M. Hamroev, D. Muhammedova, D. Shodmonqulova, X. G`ulomova, sh. Yo’ldasheva


 Sifat, ravish, taqlid so‘zlardan sifat yasovchi qo‘shimchalar


Download 5.01 Kb.
Pdf ko'rish
bet42/42
Sana01.08.2020
Hajmi5.01 Kb.
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   42

3. Sifat, ravish, taqlid so‘zlardan sifat yasovchi qo‘shimchalar 
-gi 
kechagi, dastlabki 
no- 
noma’lum 
-lom 
sog‘lom 
-ildoq 
bijildoq 
 
Fe’l yasovchi qo‘shimchalar 
 
Qo‘shimcha 
Misollar 
Qo‘shimcha  Misollar 
-la 
ishla, oqla
sekinlamoq, shivirla
chuhlamoq, senlamoq, 
-lan 
-lash 
faxrlandi, ikkilandi, 
ko‘maklashdi, 
suhbatlashdi. 
-illa 
chirqilla 
-ira 
yarqiradi, 
-a 
tuna, bo‘sha,     
o‘yin+a-o‘yna. 
-sira 
-sa 
sensira       suvsa 

 
 
298 
-(a)r 
qisqar, ko‘kar 
- (a)y 
qoray, kuchay, 
-(i)k 
-(i)q 
birikmoq  yo‘liqmoq 
-(i,o) t 
yo‘qot, to‘lat, berkit 
-i 
boyi, tinch
-ir 
gapir, tupir
Ravish yasovchi qo‘shimchalar 
 
Qo‘shimcha 
Misollar 
Qo‘shimcha 
Misollar 
-cha 
 
qisqacha
 
o‘zicha
boshqacha, eskicha 
-larcha 
qardoshlarcha
o‘rtoqlarcha. 
-dek 
-day 
o‘qdek 
qushday 
-siga 
tikkasiga, yalpisiga. 
-ligicha 
xomligicha,  tirikligicha
butunligicha, ho‘lligicha 
-chasiga 
yangichasiga
toshkentchasiga
dehqonchasiga 
-lab 
ertalab,  ko‘plab. 
-ona 
do‘stona, 
-an 
majburan 
-gacha 
kechgacha
-simon 
hazilsimon. 
-namo 
uyalgannamo 
-lay(in) 
butunlay, tiriklayin. 
-siz, be- 
to‘xtovsizbeixtiyor
-incha 
ko‘pincha, aksincha. 
-chang 
ko‘ylakchang 
-in 
oldin 
 
 
 
 
2. SO‘Z O‘ZGARTUVCHI QO‘SHIMCHALAR 
Otlardagi kelishik qo‘shimchalari 
 

 
Kelishik nomi 
qo‘shimchasi 
savollari 
1. 
Bosh kelishik 

kim? nima? 
2. 
Qaratqich kelishik 
-ning , -n 
kimning? nimaning 
3. 
Tushum kelishik 
-ni,  -n,  -i 
kimni? nimani? kimimi? 
4. 
Jo‘nalish kelishik 
-ga, -ka,-qa, -na,-a 
kimga? nimaga? 
5. 
O‘rin-payt kelishik 
-da 
kimda? nimada? 
6. 
CHiqish kelishik 
-dan 
kimdan? nimadan? 
 
 
Otlardagi egalik qo‘shimchalari 
 
shaxs 
B i r l i k 
K o‘ p l i k 
1-shaxs 
dalam, kitobim 
dalamiz, kitobimiz 
2-shaxs 
dalang, kitobing 
dalangiz, kitobingiz 
3-shaxs 
dalasi, kitobi 
dalalari, kitoblari 
 
Fe’llardagi shaxs-son qo‘shimchalari 
 
shaxs 
b i r l i k 
k o‘ p l i k 

 
 
299 
1-shaxs 
yozdim
yozaman
yozay(in) 
yozdik, yozamiz, yozaylik 
2-shaxs 
yozding
yozasan
yoz(gin) 
yozdingiz, yozasiz, yozing(iz) 
3-shaxs 
yozdi, yozadi, yozsin 
yozdi(lar), yozadi(lar),  yozsin(lar) 
 
3. SO‘Z SHAKLI YASOVCHI QO‘SHIMCHALAR 
 
№  Qo‘shimch

Misollar 
Xususiyati 
1. 
-a I 
buramoq, chopa-chop, 
qasira-qasir. 
Ma’noni  kuchaytiradi 
2. 
-a II 
 
yugura-yugura, ola 
boshladi 
ravishdosh shaklini yasaydi 
3. 
-ajak 
kelajak, borajak 
sifatdosh shaklini yasaydi 
4. 
-ala 
uchala, o‘nala. 
jamlovchi son shaklini yasaydi 
5. 
-alak 
do‘ngalak, 
kichraytirish ma’nosini hosil 
qiladi 
6. 
alla- 
allakim, allanima. 
gumon olmoshini yasaydi 
7. 
-asi 
kelasi (yil). 
sifatdosh shaklini yasaydi 
8. 
-b yoki -ib 
o‘qib, borib. 
ravishdosh shaklini yasaydi 
9. 
-gan,  -kan 
-qan 
borgan, tekkan, chiqqan. 
 
fe’lning o‘tgan zamon sifatdoshi 
shaklini hosil qiladi 
10. 
-gaz,  -kaz, 
-qaz,-giz, 
-qiz 
ko‘rgaz, o‘tkaz, tutqaz, 
yotqiz. 
orttirma daraja shaklini yasaydi 
 
11. 
-gani 
-kani, 
- qani 
o‘qigani, ekkani, tuqqani. 
 
kelasi zamon maqsad 
ma’nosidagi ravishdosh shaklini 
hosil qiladi: 
12. 
- gancha 
yugurgancha ketdi, shu 
ketgancha qaytmadi 
holat yoki payt ravishdosh-larini 
hosil qiladi 
13. 
- gach 
-kach, 
-qach 
U kelgach, biz ketdik 
(payt) . U kelmagach, biz 
bordik (sabab) 
payt yoki sabab ravishdoshlarini 
yasash uchun xizmat qiladi 
14. 
- gi  I 
borgim keldi. 
egalik qo‘shimchalari bilan 
birgalikda xohish, istak 
ma’nosini ifodalaydi 
15.  - gi (-g‘i) II 
yugurgilamoq, 
to‘zg‘imoq. 
fe’lga qo‘shilib, takroriylik, 
davomlilik ma’nolarini 
ifodalaydi 
16. 
-giz,  -iz, -
kaz, qaz, -
g‘az, -g‘iz 
yurgizmoq, o‘tkazmoq, 
yutqizmoq, turg‘azmoq, 
oqizmoq. 
fe’llardagi orttirma nisbatni 
hosil qiladi 
17. 
-gil, -gin 
borgin, kelgil. 
fe’llardagi buyruq-istak maylini 

 
 
300 
hosil qiladi 
18. 
-gina 
-kina 
-qina 
Qizginam 
 
 
balandgina, oppoqqina 
tuzukkina 
a) otlardagi erkalash-
kichraytirish, achinish 
ma’nosini ifodalaydi 
b) sifatlardagi ozaytirma 
darajani hosil qiladi 
19. 
-guncha 
-kuncha 
-quncha 
kelguncha, tekkuncha, 
chiqquncha. 
payt ravishdoshlarini hosil 
qiladi: 
 
20. 
-gur 
qurmagur. 
fe’llardagi  istak ma’nosini 
ifodalaydi 
21. 
-gusi (-
g‘usi) 
borgusi, bo‘lg‘usi. 
eskirgan qo‘shimcha bo‘lib, 
kelasi zamon sifatdoshini hosil 
qiladi 
22. 
-di 
yozdi. 
yaqin o‘tgan zamon fe’lini hosil 
qiladi 
23. 
-dir 
Kitob bilim manbaidir. 
kesimlik qo‘shimchasi, ya’ni ot-
kesimni ega bilan bog‘lovchi 
vosita (bog‘lamaning bir turi) 
24. 
-dir II 
kimdir, nimadir. 
gumon olmoshini hosil qiladi: 
25. 
-dir III  
yoki -tir 
yozdir sezdir., 
orttirma daraja hosil qiluvchi 
qo‘shimcha: 
26. 
-digan 
keladigan 
kelasi zamon sifatdoshini hosil 
qiladi 
27. 
-yotgan 
ko‘rayotgan 
sifatdosh shaklini hosil qiladi 
28. 
-yotir 
borayotir. 
hozirgi zamon davom fe’lini 
hosil qiladi 
29. 
-jon 
karimjon 
otlardagi hurmat ma’nosini 
hosil qiladi 
30. 
-i 
to‘zimoq. 
fe’llardagi ma’noni 
kuchaytiruvchi qo‘shimcha 
31. 
-b (-ib) 
borib, o‘qib 
holat ravishdoshlarini hosil 
qiladi 
32. 
-imtir yoki 
-mtir 
ko‘kimtir, qoramtir 
sifatlardagi ozaytirma darajani 
hosil qiladi 
33.  -in I (yoki -
n) 
kiyinmoq  (o‘zlik), 
olinmoq  (majhul) 
o‘zlik yoki majhul nisbat 
yasovchi qo‘shimcha 
34. 
-in  II 
borayin
 
fe’llardagi ma’noni 
kuchaytiruvchi qo‘shimcha 
hisoblanadi 
35. 
-inchi yoki 
-nchi 
uchinchi, oltinchi 
tartib son yasovchi qo‘shimcha 
36. 
-ir 
toshirmoq. 
fe’llardagi orttirma nisbat 
qo‘shimchasi 

 
 
301 
37. 
-ish yoki 
-sh 
borish, o‘qish 
fe’llarning harakat nomi 
shaklini yasovchi qo‘shimcha 
38. 
-ish yoki -
sh II 
yozishdi, to‘qishyapti 
fe’lning birgalik nisbat 
qo‘shimchasi: 
39. 
-ish III 
Ko‘kish 
sifatlardagi ozaytirma daraja 
hosil qiluvchi qo‘shimcha 
40. 
-ish IV 
to‘lishdi 
Kuchsiz harakatni ifodalaydi 
41. 
-iq 
oshiqmoq, toliqmoq 
fe’lning o‘zlik nisbatini hosil 
qiluvchi qo‘shimcha: 
42. 
-y I 
o‘qiy boshladi. 
ravishdosh hosil qiluvchi 
qo‘shimcha 
43. 
-y yoki -ay 
II 
to‘qiyboray, kelay. 
fe’lning buyruq-istak mayli 
shaklini yasaydi 
44. 
-ka 
surkamoq
 
fe’lning kuchaytirma shaklini 
hosil qiladi 
45. 
-l yoki -il 
Ishga qattiq berildi (o‘zl. 
nisb.)  Navbat berildi 
(maj. nisbat). 
fe’lning o‘zlik yoki majhul 
darajasini hosil qiladi 
46. 
-la 
quvlamoq, savalamoq 
fe’llarning kuchaytirish shaklini 
yasaydi 
47. 
-lar  
uylar 
ko‘plik ma’nosini hosil qiladi 
48. 
lar II 
onamlar  
hurmat ma’nosini hosil qiladi 
49. 
-lik 
aytmoqlik. 
harakat nomiga qo‘shilib, 
ma’noni kuchaytiradi 
50. 
loq yoki -
aloq 
qizaloq, bo‘taloq. 
kichraytirish va erkalash 
ma’nosini hosil qiladi 
51. 
-ma 
yurma, kelma. 
fe’lning bo‘lishsiz shaklini hosil 
qiladi 
52. 
-mish 
kelmish, olmish. 
eskirgan shakl bo‘lib, o‘tgan 
zamon sifatdoshini hosil qilgan 
53. 
-moq 
bormoq, qolmoq 
harakat nomini hosil qiladi 
54. 
-moqda 
kelmoqda, yozmoqda. 
hozirgi zamon davom fe’lini 
hosil qiladi 
55. 
-moqchi 
o‘qimoqchi  
kelasi zamon maqsad fe’llarini 
yasaydi 
56. 
-niki 
kitobniki,   meniki  
qarashlilik shaklini hosil qiladi 
57. 
-ov 
ikkov, uchov  
jamlovchi son hosil qiluvchi 
qo‘shimcha 
58. 
-ovlan 
Beshovlan  
xuddi shunday jamlovchi 
sonlarni yasaydi 
59. 
-oy 
Barchinoy, Hulkaroy 
ayol ismlariga qo‘shiladi va 
erkalash-hurmatlash ma’nolarin 
ifodalaydi 
60. 
-on 
boribon, kelibon 
eskirgan qo‘shimcha bo‘lib, 

 
 
302 
ravishdosh shaklini hosil qilgan 
61. 
-roq 
kattaroq, oqroq 
sifatlarning qiyosiy daraja 
shaklini hosil qiladi 
62. 
-r yoki -ar 
-: borar, o‘qir  
 
kelasi zamon sifatdoshini 
yasaydi 
63. 
-sa 
- borsa  
 
fe’llardagi shart mayli shaklini 
hosil qiladi: 
64. 
-sin 
olsin  
fe’llardagi buyruq-istak maylini 
yasaydi 
65. 
-t - 
o‘qit   
fe’llardagi orttirma nisbatni 
hosil qiladi 
66. 
-ta 
   beshta, o‘nta. 
dona son shaklini hosil qiladi 
67. 
-tacha 
beshtacha, o‘ntacha. 
chama son shaklini hosil qiladi 
68. 
-uv 
boruv, keluv. 
fe’lning harakat nomi shaklini 
hosil qiladi 
69. 
-xon 
Karimaxon. 
odam ismlariga qo‘shilib, 
hurmat ma’nosini hosil qiladi 
70. 
-cha 
qushcha, kitobcha  
 
otlardagi kichraytirish-erkalash 
ma’nosini ifodalaydi: 
71. 
-chak 
kelinchak, tugunchak. 
 
otlardagi kichraytirish 
ma’nosini ifodalaydi 
72. 
-choq 
toychoq, qo‘zichoq. 
otlardagi kichraytirish-erkalash 
ma’nosini ifodalaydi 
73. 
-yap 
ketyapman. 
 
hozirgi zamon davom fe’lini 
hosil qiladi 
 
4.  Ko‘p ma’noli qo‘shimchalar 
 
Qo‘shim- 
chalar 
Misollar 
-li 
aqlli(mavjudlik ma’n.),  yog‘li (ortiqlik ma’n.),  o‘tirishli (moslik) 
-ma 
qovurma (harakat natijasi), burama (odatdagi xususiyat) 
-la 
moyla(ega holatlik), randala(vosita), bolala  (paydo qilish) 
-chi 
chorvachi  (kasbga mansublik), bo‘yoqchi (aniq sohaga tegishlilik), 
-chilik 
paxtachilik(soha), to‘kinchilik(mavjudlik), tirikchilik (holat), 
-dor 
aybdor (mavjudlik ma’n.), bo‘ydor (ortiqlik ma’n.) 
no- 
noumid (ega emaslik), nomard (qarama-qarshilik ma’n.) 
be- 
beg‘ubor (yo‘qlik ma’n.), beg‘am (kamlik ma’n.) 
-siz 
asossiz (ega emaslik ma’n.), madorsiz (kamlik ma’n.) 
-lik 
otalik (qarindoshlik), bolalik (holat), mudirlik (kasb, hunar) 
-sa 
Bersa, eyman (shart); Qani o‘qishga kirsa (orzu) 
 
5. Sinonim qo‘shimchalar 
 

 
 
303 
Qo‘shimchalar 
Misollar 
Qo‘shimcha-
lar 
Misollar 
-dan/-ni 
oshdan oling – oshni oling 
no-/-siz 
noo‘rin – o‘rinsiz 
-dan/-ga 
eshikdan sig‘ madi – eshikka 
sig‘ madi 
-ona/- larcha 
mardona - 
mardlarcha 
-dan/-ning 
ulardan biri  -  ularning biri 
-sa/-sira 
suvsamoq - 
suvsiramoq 
-ga/-ni 
bunga tushunmadi-buni 
tushunmadi 
-chi/-shunos  tilchi - tilshunos 
-digan/-ar 
ko‘radigan ko‘z - ko‘rar ko‘z 
-lab/-dan 
saharlab - 
sahardan 
don/-li 
bilimdon - bilimli 
-(u)v/-(i)sh 
o‘quv - o‘qish 
ser-/-li 
sersuv-suvli 
be-/-siz 
bemaza – mazasiz 
ba-/-li 
bahaybat - haybatli 
-qir/-ag‘ on  chopqir - chopag‘ 
on 
-do‘z/-chi 
etikdo‘z - etikchi 
 
 
-yotir 
-moqda 
-yapti 
kelyapti – kelayotir – 
kelmoqda 
-imtir/-ish/--
roq 
oqish – oqimtir - 
oqroq 
-loq/-zor 
o‘tloq - o‘tzor 
-iz/-dir 
tomiz - tomdir 
-ish/-lar 
kelishdi - keldilar 
-li/-dor 
unumli - unumdor 
-soz/-chi 
kemasoz - kemachi 
-larcha/-
chasiga 
mardlarcha - 
mardchasiga 
lay/-ligicha 
ho‘llay - ho‘lligicha 
 
 
 
6. Omonim qo‘shimchalar 
 
 
№ 
Q
o
‘s
h
im
-c
h
a
la

 
 
Ot 
 
 
 
Sifat 
 
Fe’l 
 
Ravish 
 
Yuklama 
Bog‘lovchi 

-a 
jizza (s/y) 
ko‘tara 
(savdo) 
qona (s/y) 
bora (sh/y) 
bura (sh/y) 

sen-a 

-ay 


kuchay (s/y) boray 
(sh/y) 



-ak 
g‘ijjak (s/y) 
qirmizak 
(s/y) 




-ar 


ko‘kar (s/y) kelar 
(sh/y) 



-ga  bolaga (s/o‘) 

surgamoq (sh/y) 



-gi 
supurgi (s/y)  yozgi (s/y) 
borgim (sh/y) 



 
-gina  qizgina (sh/y 




qizimgina 

 
 
304 

-da 
uyda (s/o‘) 

undamoq (s/y) 
tezda 
(sh/y) 
kel- 
di-da 

-day 

kaftday (s/y) 

o‘qday 
(s/y) 

10  -dir 


sezdir (sh/y) 

Kelgandir 
11  -don 
kuldon (s/y) 
qadrdon 
(s/y) 



12  -dor 
chorvador 
puldor (s/y) 



13  -i 
oti (s/o‘) 
jannati (s 
/ya) 
tinch(s/y) 
to‘z(sh/y) 


14  -ik 
ko‘rik (s/y) 
egik (s/y) 
birik (s\y) 


15  -il 


egildi (o‘zl. n.) 
ichildi (maj. nisb.) 


16  -in 
ekin (s/y)  sog‘i(sigir) 
ko‘rin (sh/y) 
oldin 
(s/y) 

17  -im 
uyim (s/o‘) 
bilim (s/y) 
ayrim (s/ya) 

chekim 
(s/y) 

18  -ing 
uying (s/o‘) 

oching (s/o‘) 


19  -ingiz  uyingiz(s/o‘) 

ochingiz (s/o‘) 


20  -ir 


gapir (s/y) 
o‘chir (sh/y) 


21  -ish 

ko‘kish 
(sh/y) 
yozish (sh/y) 
olishdi (sh/y 


22  -iq 
chiziq (s/y) 
ochiq (s/y) 
yo‘liq (s/y) 
siniqmoq 
(sh/y) 


23  -y 


qoraydi (s/y) 
o‘qi(sh/y) 


24  -k 
to‘sha(s/y) 
chiri(s/y) 
bordi(s/o‘) 


25  -ka 
yo‘lka (sh/y) 
etikka (s/o‘) 

iska (s/y) 
surka (sh/y) 


26  -kash  xaskash (s/y) 
noskash 
(s/y) 



27  -ki 
tepki (s/y) 
kechki (s/y) 


demakki 
biladiki 
28  -kin 
epkin(s/y) 
keskin (s/y) 
to‘kkin (sh/y) 


29  -kor 
paxtakor 
fusunkor 
(s/y) 
 


30  -la 


ishla (s/y) 
quvla (sh/y) 


31  -lik 
ochlik(s/y) 
o‘shlik (s/y) 



32  -m 
chida(s/y) 
ukam(s/o‘) 

yozdi(s/o‘) 


33  -ma 
tugma(s/y) 
yasama (s/y) 
kelma (sh/y) 
yonma-


 
 
305 
yon 
(sh/ya) 
34  -miz  onamiz(s/o‘) 

olamiz (s/o‘) 


35  -moq  quymoq 

ichmoq (sh/y) 


36  -n 
o‘zin(i) s/o‘ 

yasanmoq (sh/y) 


37  -on 
to‘zon(s/y) 
shodon (s/y) 



38  -oq 
o‘roq(s/y) 
qo‘rqoq (s/y) 


keliboq 
39  -sa 


suvsadi (s/y) 
kelsa (sh/y) 


40  -si 
otasi(s/o‘) 

garangsimoq 
(sh/y) 
 
 
41  -siz 
 
ishsiz (s/y ) 
ichasiz (s/o‘) 
to‘xtov-
siz (s/y ) 
 
42  -t 


to‘latdi (s/y) 
o‘qitdi (sh/y ) 


43  -xon  kitobxons/y  
otaxon(sh/y) 




44  -ch 
quvonch(s/y)  tinch (s/y) 

 

45  -cha  qizilcha/s/y   farg‘ onacha 
(s/y) 

o‘zicha 
(s/y) 

46  -chak  kelinchak 
(sh/y) 
kuyunchak 
(s/y) 

 

47  -chan  - 
yashovchan 
(s/y) 

mahsich
an 
(s/ya) 

48  -chi 
ishchi (s/y) 
ayirmachi 
(s/y) 


kel-chi 
49  -chiq  qopchiq(sh/y
a) 
sirpanchiq 
(s/y) 



50  -choq  toychoq(sh/y  maqtancho
(s/y) 



51  -q 
taroq(s/y) 
yumsho
(s/ya) 



52  -qa 
o‘qqa(s/o‘) 
qisqa(s/y) 
chayqa (sh/y) 


53  -qi 
chopqi(s/y) 
sayroqi (s/y) 



54  -qin 
to‘lqin(s/y) 
sotqin (s/y) 
boqqin (s/o‘) 


55  -qoq  tutqoq(s/y) 
yopishqoq 
(s/y) 



56  -g‘ oq  to‘lg‘ oq(s/y) 
toyg‘ oq 
(s/y) 



 
Shartli qisqartmalar:  
s/y – so‘z yasovchi;  s/o‘ – so‘z o‘zgartuvchi; sh/y – shakl yasovchi. 
 

 
 
306 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Download 5.01 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   42




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling