarda tabiat va jamiyatdagi narsa-hodisalar, tarixiy voqea-jarayonlar, buyuk shaxslar, ilm-fandagi kashfiyotlar, davlatlar, shaharlar haqida ma’lumot beriladi. Demak, bu tipdagi lug‘atlarda asosiy e’tibor tildagi so‘zlarga emas, balki shu so‘zlar yoki so‘z birikmalari vositasida nomlangan hodisalarga qaratiladi.

Ensiklopedik lug‘atlar o‘z navbatida ikki turga bo‘linadi.

Universal ensiklopediyalar. Bunday lug‘atlarda ishlab chiqarishning, fan, adabiyot, tabiat, jamiyat va hokazolarning barchasiga oid muhim tushunchalar, predmetlar, hodisalar va shu sohalarda tanilgan buyuk shaxslar (olimlar, ixtirochilar, yozuvchilar, shoirlar, davlat arboblari, qahramonlar, san'atkorlar) haqida m a’lumot beriladi. «O‘zbek... ensiklopediyasi» (14-jildlik, 1971 — 1980), shu kunlarda yaratilayotgan «O‘zbek milliy ensiklopediyasi» (uning bir necha jildi nashrdan chiqdi) bunga misol bo‘ladi.

Soha ensiklopediyalari. Bunday ensiklopediyalarda faqat bir sohaga oid materiallar beriladi: «Zoologiya ensiklopediyasi» (3 jildlik. Tesha Zohidov, 1960—1969), Botanikadan ruscha-o‘zbekcha ensiklopedik lug‘at (Q.Z.Zokirov, H.A.Jamolxonov, 1973) shular jumlasidandir.

Lisoniy lug‘atlarning ob’ekti so‘zlardir. Bunday lug‘atlar so‘zlarning semantikasi, grammatik xususiyatlari, imlosi, talaffuzi, tarixi, taraqqiyoti, kelib chiqishi va hokazolari haqida ma’lumot beradi. Lisoniy lug‘atlarda so‘z ma’nolari, imlosi, talaffuzi, iboralar (frazemalar), xalq maqollari, xullas, til birliklari va filologik tushunchalarga oid ma’lumotlar beriladi. Demak, lisoniy lug‘atlarda til va nutq birliklari, til kategoriyalari haqida ma’lumot berish, maqol va matal kabi janr boyliklarini to‘plash maqsad qilinadi. Lisoniy lug‘atlarning so‘zligida umumlashgan ifodaga ega lug‘aviy (leksik) ma’noli barcha turkumdagi so‘zlar, shuningdek, yordamchi, modal, undov, taqlid so‘zlar, yuklamalar qayd etiladi.

Qomusiy lug‘atlarning so‘zligida esa terminlar, tarixiy hodisa nomlari, shuningdek, joy, daryo, buyuk shaxs va hokazolarni ko‘rsatuvchi atoqli otlar beriladi. O‘zbek lug‘atchiligi tarixida qomusiy lug‘atlarni yaratishga 1950-yillardan e’tibor berila boshlandi. SHu davrdan e’tiboran ba’zi fanlarga oid terminologik qomusiy lug‘atlar yaratildi. 1966 yildan to‘la “O‘zbek … ensiklopediyasi”ni tuzishga kirishildi.

Lisoniy lug‘atlar ham dastlab ikki turga — umumiy va xususiy (maxsus) lug‘atlarga bo‘linadi.

Umumiy lug‘atlarda umumtil birliklari, ularning ma'nolari va qo‘llanish xususiyatlari izohlanadi. Umumiy lug‘at so‘zligi til leksikasini barcha turkumlar doirasida, barcha qatlamlar bo‘yicha aks ettiradi. Bunday lug‘atlar bir tilli, ikki tilli, ko‘p tilli, izohli, izohsiz bo‘lishi mumkin. «O‘zbek tilining izohli lug‘ati» (ikki tomli, 1981), «O‘zbekcha-ruscha lug‘at» (1959), «Ruscha-o‘zbekcha lug‘at» (besh tomli, 1950—1955) va boshqalar shular jumlasidandir.

Xususiy (maxsus) lug‘atlarda tilning lug‘at boyligidagi birliklar ma'lum sohalar bo‘yicha yoki shu tildagi ma’lum mikrosistemalar, guruhlar bo‘yicha tanlab izohlanadi. «Ruscha-o‘zbekcha fizik terminlar lug‘ati» (M.D.Yagudev, R.X.Mallin, 1952), «Ruscha-o‘zbekcha matematik terminlar lug‘ati» (M.Sobirov, 1952), «O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati» (A.Hojiyev, 1974), «Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati» (A.Hojiyev, 2002), «O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati» (Sh.Rahmatullayev, 1978), «Imlo lug‘ati» (Olim Usmon, 1949), «O‘zbek tilining imlo lug‘ati» (S.Ibrohimov, E.Begmatov, A.A.Ahmedov, 1976), «O‘zbek ismlari» (E.Begmatov, 1991), «O‘zbek tili omonimlarining izohli lug‘ati» (Sh.Rahmatullayev, 1984), «O‘zbek tili antonimlarining izohli lug‘ati» (Sh.Rahmatullaev, N.Mamatov, R.Shukurov, 1980), «Ruscha-o‘zbekcha botanika terminlarining qisqacha izohli lug‘ati» (Q.Zokirov, M.M.Nabiyev, O‘.Pratov, H.Jamolxonov, 1963) va boshqalar shular jumlasidandir.

Keyingi yillarda o‘zbek tilida yana bir qator yangi lug‘atlar yuzaga keldi: «Yozuv tarixidan qisqacha lug‘at-ma’lumotnoma» (N.Mahmudov,1990), «O‘zbek ismlari» (E.Begmatov, 1991), «O‘zbek tilining etimologik lug‘ati» (Sh.Rahmatullayev, 2000), «O‘zbek tilining imlo lug‘ati» (Sh.Rahmatullayev, A. Hojiyev, 1995), «O‘zbek tili tasviriy ifodalarining izohli lug‘ati» (R.Rasulov, I.Umirov, 1997), Hozirgi o‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati (A.Hojiyev, A.Nurmonov, S.Zaynobiddinov, K.Kokren, M.Saidxonov, A.Sobirov, D.Quronov, 2001), «Turkcha- o‘zbekcha, o‘zbekcha-turkcha lug‘at» (Nizomiddin Mahmud, Ertug‘ul Yaman, 1993) shular jumlasidandir.


Download 31.07 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling