Мавзу 12. Миллий ҳисоблар тизими – ИҚтисодий статистиканинг асосий услуби, асоси ва марказий бўлими. Миллий ҳисоблар тизимидаги бошқа даромад кўрсаткичлари


Download 42.6 Kb.
bet1/6
Sana02.12.2022
Hajmi42.6 Kb.
#950788
  1   2   3   4   5   6
Bog'liq
мавзу № 12
4TASK-1 hamrayev javohir, 4TASK-1 hamrayev javohir, vale texnikasi, 1-MAVZU. Mamasoliyeva Xadicha arab-ingliz-3 (guruhga yangi qo'shilgan), 2 5316943790441761754, Zarifa Kurs ishi 2021 Oxiri, РС-29-20-Миб-Тартиб, РС-29-20-Миб-Тартиб, 2 5260376515647899236, 3522112576, 1-lekciya, arziyevdan, Zamyatkin - Sizga xorijiy tilni o\'rgatib bo\'lmaydi, Bezgak dizinteriya

Мавзу 12. МИЛЛИЙ ҲИСОБЛАР ТИЗИМИ – ИҚТИСОДИЙ СТАТИСТИКАНИНГ АСОСИЙ УСЛУБИ, АСОСИ ВА МАРКАЗИЙ БЎЛИМИ.МИЛЛИЙ ҲИСОБЛАР ТИЗИМИДАГИ БОШҚА ДАРОМАД КЎРСАТКИЧЛАРИ.
Режа:
12.1. Миллий ҳисоблар тизими ҳақида тушунча.
12.2. Асосий ҳисобламалар тизими
12.3. Миллий ҳисоблар тизимидан макроиқтисодий таҳлил ва башоратлаш мақсадида фойдаланиш
12.4 Даромад статистикаси тўғрисида тушунча.
12.5. Макроиқтисодий самарадорлик ва унинг кўрсаткичлар тизими.
Таянч иборалар:
Миллий ҳисоблар тизими, бирламчи даромадлар, ялпи ички маҳсулот, мавжуд миллий даромад, соф миллий даромад, жамғариш, жамғариш ҳисобламаси,даромад ,шахсий даромад, иш ҳақи, номинал иш ҳақи,реал иш ҳақи, дивиденд, рента, фоиз,макроиқтисодий самарадорлик, макроиқтисодий самарадорликнинг интеграл кўрсаткичи, самара.


ДАРСНИНГ МАҚСАД ВА ВАЗИФАЛАРИ
1. Миллий ҳисоблар тизими ҳақида тушунчаларни шакллантириш.
2. Асосий ҳисобламалар тизимини ўрганиш
3. Миллий ҳисоблар тизимидан макроиқтисодий таҳлил ва башоратлаш мақсадида фойдаланишни ўрганиш
4. Даромад статистикаси тўғрисида тушунчаларни шакллантириш.
5. Макроиқтисодий самарадорлик ва унинг кўрсаткичлар тизими ҳақида билимларни мустаҳкамлаш, аниқлаш тартибини ўрганиш


12.1. Миллий ҳисоблар тизими ҳақида тушунча.
МҲТ – жаҳоннинг барча мамлакатларида қўлланилаётган макродаражадаги бозор иқтисодиётининг ҳолати ва унинг ривожланишини ўрганишга фойдаланиладиган замонавий ахборотлар тизими бўлиб ҳисобланади. Бу тизимнинг кўрсаткичлари ва таснифлари ўзида бозор иқтисодиёти таркибини, унинг институтлари ва фаолият механизмини акс эттиради. МҲТ давлатни бошқарувчи органлар томонидан бозор иқтисодиётини тартибга солиш мақсадида 1953 йилдан бошлаб, фақат ривожланган капиталистик мамлакатларда қўлланилган бўлса, ҳозирги кунда 150 дан ортиқ мамлакатларда қўлланилмоқда.
An economic agent can therefore be an individual consumer who purchases goods and services, an enterprise that organises factors of production to generate income, a worker who provides his or her labour in a production process, etc. These individual agents (to which economic theory habitually attributes preferences, objectives, behaviour, etc.) are then normally grouped into institutional sectors that represent groupings of institutional units (corporations, households, general government, etc.), each of which:
• is entitled to own goods or assets in its own right; it is therefore able to exchange the ownership of goods or assets in transactions with other institutional units;
• is able to take economic decisions and engage in economic activities for which it is held to be directly responsible and accountable by law;
• is able to incur liabilities on its own behalf, to take on other obligations or future commitments and to enter into contracts;
• has either a complete set of accounts (including a balance sheet of assets and liabilities) or it would be possible and meaningful, from both an economic and legal viewpoint, to compile a complete set of accounts for the unit, if required.
These institutional units are the categories of economic agents normally referred to in the System of National Accounts (SNA ).1
Иқтисодиётда юз бераётган ҳодисаларни ва иқтисодий жараёнларнинг муҳим натижаларини билиш мақсадида аввало хўжалик юритувчи субъектлар ҳақидаги маълумотларни, улар амалга оширган операциялари, уларнинг актив ва пассивлари ҳақидаги маълумотларни тартибга солиш лозим бўлади. Бундай тартибга солиш МҲТ доирасида махсус қоидалар ва жараёнлар асосида амалга оширилади. Уларнинг мақсади: макродаражадаги иқтисодиётнинг ҳолати ва ривожланишини ёритиш, муҳим макроиқтисодий кўрсаткичлар: ялпи ички маҳсулот, охирги фойдаланиш, инвестициялар, жамғариш, ихтиёрдаги даромад ва улар орасидаги боғланишларни билиш ва ҳ.к. Бундай тартибга келтириш натижасида олинган маълумотлар қуйидаги ишларни амалга оширишда қўлланилади:

  • давлат бошқарув органлари томонидан макроиқтисодий сиёсатни амалга ошириш учун;

  • корхоналар ва компанияларни бошқараётган тадбиркорлар ва бизнесменлар томонидан мамлакатдаги умумий макроиқтисодий ҳолатни ўрганиш учун;

  • халқаро ташкилотлар (БМТ, ХВФ, Жаҳон банки, ОЕСР) томонидан халқаро иқтисодий битимларни тузишда (масалан, мамлакатлар иқтисодий ривожланишида ёрдам кўрсатиш, кредитлар беритш ва ҳ.к.).

Система национальных счетов 2008 года (СНС-2008) — это статистическая база, включающая в себя всеобъемлющий, систематизированный и гибкий комплекс макроэкономических счетов, используемый для разработки политики, анализа и научных исследований. Это издание подготовлено и выпускается под эгидой Организации Объединенных Наций, Европейской комиссии, Организации экономического сотрудничества и развития, Международного валютного фонда и Группы Всемирного банка. Оно представляет собой дополненное издание Системы национальных счетов 1993 года, публикуемое согласно принятому в 2003 году решению Статистической комиссии Организации Объединенных Наций и подготовленное при коллективном участии этих пяти организаций. Как предыдущие издания, СНС-2008 разработана с учетом меняющихся запросов ее пользователей, новых тенденций в динамике экономической ситуации и прогресса в методологических исследованиях.2
МҲТни ўз функциясини тўлиқ бажариши учун «иқтисодий ишлаб чиқариш» чегарасини, яъни ЯИМ ва миллий даромадни яратиш қаерда, қандай чегарада амалга оширилаётганини билиш ниҳоятда муҳим ҳисобланади.
Маълумки, бундай чегара ишлаб чиқариш кучларини ривожланиши натижасида ўзгариб боради. Бундай чегарани аниқлашда қуйидаги иқтисодчи олимларнинг: Ф.Кене, А.Смит, К.Маркс, А.Маршалл ва бошқаларнинг илмий ишлари катта таъсир кўрсатган. СССР даврида макроиқтисодиётни таҳлил қилиш учун қўлланилган халқ хўжалиги балансида иқтисодий фаолият чегарасига фақат моддий неъмат ишлаб чиқариш соҳа тармоқлари киритилган. Номатериал хизмат кўрсатувчи соҳа тармоқлари (бошқарув, мудофаа, соғлиқни сақлаш, таълим ва ҳ.к.) эса ишлаб чиқармайдиган соҳага киритилган.
Бу соҳада фақат миллий даромадни қайта тақсимлаш ва охирги фойдаланиш жараёни амалга оширилади деб қаралган. МҲТ да иқтисодий ишлаб чиқариш чегараси кенгайтирилган ва бунда қуйидаги товар ва хизматлар унга киритилган:

  • товарлар ишлаб чиқариш, шу жумладан, ўзи учун ишлаб чиқариш ҳам (масалан, фермерлар томонидан ўзи учун ишлаб чиқарган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари);

  • сотиш учун кўрсатилган хизматлар;

  • молиявий воситалар фаолияти (банклар, инвестиция фондлари, суғурта компаниялари ва ҳ.к.);

  • давлатни бошқарув органлари томонидан кўрсатилган нобозор хизматлар (бошқарув соҳасидаги жамоа хизматлари, мудофаа, соғлиқни сақлаш, таълим соҳасидаги якка ҳолдаги хизматлар ва ҳ.к.);

  • ёлланма хизмати (ошпаз, боғбон, ҳайдовчи)лар томонидан кўрсатилган хизматлар;

  • уй-жой эгалари томонидан ўзларига кўрсатилган хизматлар.

1993 йилда қабул қилинган МҲТнинг яна бир муҳим хусусияти шундан иборатки, унда хўжалик юритувчи субъектлар қуйидаги 5та институционал секторлар бўйича гуруҳларга ажратилган:

  1. номолиявий корпорациялар ва квазикорпорациялар;

  2. молиявий корпорациялар ва квазикорпорациялар;

  3. давлатни бошқариш;

  4. уй хўжалиги;

  5. уй хўжаликлари хизматидаги нотижорат ташкилотлар.

As we have just seen, in order to be defined as such under the SNA , institutional units (i.e. the basic economic decision-making centres) must have autonomy of decision-making in carrying out their principle function and keep (at least potentially) complete accounting records. Institutional units are then aggregated according to the principle function they perform. In this regard, a distinction is made between three “institutional sectors”:
households, which perform three principle functions:
1) consume the goods and services produced by other institutional sectors;
2) produce goods and services that can be sold;
3) acquire real and financial assets.
The household sector also includes non-profit institutions serving households, which provide non-market (i.e. not intended for sale) services consumed by households;
enterprises, which produce goods and services intended for sale to generate profits and which acquire real and financial assets. This sector also includes nonprofit institutions serving enterprises, which produce services intended for sale to be consumed by companies;
general government, which, in addition to fulfilling its political responsibilities and role of economic regulation, produces principally non-market services (possibly goods) for individual or collective consumption and redistributes income and wealth.3



Download 42.6 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling