M a L a k a V i y


Download 295.16 Kb.
Pdf ko'rish
bet20/20
Sana25.11.2021
Hajmi295.16 Kb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   20
komponentlari deb ataladi, ular: 


 

59

a)darsning  tarkibiga  kiritilgan  jismoniy  mashqlar.  Darsning  mazmunining 



eng yirik xarakterli komponentidir. Lekin bunday tushuncha bir tomonlama bo`lib, 

tarbiyalash, 

sog`lomlashtirish, 

bilim 


berish 

vazifalarini 

hal 

qilishda 



shug`ullanuvchilar uchun faoliyat predmeti bo`lib xizmat qiladi. Mashqlar darsning 

umumlashtirilgan  predmetining  mazmuni,  boshqa  ma`noda  dars  mazmunining  bir 

qirrasi xolos. 

b)tavsiya 

qilingan 

mashqlarning 

bajarish 

bilan 


bog`liq 

bo`lgan 


o`quvchilarning  darsdagi  faoliyati  dars  mazmunining  navbatdagi  yirik 

komponentlaridan  biri.  Bu  komponent  shug`ullanuvchini  turli  ko`rinishdagi, 

intellektual  va  jismoniy  faoliyatdan  iborat  bo`lib,  ular:  pedagogni  eshitish, 

ko`rsatilayotgan  mashqni  e9tibor  bilan  kuzatish,  harakat  faoliyati  orqali  hosil 

bo`lgan  tasavvurni  ustida  fikr  yuritish,  bajarilishi  lozim  bo`lgan  faoliyatni 

loyihasini  fikran  tuzish,  uni  bajarish,  o`z  harakatlarini  nazorat  qilish  va  baholash, 

vujudga  kelgan  muammolarni  pedagog  bilan  birgalikda  muhokama  qilish,  o`z 

hissiyotini  va  kayfiyatini  nazorat  qila  olish,  vujudga  kelgan  emotsionallikni 

boshqarish  va  h.k.lardir.  Shug`ullanuvchilarini  dars  vazifasini  hal  qilish  bo`yicha 

barcha faoliyatlari dars mazmuni asosini tashkil qiladi. 

v)pedagogning  faoliyati  dars  mazmunining  navbatdagi  komponenti  bo`lib, 

quyidagicha  holatlarda  namoyon  bo`ladi.  Uyga  vazifa  berish  va  uni  tushuntirish, 

darsning  aniq  vazifasini  bayon  qila  bilish  va  uni  hal  qilishni  tashkillash, 

shug`ullanuvchilarni  doimiy  nazoratda  ushlash,  ularni  faoliyatini  tahlil  qilish, 

shuningdek  shug`ullanuvchilarning  faoliyatini  lozim  bo`lgan  yo`lga  burish,  ular 

orasidagi  munosabatlarni  o`zining  diqqat  markazida  ushlash  va  faoliyatlarini 

yo`naltirish,  boshqarish,  nazorat  qilishdek  ta`lim-tarbiya  jarayonida  ijobiy  rol 

o`ynaydigan muhim asosiy holatlarni o`z ichiga oladi. 

g)shug`ullanuvchilar organizmida dars tarkibidagi mashqlarni bajarishda sodir 

bo`ladigan  fiziologik,  psixologik,  biomexanik  va  boshqa  o`zgarishlar  dars 

mazmunining  navbatdagi  yirik  xarakterli  komponentlaridan  biri  hisoblanadi. 

Malakalarni  shakllanishi  orqali  rejalashtirilgan,  ularning  natijasidagi  o`zgarishlar, 



 

60

shakllangan  nazariy  va  amaliy  bilimlar,  uddalash,  harakat  malakasi  va  uning 



avtomatlashuvi  orqali  sodir  bo`ladigan  yashirin  (latent)  davr  darsning 

mazmunining  to`rtinchi  komponenti  hisobiga  sodir  bo`ladi.  Bunda  o`qituvchi 

faoliyati va o`quvchilar faoliyatining samarasi yashiringan bo`ladi. Rejalashtirilgan 

o`quv  tarbiyaviy  ishlarni  sodir  bo`lmoqdami  yoi  yo`qligi  joriy  nazorat  qilinib, 

pedagogik  faoliyat  keyinchalik  qanday  davom  ettirilishi  lozimligi  uchun 

yo`riqnomalar tayyorlanadi. 



Xulosa 

A.A.Gujalovskiyning  ta`qidlashicha,  umumiy  jismoniy  tayergarlik  jismoniy 

tarbiyaning  asosiy,  bazaviy  ko`rinishi  hisoblanadi.  Uning  mazmuni,  vositalari, 

usullari  va  mashg`ulotlarni  tashkil  etish  shakllari  inson  faoliyatining  istalgan 

ko`riniglari  uchun  haetiy,  mehnat  va  turmush  jaraenida  keng  bazaviy  jismoniy 

tayergarlik  yaratishga  qaratilgan.  Sport  fani  va  amalietida  umumiy  jismoniy 

tayergarlik  insonnin  baquvvatroq,  sog`lomroq.  Katta  yuklamalarga  dosh  berishga 

chidamliroq etishi isbot qilingan. 

Umumiy jismoniy tayergarlik quyidagi vazifalarni echishga imkon beradi. 

1)  inson  organizmining  har  tomonlama  rivojlantirishini  ta`minlash, 

chidamlilik,  kuch,  tezlik,  chayirlik,  chaqqonlik  kabi  jismoniy  sifatlarni 

rivojlantirish,  shu  sifatlarni  rivoj-lantirish  asosida  eshlarni  jismoniy  rivojlantirish 

uchung zarur bo`lgan umumiy xarakterdagi funktsional bazani yaratish, 

2)  salomatlikni  mustahkamlash,  tashqi  muhitning  zararli  omillariga  qarshi 

ta`sir ko`rsatish, 

3) o`quv va mehnat faoliyati jaraenida ishlash qobiliyati pasaygan davrda faol 

xordiq chiqarish uchun sharoit yaratish, 

4)  qo`shimcha  tug`dirilgan  qiyinchiliklarni  engish  jaraenida  iroda  kuchinin 

mustahkamlash. 

Jismoniy  tayerlik,  jismoniy  tayergarlikning  natijasi  sifatida  nafaqat  shaxsiy, 

balki ijtimoyi qadriyat kasb etadi. 



 

61

Jismoniy  etuklik  talabaning  jismoniy  rivojlanishi,  uning  harakat  bilim  va 



ko`nikmalarining  barcha  ijodiy  imko-niyatlarini  to`liq  namoen  etishga  imkon 

beruvchi  darajasidir.  Shunday  qilib,  jismoniy  tayergarlik  shaxsni  jismoniy 

etuklikka erishtirishning bazaviy ko`rinishi sifatida tahlil etiladi.  

Umumiy    jismoniy  tayergarlik  talabaning  atletik  rivojlanishini  ta`minlaydi, 

uning  salomatligini  mustahkamlaydi,  harakat  sifatlari  diapazonini  kengaytiradi  va 

jismoniy rivojlantirish uchun mustahkam fundament yaratadi. 

Shuni  e`tiborga  olish  kerakki,  insonning  jismoniy  sifatlari  bir-biri  bilan 

chambarchas  bog`liq.  Shuning  uchun  u  eki  bu  jismoniy  mashqni  muayyan  bir 

jismoniy mashqlar talabaning jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta`sir ko`rsatadi. 

Jismoniy  sifatlar  rivoji  xususiyatlarini  shaxsni  jismoniy  rivojlantirish  bilan 

bog`liqlikda  ko`rib  chiqamiz.  Kuch  sifatlari  og`irliklarni  ko`tarish,  o`z  tanasini 

ko`tarish,  yukni  uloqtirish,  turgan  joydan,  balandlikka,  uzunlikka  sakrash 

mashqlarida namoen bo`ladi. 

Mushak  kuchini  rivojlantirish  uchun  mushaklarni  insonning  kundalik 

faoliyatiga  nisbatan  ancha  ko`proq  yuklama  bilan  ishlatish  kerak.  Kuchni 

rivojlantirish  uchun  oeqlar  uchun  yuklar  bilan  ishlash,  gimnatsik  snaryadlarda 

trenajerlarda bajarish lozim.  

Umumiy rivojlantiruvchi mashqlar turli a`zolar va mushaklar guruhiga ijobiy 

ta`sir  ko`rsataldi.  Bundan  tashqari  bu  mashqlarni  bajargan  talaba  harakatlarning 

keng diapazoni bilan tanishadi, ularni bajarish nechog`lik zarur ekanligi to`g`risida 

tasavvurga ega bo`ladi. Umumiy rivojlantiruvchi mashqlarni turgan joyda eki yurib 

turib  50-100  martadan  bajarish  kerak,  mushaklar  umumiy  soni  500-dan  1000-

tagacha harakatlardan iborat bo`lishi lozim. 

Jismoniy  rivojlanishning  ayrim  ko`rsatkichlari  va  jismoniy  mashqlar  orasida 

kuchli  va  o`rta  darajadagi  aloqa  korrelyatsion  tahlil  natijasida  aniqlangan. 

O`pkaning haetiy sig`imi va oeqlarni to`singa ko`tarish o`rtasida kuchli 3-0,7 aloqa 

aniqlangan. 

Ayrim  jismoniy  mashqlar  va  jismoniy  rivojlanish  ko`rsatkichlari  o`rtasida 

o`rtacha 3-0,6  aloqa aniqlangan. Oeqlarni to`singa ko`tarish – tana kuchi, ko`krak 



 

62

qafasi  aylanasi,  tortilish  aylanib  ko`tarilish,  ko`krak  qafasining  aylanasi,  qo`llarni 



tiralib bukish va ezish – turgan joydan sakrash, turgan joydan uzunlikka sakrash – 

ko`krak qafasi aylanasi. 

Jismoniy  ahvol  va  tana  uyg`unligi  orasidagi  o`rta  aloqani  ham  qayd  etish 

muhim. 


Baen  etilganlardan  xulosa  shuki  umumiy  jismoniy  tayergarlik  vositalari 

o`rtasida  to`sinlarda,  bruslarda  turli  og`irliklar  bilan  bajariladigan  mashqlar, 

trenajerlarda  o`tkaziladigan  mashqlar  jismoniy  rivojlantirish  uchun  samaraliroq 

ekan.  Umumiy  ivojlantiruvchi  mashqlar,  sakrashlar  va  h.q.lar  tana  uyg`unligini 

ta`minlaydi. 

Mushaklar  massasi,  chiroyli  qomatni  yaratish,  tashqi  nafas  olishni 

yaxshilashga  yo`naltirilgan  jismoniy  mashqlar  kompleksi  eshlar  salomatligini 

asraydi va mustahkamlaydi. 

Jismoniy 

rivojlanish, 

jismoniy 

tayerlikni 

yaxshilash 

uchun 


kuch 

imkoniyatlarini  rivojlantirishga  yo`naltirilgan  mashqlar  sonini  ko`paytirish  zarur. 

Ularning bo`y va vazn nisbatlariga ijobiy ta`siri, qomat buzilishlarini oldini olishi 

va gavda  tuzilishini yaxshilashi tadqiqotlarimiz natijasida aniqlangan. 

Ko`krak  qafasi  aylanasinin  oshirish  uchun  to`sinlarda  bajariladigan  mashqlar 

samarasi  katta.  Bunda  faqat  bitsepslar  emas  ko`krak  mushaklar  ham  kuchlanadi 

(tortilish, aynalib ko`tarilish, osilgan quyi oeqlarni to`singa tekkizish va h.z). 

Sport  –  kuch  xarakteridagi  mashqlar  nafas  olish  organlari  faoliyatini  ham 

yaxshilaydi. 

Quesh  radiatsiyasi,  havo  va  suv  muhitining  xususiyatlari  salomatlikni 

yaxshilash, chiniqish va ish qobiliyatini oshirish uchun samarali vosita hisoblanadi. 

Chiniqishni  amaliy  mashg`ulotning  so`nggi  qismida  10-15  minut  davomida 

amalga  oshirish  tavsiya  etiladi.  Havo,  quesh  vannalari  vositasida  chiniqish  faol 

harakatda  (sog`lomlash-tiruvchi  yurish,  yugurish  vaqtida)  ham  amalga  oshirilishi 

mumkin. 

 



 

63

Sog`lomlashtiruvchi yurish 



Sport  yurishning  bosh,  o`ziga  xos  xususiyati  –  oddiy  yurishga  o`xshamagan, 

o`ziga xos yurish uslubidir. Sport yurishi sonlarning kuchli harakatiga asoslangan.  

B.Franklinning  fikricha,  sport  yurishi  sog`lomlashtirish  samarasi  bo`yicha 

yugurish  mashg`ulotlariga  teng.  Shunday  ilib,  sport  yurishi  sog`lomlashtiruvchi 

yurishning  turlaridan  biri.  Farq  shundaki,  sog`lomlashtiruvchi  yurish  bilan 

shug`ullanaetgan  inson  sport  yurishida  mavjud  qoidalarga  amal  qilmaydi. 

Sog`lomlashtiruvchi yurish sport yurishining nomusobaqaviy ko`rinishidir. 

Sog`lomlashtiruvchi yugurish 

Jismoniy faollikning keskin kamayishi organizmda moddalar almashinuvining 

buzilishiga, bosh miyada kislorod tanqisligiga olib keladi. Shuning uchun sog`lom 

bo`lish uchun faol haet kechirish kerak, sog`lomlashtiruvchi mashqlar kabi hamma 

inson  bajarishi  mumkin  bo`lgan  mashqlar  bilan  shug`ullanishi  lozim.  Ularni 

bajarish  uchun  maxsus  sharoit  kerak  emas,  bu  mashqlarni  xonada,  sport 

maydonchasida, piedalar yo`laklarida bajarish mumkin. 

Sog`lomlashtiruvchi  yugurish  –  elementlarning  butun  bir  kompleksidir.  Ular 

yugurish 

oldi 

mashqlari, 



yugurishdan 

oldini 


va 

keyin 


tez 

yurish, 


sog`lomlashtiruvchi yugurishning o`zi va boshqalar. Yugurish faol harakatga tabiiy 

intilishni  rivojlantiradi.  Yugurish  va  chiniqish  bir-biri  bilan  chambarchas  bog`liq. 

Axir istalgan ob-havoda yugurish kerak.  

Qo`shimcha  chiniqtiruvchi  element  –  yugurishdan  so`ng  kontrast  dush  qabul 

qilish. U teri va teri osti tomirlarining o`ziga xos gimnastikasidir. 

Mutaxassislar  yugurishga  aqliy  charchoqni  forig`  etuvchi  vosita  sifatida 

qaraydilar.  Tabiiy  pedagogik  tadqiqotlar  quyidagi  amaliy  tavsiyalar  berish 

imkonini beradi: 

1.  Eksperimental  tadqiqotlar  O`rta  Osieda  chiniqtirish  salomatlikni 

mustahkamlashning  asosiy  vositasi  ekanligini  tasdiqladi.  Organizmning  tashqi 




 

64

muhitning  turli  ta`sirlariga  chidamliligini  oshirish  uchun  ochiq  havoda 



o`tkaziladigan jismoniy mashqlarning ahamiyati katta.  

O`zgarishlar  natijasida  modda  almashinuvi  yaxshilanadi,  organizmning 

reaktivligi,  kurashuvchangligi  oshadi.  Agar  amaliy  mashg`ulotlar  talabalarning 

emotsional kayfiyati fonida o`tkazilsa chiniqtirish samarasi ancha oshadi. 

2.  Ochiq  havoda  jimoniy  maqshlar,  sport,  harakatli,  milliy    o`yinlar 

elementlari  qo`llanilgan, 

ruhiy 

ko`tarinkilik  fonida  o`tkazilgan 



amaliy 

mashg`ulotlar  talabaning  adaptiv  imkoniyatla-rini  oshiradi,  uning  ijtimoyi  va 

biologik tabiatini riojlantiradi. 

3.  O`rta  Osie  sharoitida  ochiq  havoda  o`tkazilaetgan  muntazam  jismoniy 

mashg`ulotlar  organizmning  shamollash    kasalliklariga  chidamliligini  oshiradi, 

quyi  kurs  talabalarning  oliygohida  o`qish  adaptatsion  davridagi  zo`riqishlarini 

engillashtiradi va shu bilan ularning ish qobiliyatlarini ko`taradi. 

4.  Sog`lomlashtiruvchi  jismoniy  tarbiya  ochiq  havo  sharoitida  1  sentyabrdan 

30 noyabrgacha, 1 matdan iyun oyigacha o`tkazilishi kerakligi o`rnatilgan. 

5.  Havo  harorati  +  25    va    undan  oshganda  jismoniy  mashg`ulotlar  go    8 

hoftoda, go 8 salkin joyda 10-15 minutdan o`tkazilishi kerak. 

6.  Sog`lomlashtiruvchi  suzish  mashg`ulotlarini  oktyabr  oylarida  o`tkazish 

tavsiya etiladi.  

O`zbekiston  Respublikasi  Bosh  girometereologiya    markazi    ma`lumotlariga  

ko`ra  bu  oylar yilning  suzish  uchun  eng  qulay  oylari  hisoblanadi. 

 

 



 

 

 



 

 



 

65

ADABIYoTLAR 



1.O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi - T.: O`zbekiston, 1992.-33 b. 

2.Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. – T.: O`zbekiston, 1993.-

300 b. 

3.Karimov  I.A.  Vatan  sajdagoh  kabi  muqaddasdir.  –T.:  O`zbekiston,  1996.  -

378 b. 

4.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. //Muloqot. –T.:, 1998.- № 7. -

B.1-6. 

5.Karimov  I.A.  O`zbekiston  XXI  asr  bo`sag`asida  xavfsizlikka  tahdid, 

barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – T.: O`zbekiston, 1997. – 326 b. 

6.Karimov  I.A.  O`zbekiston  iqtisodiy  islohotlarni  chuqurlashtirish  yo`lida.  – 

T.: O`zbekiston, 1996.-269 b. 

7.Karimov I.A. O`zbekiston iqtisodiy siyosatining ustuvor yo`nalishlari. – T.: 

O`zbekiston, 1993.-23 b. 

8.Karimov  I.A.  O`zbekiston  Respublikasi  Oliy  Majlisining  XIV  sessiyasi 

materiallarini  ta`lim  muassasalarining  o`quv  dasturlariga  kiritish  to`g`risida.  – 

T.,1999. – 16 b. 

9.Karimov  I.A.  O`zbekistonning  o`z  istiqlol  va  taraqqiyot  yo`li  –  T.: 

O`zbekiston, 1992.-78 b. 

10.O`zbekiston  Prezidentining  “O`zbekiston  bolalar  sportini  rivojlantirish 

jamg`armasini tuzish to`g`risida”gi // Xalq so`zi.-2002.-23 oktyabr. 

11.O`zbekiston  Respublikasi  Vazirlar  Maxkamasining  “O`zbekiston  bolalar 

sportini  rivojlantirish  jamg`armasi  faoliyatini  tashkil  etish  to`g`risida”gi.  //  Xalq 

so`zi.-2002.-31 oktyabr. 

12.O`zbekiston  Respublikasi  Vazirlar  Maxkamasining  “O`zbekistonda 

jismoniy  tarbiya  va  sportni  rivojlantirish  chora-tadbirlari  to`g`risida»gi  //  Xalq 

so`zi.-1999.- 27 may. 




 

66

13.O`zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport to`g`risida”gi qonuni 



//Xalq so`zi.- 2000. – 28 may. 

14.O`zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sog`lom avlod uchun” ordenini 

ta`sis qilish to`g`risidagi Farmoni // Turkiston. - 1993.-6 mart. 

15.O`zbekiston  Respublikasi  “Ta`lim  to`g`risida”gi  qonuni.  //  Turkiston.- 



1997. - 1 oktyabr. 

 

Download 295.16 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   20




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling