Maqsadi va vazifalari


Download 300.87 Kb.
Pdf ko'rish
Sana30.10.2020
Hajmi300.87 Kb.

 

1-MODUL. ZAMONAVIY AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA ULARNI 



QOʻLLANILISHI 

1-MAVZU. TA’LIMDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANINING PREDMETI, 

MAQSADI VA VAZIFALARI 

REJA: 

1. Informatika va axborot texnologiyalari fanining predmeti, maqsadi va vazifalari.  

2. Axborot tushunchasi, axborotning xususiyati axborotning asosiy tavsifi. 

3.Axborotning sintaktik, semantik va pragmatik o‘lchovlari. 

4. Ma’lumotlarni kodlash, kompyuterning ishlash prinsiplari.  

Tayanch so’z va iboralar. Axborot, texnologiya, ob’ekt, axborotni yg’ish, qayta ishlash

uzatish, qaror qabul qilish va h.k. 

 

 

1.INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANINING 



PREDMETI, MAQSADI VA VAZIFALARI.

 

 

 

Informatika 60-yillarda Fransiyada elektron hisoblash mashinalari yordamida axborot qayta ishlash 



bilan  shug‘ullanuvchi  sohani  ifodaluvchi  atama  sifatida  yuzaga  keldi.  Informatika  atamasi  lotincha 

informatik  so‘zidan  kelib  chiqqan  bo‘lib,  tushuntirish,  xabar  qilish,  bayon  etish  maonolarini  anglatadi. 

Fransuzcha informatigue  (informatika) so‘zi axborot avtomatikasi yoki axborotni avtomatik qayta ishlash 

maonosini anglatadi. Ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda bu atamaga Comruter science (komppyuter 

texnikasi xaqidagi fan) sinonimi mos keladi. 

 

Informatikaning  inson  faoliyatining  mustaqil  sohasi  sifatida  ajralib  chiqishi  birinchi  navbatda 



komppyuter  texnikasining  rivojlanishi  bilan  bog‘liq.  Bunda  asosiy  xizmat  mikroprotsessor  texnikasiga 

to‘g‘ri  keladi,  uning  paydo  bo‘lishi  70-yillar  o‘rtalarida  ikkinchi  elektron inqilobini  boshlab  berdi.  Shu 

davrdan boshlab hisoblash mashinalarining element negizini integral sxema va mikroprotsessorlar tashkil 

etdi.  Informatika  atamasi  nafaqat  koppyuter  texnikasi  yutuqlarini  aks  ettirish    va  foydalanish,  balki 

axborotni uzatish va qayta ishlash jarayonlari bilan ham bog‘lanadi.  

 

Informatika  axborotning  qayta  ishlash,  ularni  qo‘llash  va  ijtimoiy  amaliyotning  turli  sohalariga 



taosirini EXM tizimlariga asoslangan xolda ishlab chiqish, loyihalash, yaratish, baholash, ishlashning turli 

jixatlarini o‘rganuvchi kompleks ilmiy va muhandislik fani sohasidir.  

 

Informatika  bu  jixatdan  axborot  modellarini  qurishning  umumiy  uslubiyot  tamoyillarini  ishlab 



chiqarishga  yo‘naltirilgan.  Shu  bois  axborot  uslublari  oboekt,  xodisa,  jarayon  va  hakazolarini  axborot 

modellari yordamida bayon etish imkoniyatiga egadir.  

 

Informatikaning  vazifalari,  imkoniyatlari,  vosita  va  uslublari  ko‘p  qirrali  bo‘lib,  uning  ko‘plab 



tushunchalari mavjud. Ularni umumlashtirib quyidagicha talqinni tavsiya etamiz. 

 

 



Informatika  -  komppyuterlar  yordami  va  ularni  qo‘llash  muhiti 

vositasida  axborotni  yangilash  jarayonlari  bilan  bog‘liq  inson 

faoliyati sohasidir.       

 

 



 

Informatika  va  kibernetika  tushunchalarida  ko‘pincha  chalkashliklar  uchrab  turadi.  Ularning 

o‘xshashligi va farqini tushuntirishga harakat qilamiz.  

 

N.Vinner  tomonidan  kibernetikaga  kiritilgan  asosiy  fikr  inson  faoliyatining  turli  sohalarida 



murakkab  dinamik  tizimlarini  boshqarish  nazariyasini  ishlab  chiqish  bilan  bog‘liq.  Kibernetika 

komppyuterlar mavjudligi yoki yo‘qligidan qatoiy nazar mavjuddir.  

 

 

Kibernetika - texnik, biologik, ijtimoiy va boshqa turli tizimlarda 



boshqaruvning umumiy tamoyillari haqidagi fandir. 

 

 



 

 

Informatika yangi axborotni ancha keng, kibernetika kabi turli oboektlarni boshqarish vazifalarini 



amaliy  hal  etmay,  o‘zgartirish  va  barpo  etish  jarayonlarini  o‘rganadi.  Shu  bois  informatika  haqida 

kibernetikadan  ancha  keng  fan  sohasi,  degan  tasavvur  hosil  bo‘lishi  mumkin.  Biroq,  boshqa  jihatdan, 

informatika komppyuter texnikasi bilan bog‘liq bo‘lmagan muammolar yechimi bilan ifodalanmaydi, bu, 

shubhasiz, uning umumlashtiruvchi xususiyatini cheklaydi.  



 

 



Informatika komppyuter texnikasi rivojlanishi tufayli yuzaga keldi, unga asoslanadi va usiz mavjud 

bo‘la olmaydi. Kibernetika komppyuter texnikasining barcha yutuqlaridan unumli foydalansa ham, lekin 

oboektlarni  boshqarishning  turli  modellarini  yaratgan  holda  o‘z-o‘zicha  rivojlanaveradi.  Kibernetika  va 

informatika tashqi jihatdan bir-biriga juda o‘xshash bo‘lsa ham, lekin: 

  informatika - axborot va uni qayta ishlovchi texnikaviy, dasturiy vositalari xususiyatlariga asoslanishi; 



 

 



  kibernetika  esa  -  oboekt  modellarining  konsepsiyalarini  ishlab  chiqish  va  qurishda  xususan 

axborotlardan keng foydalanishi jihatdan farqlanadi. 

 

O‘zbekiston Respublikasi informatika va hisoblash texnikasi yo‘nalishida jahon darajasidagi ilmiy 



maktablar yaratgani, ularda tadqiqotlar muvaffaqiyatli olib borilayotganligi  bilan shartli ravishda faxrlana 

oladi.  “Matematika  fanining  ehtimollar  nazariyasi  va  matematik  statistika,  differinsial  tenglamalar  va 

matematik fizika, funksional tahlil sohasidagi yutuqlari respublikadan ancha uzoqda ham mashhur” deb 

yozadi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov. 

 

Axborot texnologiyalari rivojlanishining zamonaviy jahon darajasi shundaki, respublikada jahon 



axborot  makonining  infratuzilmalari  va  milliy  axborot-hisoblash  tarmog‘i  integratsiyasiga  mos  keluvchi 

milliy tizimni yaratish iqtisodiyot, boshqarish, fan va taolim samaradorligining muhim omili bo‘lmoqda. 

Bu muammolar ancha murakkab va ayni paytda respublikamiz uchun dolzarbdir. Hozirda olib borilayotgan 

iqtisodiy, tuzilmaviy va boshqa o‘zgarishlarning amalga oshirish natijalari respublikada axborotlashtirish 

bilan bog‘liq muammolarning qanday va qaysi muddatlarda hal etishga ham bog‘liqdir. 

 

1956 yilda akademik M.T. O‘razboev tashabbusi bilan O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi tarkibida 



V.I.Romanovskiy  nomli  Matematika  instituti  qoshida  Hisoblash  texnikasi  bo‘limi  ochilib,  unga  V.Q. 

Qobulov rahbar etib tayinlandi va 1958 yilda Respublikamizda ilk bor “Ural-1” tipidagi EHM o‘rnatildi.      

 

1966  yilda  Markaziy  Osiyo  mintaqasida  O‘zbekiston  Respublikasi  Fanlar  Akademiyasining 



hisoblash markaziga ega bo‘lgan Kibernetika instituti, 1978 yilda uning asosida Kibernetika ilmiy-ishlab 

chiqarish birlashmasi tashkil etildi. 

 

Xalq  xo‘jaligidagi  turli  vazifalarni  hal  etishda  algoritmlashtirish  nazariyasini  rivojlantirgan 



akademik V.Q. Qobulov boshchiligadagi birlashmaning yetakchi olimlari O‘zbekistonda kibernetikaning 

tarkib topishi  va  rivojalanishiga  ulkan  xissa  qo‘shdilar.  Obrazlarni   tekshirib bilish    va  sunoiy  intellekt 

nazariyalar bo‘yicha katta maktab yaratgan akademik M.M.Komilov, matematik modellash va hisoblash 

eksperimenti,  matematik  va  fizika  murakkab  vaziflarini  hal  etishni  miqdoriy-tahliliy  usullari  bo‘yicha 

muxbir aozolar F.B.Abutaliev, B.A.Bendarenko, T.Bo‘riev, axborotni qayta ishlash bo‘yicha - akademik 

D.A.Abdullaev, kibernetika fanining turli yo‘nalishlari bo‘yicha ulkan ilmiy maktablar o‘zagini yaratgan 

professorlar T.A.Valiev, Z.T.Odilova, O.M.Nabiev, D.N.Axmedova, R.S. Saydullaeva, Z.M. Solixov, F.T. 

Odilova, N.A. Mo‘minov va boshqalarning katta xizmatlarini taokidlash lozim. 

 

O‘zbekiston Respublikasi mustaqilikka erishgach, birlashma olimlari tomonidan  fundamental va 



amaliy  ilmiy  yo‘nalishlar  belgilandi,  O‘z.R.  Fanlar  Akademiyasi  Xayoati  tomonidan  Respublikada 

kibernetika va axborotlashtirishni rivojlantirish konsepsiyasi ishlab chiqildi va tasdiqlandi. 

 

Bulardan  tashqari  matematik  modellar  asosida  xalq  xo‘jaligi  muammolarini  xal  qilish, 



iqtisodiyotda  axborotlar  tizimlaridan  unumli  va  oqilona  foydalanish,  zamonaviy  komppyuter 

texnologiyalarining xayotga keng tadbiq qilish sohalari bo‘yicha akademik S.S.G‘ulomovning, iqtisodiy 

kibernetika yo‘nalishi bo‘yicha professor T.Sh.Shodievning maktablarini tilga olish diqqatga loyiqdir.  

 

Davlat  tomonidan  tartibga  solishning  muhimligi  va  Respublikada  axborotlashtirish  jarayonini 



tezlashtirish zaruriyatini hisobga olib, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992 yil 8 dekabr 

qarori bilan Fan va texnika Davlat qo‘mitasi (FTDQ) qoshida axborotlashtirish bo‘yicha bosh boshqarma 

(Boshaxbor)  tuzildi.  Mazkur  qarorda  belgilab  berilgan  asosiy  vazifa  va  faoliyat  yo‘nalishlari  doirasida 

O‘zR FTDQ tashabbusi bilan axborotlashtirish jarayonini rivojlantirishga yo‘naltirilgan bir qator qonunlar 

qabul qilindi. Axborotlashtirish haqida (1993 yil, may) va EHM va maolumotlar bazasi uchun dasturlarni 

xuquqiy muhofazalash haqidagi (1994 yil, may) qonunlar shular jumlasidandir. 

 

O‘z FTDQ ning davlat patent idorasida 1995 yil sentabridan EHM va maolumotlar bazasi uchun 



dasturlarni xuquqiy muxofazalash usuli bo‘yicha agentlik ishlab turibdi. Bu idora dasturiy maolumotlar, 

shuningdek to‘liq yoki qisman mulkiy huquqlarni berish shartnomalarini rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazadi. 

 

1994 yil dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi O‘zbekiston Respublikasining 



axborotlashtirish  konsepsiyasini  qabul  qildi.  Ushbu  Konsepsiyaning  asosiy  maqsadi  va  unda  qo‘yilgan 

masalalar quyidagilardan iboratdir: 

  milliy axborot - hisoblash tarmog‘ini yaratish; 



 



  axborotlarga tovar sifatida yondashishning iqtisodiy, huquqiy meoyoriy xujjatlarni yuritish; 

  axborotlarni   qayta ishlashda jahon standartlariga rioya qilish; 



  informatika  industriyasini yaratish va rivojlantirish

 

axborot texnologiyasi sohasidagi   fundamental tadqiqotlarni rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash; 



  informatika vositalaridan foydalanuvchilarni tayyorlash tizimini muvofiqlashtirish. 

 

Konsepsiyaning  asosiy  qoyidalari  hisobga  olingan  “O‘zbekiston  Respublikasining  



axborotlashtirish dasturi” ishlab chiqildi, u uch maqsadli dasturni o‘z ichiga oladi: 

 

a) milliy axborot - hisoblash tarmog‘i; 



 

b) EHM ni matematik va dasturiy taominlash; 

 

v) shaxsiy komppyuter.           



 

Axborot texnologiyalarini rivojlantirishning olti ustuvor yo‘nalishi quyidagilardan iborat: 

  davlat statistika tizimi, kredit-moliya va bank tizimlari



  elektron maolumotlar bazasi; 

  fan-texnika axboroti (FTA) tarmog‘i; 



  taolim, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash, ijtimoiy muhofaza va soliqni saqlash sohalari axborot 

tizimlari; 

  maolumotlarni uzatish va aloqa tizimlari; 



  favqulodda holatlarining oldini olish va xabar berishning axborot tizimlari. 

 

Mazkur dasturda vazirlik va mahkamalar axborot tarmoqlari, Milliy axborot-hisoblash tarmog‘ini 



yaratish, komppyuterlar va hisoblash texnikasi vositalarini ishlab chiqarishni tashkil etish, yangi axborot 

texnologiyasi  sohalarida  kadrlar  tayyorlashni  takomillashtirish,  xujjatlashtirishning  meoyoriy-uslubiy  va 

huquqiy tizimini yaratish va boshqalar joy olgan.  

 

Milliy axborot hisoblash tarmog‘i davlat aloqa tizimi negizida ishlaydigan va yagona o‘rnatilgan 



qoidalarga rioya qilish asosida qurilgan davlat va idoraviy xususiyatga ega axborot  

 

hisoblash tarmoqlari mujassamlashganligini o‘zida namoyon etuvchi ochiq tizim sifatida yaratilishi lozim.  



 

Yuqorida  ko‘rsatilgan  muammolarni  bir  necha  bosqichida hal  etish  ko‘zda  tutilmoqda.  Birinchi 



bosqichda  milliy  tarmoqlar  o‘zagini  tashkil  etuvchi  asosiy  davlat  muassasalari  axborot  tizimi  va 

tarmoqlarni  yaratish  ko‘zda  tutilgan.  Bu  tizimlarga  asosiy  talab:  yuqori  malakaliy  ekspertizadan  o‘tgan 

loyihadan  mavjudligi;  yuqori  sifatli  litsenziyali  dasturiy  vositalar  va  zamonaviy  komppyuter  texnikasi 

mavjudligi; ochiq tizimlardagi o‘zaro amaldagi xalqaro standart va qoidalardan foydalanishi. 



 

Ikkinchi bosqichda milliy tarmoqlar o‘zagini davlat tashkilot va muassasalarida yaratilgan axborot 

tizimlarida integratsiyasi amalga oshiriladi.  



 

Uchinchi  bosqichda  tarmoqqa  boshqa  idoralar,  konsernlar,  assotsiatsiyalar,  ilmiy-tadqiqot 

institutlari, ilmiy markazlar va hokazolar ulanadi.                     

 

O‘zbekiston axborot texnologiyalarini tadbiq etish va rivojlanish uchun talay intellektual imkoniyat 



va  axborot  zaxiralariga  ega.  Fanlar  akademiyasi,  oliy  va  o‘rta  maxsus  o‘quv  yurtlari,    ishlab  chiqarish 

korxonalari  va firmalarda komppyuter texnikasi, aloqa, dasturiy va axborot taominoti, axborot tizimlari 

bo‘yicha malakali kadrlar ishlamoqda. 

 

1.2AXBOROT TUSHUNCHASI, AXBOROTNING XUSUSIYATI AXBOROTNING 



ASOSIY TAVSIFI. 

 

 



Informatika  keng  ma’noda  insoniyat  faoliyatining  barcha  sohalarida  asosan  komppyuterlar  va 

telekommunikatsiya aloqa vositalari yordamida axborotni qayta ishlashi bilan bog‘liq  fan, texnika va ishlab 

chiqarishning xilma xil tarmoqlari birligini o‘zida namoyon etadi.  

 

Informatikani tor maonoda o‘zaro aloqador uch qism - texnik vositalar (hadware), dasturiy vositalar 



(software) va algoritmli vositalar (brainware) sifatida tasavvur etish mumkin. O‘z navbatida informatikani 

ham  umuman,  ham  qismlari  bo‘yicha  turli  jixatlardan:  iqtisodiy  tarmog‘i,  fundamental  fan,  amaliy  fan 

sohasi sifatida ko‘rib chiqish mumkin (1.3-rasm). 

 

Informatika iqtisodiy tarmoq sifatida komppyuter texnikasi, dasturiy mahsulotlarni ishlab chiqarish 



va  axborotni  qayta  ishlash  zamonaiy  texnologiyasini  ishlab  chiqish  bilan  shug‘ullanadigan  xo‘jalik 

yuritishning  turli  shakllaridagi  korxonalardan  iborat  bo‘ladi.  Informatikaning  ishlab  chiqarish  tarmog‘i 

sifatida o‘ziga xosligi va ahamiyati shundaki, xalq ho‘jaligining boshqa tarmoqlari mehnat samaradorligi 

ko‘p jixatdan unga bog‘liqdir. Bundan tashqari bu tarmoqlar meoyorida rivojlanishi uchun informatikaning 

o‘zida mehnat samaradorligi ancha yuqori suroatlarda o‘sib borishi lozim, chunki xozirgi davrda jamiyatda 


 

axborot  ko‘proq  so‘nggi  istoemol  predmeti  sifatida  namoyon  bo‘lmoqda:  odamlarga  dunyoda  ro‘y 



berayotgan voqeallar, ularning kasbiy faoliyatiga doir predmet va xodisalar, fan va jamiyatning rivojlanishi 

xaqida axborot zarur. Mehnat samaradorligining bundan keyingi o‘sishi va farovonlik darajasini ko‘tarish, 

katta hajmdagi axborotni (matn, grafika, videotasvir, tovush, animatsiya) qabul qilish va ishlashga yangi 

intellektual  vositalar  va  “inson  mashina”  interfeyslaridan  foydalanish  asosidagina  erishish  mumkin. 

Informatikada  mehnat  unumdorligi  oshishi  suroatlari  yetarli  bo‘lmasa,  butun  xalq  xo‘jaligida  mehnat 

samaradorligi  o‘sishining  anchagina  kamayishi  ro‘y  berishi  mumkin.  Hozir  dunyodagi  barcha  ish 

joylarning 50 foizga yaqini axborotni qayta ishlash vositalari bilan taominlangan. 

 

 



 

 

1.3-rasm. Informatikaning fan, tarmoq va amaliy fan sifatida tuzilishi 



 

 

 



Informatika fundamental fan sifatida komppyuter axborot tizimlari negizda istalgan oboektlar bilan 

boshqaruv  jarayonlarini  axborot  jixatidan  taominlashni  barpo  etish  uslubiyotini  ishlab  chiqish  bilan 

shug‘ullanadi. Shunday fikr ham mavjudki, fanning asosiy vazifalaridan biri - axborot tizimlari nima, ular 

qanday  o‘rinni  egallaydi,  qanday  tuzilmaga  ega  bo‘lishi  lozim,  qanday  ishlaydi,  uning  uchun  qanday 

qonuniyatlar  xos  ekanligini  aniqlashdir.  Yevropada  informatika  sohasida  quyidagi  asosiy  ilmiy 

yo‘nalashlarni  ajratib  ko‘rsatish  mumkin:  tarmoq  tuzilmasini  ishlab  chiqish,  komppyuterli 

integratsiyalashgan jarayonni ishlab chiqarish, iqtisodiy  va tibbiy informatika, ijtimoiy sug‘urta va atrof 

muhit informatikasi, kasbiy axborot tizimlari. 

 

Informatikada fundamental tadqiqotlar maqsadi istalgan axborot tizimlari xaqida umumlashtirilgan 



axborotni olish, ularni qurilishi va ishlashining umumiy qonuniyatlarini aniqlashdir. 

 

Informatika amaliy fan  sohasi sifatida quyidagilar  bilan shug‘ullanadi:  



 

axborot jarayonlaridagi qonuniyatlarni o‘rganish (axborotlarni yig‘ish, qayta ishlash, tarqatish); 



  inson faoliyatining turli soxalarida kommunikatsion-axborot modellarini yaratish; 

  aniq  bir  sohalarda  axborot  tizimi  va  texnolgiyalarini  ishlab  chiqish  va  ularning  hayotiy  bosqichlari 



bo‘lgan loyihalash, uni ishlab chiqish, foydalanish davrlariga tavsiyalar tayyorlash. 

 

Informatikaning bosh vazifasi axborotni o‘zgartirish usullari va vositalarini ishlab chiqish, ulardan 



axborotni qayta ishlashning texnologik jarayonlarini tashkil etishda foydalanishdir.  

 

Informatikaning asosiy vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 



  istalgan turdagi axborot jarayonlarini tadqiq etish; 

  axborot jarayonlarini tadqiq etishdan olingan natijalar asosida axborotni qayta ishlash tizimini va yangi 



texnologiyalarni yaratish; 

  jamiyat hayotining barcha sohalarida komppyuter texnikasi va texnologiyasini yaratish, tadbiq etish va 



samarali foydalanishni tashkil etish ilmiy va muxandislik muammolarini hal etish. 

 

Informatika o‘z-o‘zicha mavjud bo‘lmay, balki boshqa sohalardagi muammaolarni hal etish uchun 



yangi axborot texnika va texnologiyalarini yaratishga qaratilgan kompleks ilmiy-texnik sohadir. U boshqa 

sohalar, xatto jarayonlar va xodisalar tartiblashmaganligi tufayli miqdoriy uslublarni qo‘llash mumkin emas 



 

deb  hisoblanadigan  sohalarga    ham  tadqiqot  uslubini  va  vositalarini  taqdim  etadi.  Informatikada 



komppyuter texnikasi sharofati tufayli amaliy ro‘yyobga chiqishi mumkin bo‘lgan matematik modellash 

uslublarining hal qilinishini alohida ajratib ko‘rsatish lozim.  

 

1.3 AXBOROTNING SINTAKTIK, SEMANTIK VA PRAGMATIK 

O‘LCHOVLARI

 

Informatika atamasi lotincha  informatio  so‘zidan kelib chiqan bo‘lib, tushuntirish, xabar qilish, 



bayon etish maonolarini anglatadi. Axborot keng maonoda umumilmiy tushuncha bo‘lib, insonlar o‘rtasida 

maolumotlarni, jonli va jonsiz tabiat hamda insonlar va jixozlar o‘rtasidagi xabar (signal)larni almashuvini 

bildiradi. 

 

Kibernetika, so‘ngra hisoblash  texnikasi va axborotlashtirishning paydo bo‘lishi va rivojlanishi 



bilan  axborot  so‘zi  o‘zining  dastlabki  maonosini  saqlab  qolgan  bo‘lsada,  ayni  paytda  bir  qator  yangi 

maonolarga ham ega bo‘ldi. Axborot deganda  biz qandaydir tizim haqida maolumotlar, dalillar, bilimlar 

yig‘indisini tushunamiz. Tizim haqidagi axborot yoki kuzatish yo‘llari bilan yoki ham tabiiy, ham modelli 

tajribalar natijasida yoki mavhum gipotetik tizimlarni o‘rganish -  mantiqiy xulosa chiqarish asosida olinishi 

mumkin. 

 

Tajriba o‘tkazilguncha mavjud bo‘lgan axborot aprior, tajribadan keyingisi - aposterior deyiladi. U 



shuningdek to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Axborot olish jaryoni ko‘pincha statistik  xususiyatga 

ega bo‘lgani uchun tizim haqidagi axborot (ayniqsa murakkabi) determinlashgan yoki ehtimollashgan ham 

bo‘lishi mumkin. 

 

Xozirgi paytda axborotni qanday tushunish haqidagi quyidagicha nuqtai nazarlar yuzaga kelgan: 



 

Axborot  -  iqtisodning  barcha  tarmoqlari  isteomol  etuvchi  zaxira  bo‘lib, energetika  yoki  foydali 

qazilmalar zaxiralari kabi ahamiyatga ega. Jamiyat rivojlangani sari iqtisodiyot, fan. Texnika, texnologiya, 

madaniyat, sanoat tibbiyot kabilarning turli masalalari haqidagi mavjud maolumotlar, axborot zaxiralaridan 

foydalanishni tashkil etish intellektual va iqtisodiy hayotga tobora ko‘proq taosir ko‘rsatmoqda. 



 

 

Axborot 

fan va texnika rivojlanishi natijalari xaqidagi fan-texnika maolumotlari, bilimlari 

yig‘indisidir. Boshqacha aytganda, axborot, mazkur talqinga binoan, fan-texnika faoliyati axborot xizmati 

tizimining mahsuli va “xom ashyo”sidir. 

 

Axborot - axborot xizmati tizimlarida fan-texnika faoliyati va turli sohalarda kadrlar tayyorlashni 

shakllantiruvchi  mahsulotlar  yig‘indisidir,  yaoni  axborot  zaxiralarini  ishlab  chiqarish  va  isteomol  etish 

faqat jamiyatning intellektual hayoti bilan cheklanadi. 

 

Yuqoridagi taoriflarga asoslanib, axborot tushunchasiga quyidagicha taorif berish mumkin. 



 

 

Axborot 



atrof-muhit 

oboektlari 

va 


xodisalarining 

ko‘rsatkichlari, xususiyatlari va xolatlari to‘g‘risida maolumotdir. 

 

 

 



Informatika fani axborotni xodisa va oboektlar to‘g‘risidagi tushunchalarni o‘zgartiruvchi bir-biri 

bilan bog‘langan xabar, qiymat, tushuncha asosida talqin etiladi. Informatikada axborotdan tashqari qiymat 

tushunchasi ham ishlatiladi. Ularning bir-biridan farqini ko‘rsatamiz. 

 

Qiymatlar  yozilgan  belgi  yoki  kuzatishlar  sifatida  ko‘riladi.  Ular  qandaydir  sabablarga  ko‘ra 



ishlatilmaydi,  faqat  saqlanadi.  Agar  qiymatni  oboekt  va  xodisalar  to‘g‘risidan  noaniq  tushunchani 

o‘zgartirish uchun ishlatilsa, u xolda qiymat axborotga aylanadi. Demak, ishlatilayotgan qiymatlar axborot 

bo‘ladi.  Misol:  Shahar    ichida  qatnaydigan  avtobuslar  nomerini  yozib  chiqing  va  uni  do‘stingizga 

ko‘rsating.  Do‘stingiz  bu  sonlarni  qandaydir  qiymat  sifatida  qabul  qiladi.  Agar  siz  xar  bir  avtobus 

nomerining  qatoriga  qatnash  manzilgohlari  va  davrini  yozib  qo‘ysangiz,  bu  qiymatlar  mazmunga  ega 

bo‘ladi va do‘stingiz uchun u axborotga aylanadi. 

 

Axborot  bilan  ishlayotganda  xar  doim  uning  manbasi  va  isteomolchisi  bo‘ladi.  Manbadan 



isteomolchiga axborotni yetkazib berish yo‘llari va jarayonlarini axborot kommunikatsiyalari deb ataladi. 

 

Axborot  isteomolchisiga  axborotning  adekvatlik  xususiyati  (aynan  mosligi)  eng  muhimi 



hisoblanadi. 

 

 



 

Axborot  adekvatligi  -  oboekt,  jarayon,  xodisaning  haqiqiy 

ko‘rinishiga  u  to‘g‘risida  olingan  axborot  yordamida 



 

yaratilayotgan 



obraz 

(qiyofa)ning 

maolum 

darajadagi 



munosibligidir. 

 

 



 

 

Xayotda to‘liq axborot munosibligiga yetish mumkin emas. Har doim noaniqlik darajasi bo‘ladi. 



Insonning  qabul  qilayotgan  qarorlarini  to‘g‘riligi,  oboekt  va  jarayonning  haqiqiy    holati  to‘g‘risidagi 

axborot adekvatlik darajasiga bog‘liqdir. 



 

Axborot adekvatlik shakllari 

 

 



Axborot adekvatligi uch shaklda ifodalanadi: semantik (maonoli), sintaktik, pragmatik (isteomol).  

 

Semantik  (maonoli)  adekvatlik.  Ushbu  shakl  oboekt  obrazi  va  oboektning  o‘zining  muvofiqlik 

darajasini belgilaydi. Semantik adekvatlik axborot maonosining mazmunini hisobga oladi. Ushbu darajada 

axborot ifoda etadigan maolumotlar tahlil qilinadi, maonosi, mazmunini aniqlash va uni umumlashtiruvchi 

maonoli aloqalar ko‘rib chiqiladi. Ushbu shakl axborotning xizmat qiladigan tushuncha va tasavvurlarini 

shakllantirishga xizmat qiladi. 

 

Sintaktik  adekvatlik.  U  axborotning  shakliy-tarkibiy  xususiyatini  aks  ettirib,  uning  maonosi 

mohiyatiga dahldor emas. Sintaktik darajada axborot turi va uni yetkazib berish vositasi uzatish va qayta 

ishlash tezligi, axborotni berish kodlari o‘lchamlari  bu kodlarning mukammalligi, qayta aylantirish aniqligi 

va hakazolar hisobga olinadi. Faqat sintaktik nuqtai nazardan qaraladigan axborot odatda maolumotlar, deb 

ataladi. Chunki bunda axborotning maono tomoni ahamiyatga ega emas. Ushbu shakl axborotning tashqi 

tarkibi tarkibiy xususiyatlarini, yaoni uning sintaktik tomonini idrok etishga ko‘maklashadi. 

 

Pragmatik (isteomol) adekvatlik. Ushbu shakl axborot va undan foydalanuvchining munosabatini, 

axborotning  boshqarish  maqsadlariga  muvofiqligini  ifodalaydi.  Axborotning  pragmatik  xususiyatlari 

faqatgina axborot (oboekt), foydalanuvchi va boshqaruv maqsadining mushtarakligi mavjud bo‘lgandagina 

yuzaga  keladi.  Pragmatik  adekvatlik  shakli  isteomolchi  tomonidan  o‘z  maqsadiga  erishish  uchun  qaror 

qabul  qilish  vaqtida  axborotning  qimmatligi,  foydaliligi  bilan  bog‘liqdir.  Adekvatlikning  ushbu  shakli 

axborotdan  amaliyotda  foydalanish,  axborot  maqsadi  funksiyasining  tizimi  faoliyati  bilan  bevosita 

bog‘liqdir. 

 

Axborot o‘lchovlari  

 

 

Axborotni o‘lchash uchun ikki ko‘rsatkich kiritilgan: axborot miqdori I va qiymatlar hajmi V. Bu 



ko‘rsatkichlar axborot adekvatlik shakllarida turli ifoda va talqinga ega. Har bir shakl o‘ziga hos axborot 

miqdoriga va qiymatlar hajmiga ega. 



 

 

Axborotning sintaktik o‘lchovi. Qiymatlar hajmi V xabarda belgilar (razryad) soni bilan o‘lchanadi. 

Turli  sanoq  tizimlarida  bir  razryad  turlicha  uzunlikka  ega  bo‘lganligi  sababli  ularning  qiymat  o‘lchov 

birliklari ham o‘zgaradi: 

 



ikki sanoq tizimida o‘lchov birligi - bit (ikki razryad) (axborotni o‘lchov birligi sifatida, yaoni 8 bitdan 

iborat bo‘lagan “bayt” o‘lchov birligi ham ishlatiladi); 

 

o‘nlik sanoq tizimida o‘lchov birligi - dit ( o‘nlik razryad). 



 

Axborot  miqdori  I  ni  tizim  holatining  noaniqlik  tushunchasi  (tizim  entropiyasi)ni  ko‘rib 

chiqmasdan aniqlab bo‘lmaydi. 

 

Xabarning ixchamlik koeffitsienti (darajasi) quyidagi ifoda bilan ko‘rsatiladi: 



Y

I

V

  , bu yerda 0  



 

Axborotning  semantik  o‘lchovi.  Axborot  maonosining  mazmunini  yoki  axborotning  miqdorini 

semantik darajada o‘lchash uchun tezaurus o‘lchovidan foydalaniladi. Bu o‘lchov axborotning semantik 

xususiyatlarini foydalanuvchining  kelgan  habarni qabul  qilish  qobiliyati  bilan bog‘laydi.  Buning  uchun 

foydalanuvchi tezaurus tushunchasi ishlatiladi. 

 

 

Tezaurus  -  foydalanuvchi  yoki  tizim  ega  bo‘lgan  xabarlar 



to‘plamidir. 

 

 



Semantik  axborotning  miqdorini  nisbiy  o‘lchovi  sifatida  mazmundorlik  koeffitsientini  ishlatish 

mumkin: 


 

 

C



I

V

 



 

 

Axborotning paragmatik o‘lchovi. Bu axborotning o‘lchov birligi foydalanuvchi qo‘ygan maqsadni 

egallash uchun kerak bo‘lgan axborotning yaroqliligi bilan ifodalanadi. Paragmatik o‘lchov ham  nisbiy 

bo‘lib, tizimda u axborotni qaysi tizimda ishlatishga bog‘liqdir. 

 

Axborot sifati 

 

 



Axborotdan  foydalanish  imkoniyati  va  samaradorligi  uning  reprezentativligi,  mazmundorligi, 

yetarliligi, aktualligi, o‘z vaqtidaligi, aniqligi, ochiqligi, ishonarliligi, barqarorligi kabi asosiy  isteomol 

sifat ko‘rsatkichlari bilan bog‘liqdir. Ularni batafsil ko‘rib chiqamiz: 

 

Axborotning reprezentativligi - oboekt xususiyatini adekvat ifoda etish maqsadida axborotni to‘g‘ri 

tanlash va shakllantirish bilan bog‘liqdir. 

 

Axborotning mazmundorligi - semantik hajmini ifoda etadi. Axborot mazmundorligi ortishi bilan 

axborot tizimining semantik o‘tkazish quvvati ortadi, chunki bir xildagi maolumotlarni olish uchun kamroq 

hajmda maolumotlarni o‘zgartirish talab etiladi. 

 

Axborotning yetarliligi (to‘laligi)  - qaror qabul qilish uchun minimal, lekin yetarli tarkibga ega 

ekanligini  bildiradi.  Axborotning  to‘laligi  tushunchasi  uning  maonosi  mazmuni  (semantikasi)  va 

pragmatikasi  bilan  bog‘liqdir.  To‘g‘ri  qaror  qabul  qilish  uchun  yetarli  bo‘lmagan,  xuddi  shuningdek 

ortiqcha bo‘lgan axborot ham foydalanuvchining qaror qabul qilish samaradorligini kamaytiradi.  

 

Axborotninng  aktualligi  - axborotdan  foydalanish  vaqtida  uning    boshqarish  uchun  qimmatliligi 

saqlanib  qolishi  bilan  belgilanadi  va  uning  xususiyatlari  o‘zgarish  dinamikasiga  hamda  ushbu  axborot 

paydo bo‘lgan vaqtdan buyon o‘tgan davr oralig‘iga bog‘liq bo‘ladi. 

 

Axborotning o‘z vaqtidaligi - axborotning avvaldan belgilab qo‘yilgan vazifani hal etish vaqti bilan 

kelishilgan vaqtdan kechikmasdan olinganligini bildiradi.  

 

Axborotning  aniqligi  -  olinayotgan  axborotning  oboekt,  jarayon,  hodisa  va  hokazolarning  aniq 

holatiga yaqinligi darajasi bilan belgilanadi.  

 

Axborotning  ochiqligi  -  foydalanuvchi  axborotni  idroklashi  uchun  uni  olish  va  o‘zgartirish 

jarayonlarini  bajarish  yo‘llari  bilan  amalga  oshiradi.  Misol  uchun,  axborot  tizimida  axborot 

foydalanuvchini o‘zgartirishi uchun ochiq va qulay shaklga aylantirib beriladi. Bu axborotning semantik 

shakli va foydalanuvchining tezaurusini moslashtirish yo‘li bilan amalga oshiriladi.  

 

Axborotning ishonarliligi - axborotning oboektlarini kerakli aniqlikda aks ettirish xususiyati bilan 

belgilanadi. Axborot ishonarliligi zarur aniqlikda ehtimollar nazariyasi bilan o‘lchanadi, yaoni axborot aks 

ettirgan ko‘rsatkich uning haqiqiy qiymatidan kerakli aniqlikda bo‘lish ehtimolini bildiradi.  

 

 

Axborotning  barqarorligi  -  axborotning  asos  qilib  olingan  ma’lumotlar  aniqligini  buzmasdan 



o‘zgarishlarga  taosir  qilishga  qodirligini  aks  ettiradi.  Axborotning  barqarorligi  aynan  reprezentativlik 

axborotni tanlash va shakllantirishning tanlab olingan uslubiyotiga bog‘liqdir.  

 

Axborot sifatining reprezentativlik, mazmundorlik, yetarlilik, ochiqlik, barqarorlik ko‘rsatkichlari 



to‘laligicha axborot tizimlarini ishlab chiqishning uslubiy darajasida belgilanadi. Muhimlik, o‘z vaqtidalik, 

aniqlik  va  ishonarlilik  ko‘rsatkichlari  ham  ko‘p  jihatdan  uslubiy  darajada  belgilanadi,  biroq,  ularning 

miqdorlariga  tizimning  ishlash  xususiyatlari,  birinchi  navbatda  uning  mustaxkamligiga  jiddiy  taosir 

ko‘rsatadi.  Bu  joyda  aktuallik  va  aniqlik  ko‘rsatkichlari  tegishli  ravishda  o‘z  vaqtidalik  va  ishonarlilik 



ko‘rsatkichlari bilan chambarchas bog‘liqdir. 

Download 300.87 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling