Milliy ideologiya pa`nine kirisiw


Milliy ideologiyanin` qa`siyetleri


Download 0.96 Mb.
Pdf ko'rish
bet2/11
Sana17.03.2017
Hajmi0.96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Milliy ideologiyanin` qa`siyetleri 

 

Bir sawat tuwiladi. O`zbekstan respublikasinin` Konstituttsiyasinda birde bir ideologiya ma`mleketlik 

ideologiya boliwi mumkin emesligi aytilg`an. Demokratiya tiziminde bir neshshe ideologiya erkin jasay 

beredi.  Onday  jag`dayda  milliy  ideologiyanin`  ja`miyettegi  orni  qayda  yamasa  oni  qalay  tusinilsede 

(tasavvur) qilamiz.  

Da`slep aytilg`ani so`z milliy ideologiya ma`mleket ideologiyasi emes. Sonin` ushin oni Prezidentimiz 

«ja`miyet ideologiyasi», «Milliy mafkura» geyde «Milliy istiqlol mafkurasi» dep tilge aladi. Onnan qala 

berse  milliy  mafkura  ma`mleket  xalqinin`  manfaatlerin  ximoya  qiladi,  sog`an  tiykarlanadi.  Milliy 

mafkurasi kushli xaliqlarda «men» ha`m «ja`miyet» degen tusinikler o`z-ara birigip, uyg`inlasip ketedi. 

Sebebi  onda  ha`r  bir  shaxstin`  taslag`an  qa`demi,  jurgen  joli,  qilg`an  isi  boyinsha  o`zine  o`zi:  «Men 

ushing`i bul-yaxshi, lekin xalqim ma`mleketim ushin qalay?» dep sawal beretug`in boladi. Bug`an misal 

retinde Yaponiyadag`i ideyalardi, ondag`i shaxslardin` keltiriw mu`mkin.  

Oylap  ko`rilse  xaslinda    xesh  kimnin`  as-tuz  Bergen  xalqinin`  manfa`a`tine  zid  (ziyanli)  is  islerge 

xuqiqi joq. Lekin ha`mmenin` sol da`rejege jetiwi ushin xukim milliy mafkura kerek.  

Manawiyat  ha`m  marifat  adamdi  sonday  insaniy  da`rejege  jetkeredi.  Sonda  insan  kamal  boladi. 

Kamillik  o`zinin`  ishine  manaviyatliliqti  marifatliqti  qosip  aladi.  Milliy  mafkurani  ha`m  «ka`mil 

insanlar jaratadi, jetilistiredi, a`melge asiradi».  

Bir ma`mlekette bir neshshe mafkuranin` a`mel qilamiz ja`ne uliwma milliy mafkuranin` ha`m boliwin 

tasavvur etiw ushin bir uqsatiw keltiriw mu`mkin.  

Aytayiq  bir  viloyattin`  ulken  zalinda  paytaxttan  barg`an  lektor  bayanat  qilip  atir.  Sonda  bir  jigit 

orninan turdida naraziliq bildirgendey tas talqin esikti tars etip jawip shig`ip ketti. Demek belgili waqiya 

payda boldi. Og`an  ha`r Kim ha`r tu`rli qatnas jasaydi. Ol qanday waqiya ekenligine qaramastan sog`an 

munasibet  tayin.  Bir  kisinin`  munasibeti  ol  qanday  bolmasin  ol  pikir.  Shaxsiy  pikir.  Ha`r  gellede  min` 

qiyal lekin bul pikirge jamaa qosilsa ol mafkurag`a aylanadi.  

Misali zaldin` on` ta`repindegi qiriq kisi  «Sol bala natuwri qildi. Lektor jaqsi, kerekli ga`plerdi aytip 

pikirimizge fikr qosip atirg`an edi. Bunin` ustine ol mexman edi. Onin` xurmetin jayina qoymadi»-dedi. 

Buni «A»-mafkura dep alayiq.  

Zaldin`  shep  jag`inda  alpis  shaqli  adam  bolsa  «jigit  qa`te  qiladi»  deydi.  Sol  tochkada  «A»  mafkura 

menen  tutasqanda  boladi.  Lekin  pariq  bar.  Bular  jigittin`  qa`demin  basqa  jihattan  turip  shariqlaydi. 

«Zalda eki juz adam otiripti, solardin` xurmetin qilmadi» Buni «V» mafkura dep alayiq.  

Zaldin`  ortasinda  juzge  jaqin  kisi  otir.  Olarda  jigittin`  bul  isine  renjigen.  Lekin  endi  waqiyag`a 

putkilley basqa nuktay nazardan turip baha beredi: «Bala mexmannin` ha`reketin qilmag`an bolsa mayli, 

zaldag`ilardi xurmetlemegen bolsada ma`yli. Lekin bul jerde putkil ualiyat xalqinin` wakilleri jiyilg`an. 

Ol  wa`liyattin`  abiroyin  oylamadi.  Buni  «S»  mafkura  dep  alayiq».  Tiykarinda  ush  mafkura  bar.  Birine 

keskin qarsi emes. Tek nuqtay nazardan pariq bar. Olardin` ishinde «S» mafkura xaliqtin` ulken wa`liyat 

ko`leminen  alg`anda  ko`pshilik  bo`leginin`  manfaatlerin  birinshi  oring`a  qoyipti.  Demek  «S»  mafkura 

milliy mafkurag`a uqsap ketedi.  

Shininda da, milliy mafkura ma`mlekette basqa turli mafkuralar ha`m jasap beriwine qarsiliq qilmaydi.  

Mine  endi  bolg`an  mafkuralardin`  hesh  biri  a`hmiyetli  itibari  menen  milliy  mafkurag`a  qarsi  

kelmesligi lazim.  

Ha`zir O`zbekstanda to`rt partiya bar. Olar o`z mafkurasina iye ekenligi shubhasiz. Lekin hesh qashan 

olardin`  mafkurani  ma`mleket  mafkurasina  aylanbaydi,  ekinshiden  bul  mafkuralardin`  ha`r  biri  milliy 

mafkurani jasnawina ha`m gulleniwi kesent ko`rsetpeydi. (7 bet. Sultonmuratov Olim «Halq»). 


 

11 


Bizin`  pikirimizshe  ha`r  partiyanin`  o`z  mafkurasi  emes,  da`sturi  bar.  Ol  da`sturdi  olardin` 

ideologiyasi  dep  ayta  alamizba?  Eger  olay  bolmasa    ol  partiyalardin`  ha`mmesinin`  mafkurasi  milliy 

ideologiyag`a xizmet etiwi kerek. Onin` tezirek iske asiwina xizmet qiliwi kerek. 

Milliy mafkura qat`iy nazariya emes. Da`wir o`zimizdi jetistirip, rawajlanip baradi.  

Ekinshiden ol bir eki jil, ha`tte bir eki on jilliqta shakllanatug`in na`rse emes.  

O`zbek  xalqi ush min` jilliq milliy tariyxqa iye. Sonin` ushin qaysi da`wirde xalqimiz qanday milliy 

mafkurag`a iye ekenligi uyreniw juda` a`hmiyetli.  

Milliy  mafkura  milliylik  ha`m  uliwmainsaniyliq  joqari  da`rejede  uyg`inlasadi.  Bundag`i  uliwma 

bashariy  jetiskenliklerde  paydalaniladi.  Sebebi  insaniyat  aqil  oyi  qolg`a  kiritilgen  jen`isler  milliy 

mafkurag`a quwat beredi.  

Bizde  milliy  mafkura  xuqiqiy  demokratiyaliq  ja`miyettn`i  mafkurasi  retinde  jariqqa  shig`adi.  Demek 

insannin`  ten`  xuqiqlig`i  yag`niy  demokratiyaliq  qa`driyatlarg`a  qatti  a`mel  qilg`anda  Qonun 

O`zbekstandi ta`miyinleydi. Bul milliy mafkuranin` tiykarg`i printsipi bolip esaplanadi. 

Aytayiq  din  ha`m  davlat  ma`selesi.  Bizge  din  davlatti  davlat  dinnen  ajiratilg`an.    Bilay  dewimiz 

ma`mleket  o`z  nizamlarin  qabil  etkende  birde  ba`ndenin`  yaki  dinnin`  talaplarina  mass  keliwi, 

kelmesligi  menen  esaplasiwg`a  majbur  emes.  Sebebi    Dinler  O`zbekstan  olarda-ideologiya, 

demokratiyaliq  ja`miyette  o`mirdin`  ba`ri  ten`  qaraladi.  Bir  dinnin`  shariyati  ekinshisine  ten`  kelmewi 

ta`biyiy.  Nizam  buni  ha`m  isenim  menen  qaramastan  ma`mlekettegi  barliq  puxaralar  ushin  birdey 

kushke iye.  

Ha`zir biopasizlarda geyde qos qatindida jaqlap pikir bildirgen maqalalar kusheyedi. Individual nizam 

menen  bekitken.  Bul  ma`selede  pikir  aytiw  milliy  mafkurag`a  qarsi  kelmewi  ushin  bir  qansha 

jag`daylardi esapqa aliw za`ru`r. 

Konstituttsiyag`a baylanisli bizde erkek ha`m hayal ten` xuqiqli. Demek turmis quriw barisinda erkek 

ushin basqa, hayal ushin  bir basqa ta`rtip ornatiw mumkin emes. Demokratiya usinin` menen qa`dirli.  

Ekinshiden  shariyatti  to`rt  qating`a  deyin  ruxsat  berilgeni  musilmanshiliq  shariyatlari  yag`niy  farz 

emes. Demek majburiy emes. 

Ushinshiden O`zbekstanda tek musilmanlar jasamaydi. 

To`rtinshiden  bul  ma`selede  xalqimizdin`  mentalitetinede  esapqa  aliw  kerek.  Xaliq  maqallarina  eki 

qatin kundelikti qaralaydi. 

Bir qing`a eki pishaq siymas 

Bir uyge eki qatin 

Eki qatin alipsan` bir biylege qilipsan` 

Kunde uris bolsin desen` kundosh qil 

Maqtumquli  zaman  ma`deniyatinda  xos  qatinliqti  qaralaydi.  Abdulla  Qodiriy  «O`tken  kunler»indegi 

romaninda Kumush sol kundeslerinen o`ldi. Zaynab og`an za`ha`r ishiredi. 

Mine  usi  ko`z-qaraslardan  xos  qatinliqti  propaganda  qiliw  milliy  mafkuramizg`a  qarsi  ekenligin 

ko`rsetedi.  

Geyparalar ko`rkem do`retpe mafkuradan azat boliw kerek dep esaplaydi. Shora da`wirinde a`debiyat 

ha`m  iskusstvo  juda`  idealg`a  aydag`anliqtan  sonday  deydiler.  A`lbette  ko`rkem  o`ner  o`z  nizamliqlari 

arqali  jaratiladi  ha`m  sol  nizamlardi  esapqa  alg`an  halda  analizlenedi.  Biraq  ko`p  a`sirlik  xalqimizdin` 

a`debiyat  ulgilerinin`  ta`nligi  mafkurasiz  sanaat  asari  boliwi  mumkin  emes.  Ha`r  qanday  do`retiwshi 

belgili bir ideyani paydalaniw arqali qandayda bir mafkurani alg`a suredi.  

 

 


 

12 


 

Milliy ideologiya pa`ninin` predmeti, maqseti ha`m waziypalari 

Ulli  maqsetlerge  eriiwge  eski  ideologiyaliq  kisennen  qutiliw,  elimizde  ideologiyaliq  bosliqqa  jol 

qoymaw,  jat  ideyalardin`  hukiminen  qorg`aniw,  jetik  insandi  ta`rbiyalaw  yag`niy  O`zbekstannin` 

mustaqilligin bekkemlew, puxaralardi,  a`sirese jas a`wladti milliy ideya ha`m g`a`rezsizlik ideologiyasi 

ruwhinda  ta`rbiyalaw  en`  a`hmiyetli  ma`selelerdin`  birine  aylandi.  A`ne  sonni  esapqa  alip  O`zbekstan 

Prezidenti  I.A.Karimov  2001  jil  18-yanvar`da  «Milliy  g`a`rezsizlik  ideyasin  a`melge  asiriw  boyinsha 

pa`rman  shig`ardi».  Bul  pa`rmang`a  muwapiq  joqari  ha`m  orta  arnawli  oqiw  orinlarinda,  «Milliy 

g`a`rezsizlik  ideologiyasi»  pa`ni  oqitilip  jaslardi  ruwhiy  jaqtan  ta`rbiyalawda  juda  a`hmiyetli  sharag`a 

aylandi.  Bunda  en`  da`slep  ideya  ha`m  ideologiya  tusinikleri,  jat  ha`m  ziyanli  ideyalardin`  elimizge 

ta`siri,  O`zbekstanda  du`zilip  atirg`an  ja`miyet  ha`m  bul  bag`darda    milliy  ideyanin`  a`hmiyeti 

ma`seleleri  so`z  etiledi.  Sonday-aq  milliy    g`a`rezsizlik  ideologiyasinin`  mazmuni  tiykarg`i  ideyalar, 

negizgi  tusinikler  ha`m  printsiplerge  a`hmiyetli  orin  berilgen.  Sonday-aq  bunda  milliy  ideya  ha`m 

g`a`rezsizlik  ideologiyasinin`  jaslardin`  sanasina  sin`diriw  jollari,  usillari  tuwrisindag`i  ma`selelerde 

orin alg`an. 

 

Savol va topshiriqlar: 

 

1. Mafkura deb nimaga aytiladi? 



2. Mafkura bilan g`oya urtasidagi farqni tushuntirib bering? 

3. E`tiqod va duneqarash deganda nimani tushunasiz? 

4. Soxta e`tiqod qanday shakllanadi? 

5. Sog`lom mafkura qanday rivojlanadi? 

6. Haqiqiy e`tiqodga misollar ayting? 

7. Ozod Sharofiddinovning «E`tiqodimni nega wzgartirdim»  

   asarini topib wqing? 

8. Aqidaparastlik nima uchun xavfli? 

9. Mavzu yuzasidan referat ezing? 

 


 

13 


Ideologiya ha`m tsivilizatsiya  olar arasindag`i  tariyxiy baylanis 

Reje 


1. Tsivilizatsiya  tu`siniginin` ma`nis mazmuni  

2. Tsivilizatsiyaliq qatnas  degen ne  

3. O`zbekstan  hm tsivilizatsiya  

4. Tsivilizatsiya ha`m ideologiya  

Tayanish tu`sinikler 

tsivilizatsiya,    ta`biyat,    Misir,  Batis,  Shig`is    provoslaviya,  arab    islam    tsivilizatsiyalari,  Mamun 

akademiyasi,  ideologiya, besinshi tsivilizatsiya  

 

A`debyatlar 



1. I.A.Karimov Biz tanlagan  yul 

 demokratik tarakkiet  va marifatli   une bilan  xamkarlik  joli.  T., 



Uzbekiston  2003  

2.  I.A.Karimov    Bizin`  bas  maqsetimiz    demokratlastiriw    jan`alaniw    ma`mleketti  modernizatsiya  

ha`m  reformalaw T., 2005 

3. I.A.Karimov Joqari  manauiyat 

 jenilmes kush  N., Qarakalpakstan 2008 



4. Mustakillik  izoxli ilimiy -  ommaviy lugat  T., 2006 

5. Ch.Aytmatov  Shoxanov Plach  oxotnika  nad  Alma ata Rauan 1996 

 


 

14 


Ideologiya ha`m  tsivilizatsiya olardin` tariyxiy baylanisi 

Tsivilizatsiya  tu`siniginin`  ma`nis  mazmuni.    Tsivilizatsiya    latin  tilinen    cluvteis  so`zi,  puqaraliq 

degendi bildiredi. 

Rimlikler bul ug`imdi «varvarliqlar»  dep  o`zleri atag`an basqa  ma`mleketlerden ha`m  xaliqlardin`  

o`zlerinin`  ayirmashilig`in ko`rsetiw  maqsetinde  qollang`an. 

Yag`niy    tsivilizatsiya    olardin`  tu`sinikleri  boyinsha    puqaraliq    ja`miyeti  qalaliq    ma`deniyatti,  

zan`ga tiykarlang`an  basqariw  ta`rtibi  bar Rim  imperiyasinin`  rawajlaniw  da`rejesin bildirgen. 

Tsivilizatsiya atamasi  ko`birek uliwma  ma`deniyattin` sinonimi sipatinda  qollaniladi ha`m adamlar 

turmisi  ha`m    iskerligin    sho`lkemlestiriwimizdin`    tipleri  ha`m  formalari    olardin`  o`z-ara   

mu`na`sibetlerinde,  sonday-aq    olar  ta`repinen    do`retilgen    materialliq    ha`m  manaviy    qa`driyatlarda  

ko`rinetug`in    ja`miyet    taraxiyatinan  belgili  bir    da`rejesin  ko`rsetetug`in    insannin`    jag`imli    

ku`shlerin ha`m  uqiplilig`in an`latadi. 

Bul ma`niste  tsivilizatsiyani  ja`miyet ha`m  ma`mlekettin` o`zgeshe  tipin  belgileytug`in  taiyg`iy  

jag`day.  Ol    ja`miyettegi    ekonomikaliq,  milliy,  ma`deniy,    manauiy    shart-sharayatlar    ha`m  

baylanislardin`  o`zine  xas  a`hmiyetli tizimi dep  belgilew mu`mkin. 

«Tsivilizatsiya»    tu`sinigi    ja`rdeminde    tariyxti    u`yreniwdin`    tiykarin  alg`an    ingliz    tariyxshisi  

A.J.Toinbi  (1889-1975)  ta`repinen  1934-1961-  jillari  baspadan  shiqqan    «Tariyxti  an`law»  

shig`armasinda islep shig`ilg`an. 

Avtor    tsivilizatsiyanin`    o`zgesheligin  da`slep    tafakkur  tarizinen  ko`redi.    Ol    54  a`debiyattin` 

elementinde    «tsivilizatsiyanin`  qa`lbi,  qani,  limfasi,  a`hmiyetin»  ko`rsetiw    tuwrali    qag`iydani    islep  

shig`adi. 

Toinbiydin`    pikirinshe    tsivilizatsiya    geografiyaliq    milliy  diniy  belgiler  ha`m  basqa    belgilerdi 

uliwu`malig`i menen pariq qiliwshi  ja`miyettin`  tariyxiy ha`m  jergilikli  jag`dayin. 

Olarg`a    baylanisli    ra`wishte    ja`ha`n    tariyxinda    21  tsivilizatsiyani    ajiratadi.  Bular  misir,  Xitay, 

Batis,  Uzaq  shig`is,    provoslav,  slavyan,  arab,    Amerikanin`  jetinshi    xalifasi  (maya,  inkler,  atstekler)  

tsivilizatsiyali  ha`m basqalar. Uliwma  alimlar ta`repinen   tsivilizatsiyanin` 15-20  dan 30 g`a  deyingi   

tu`rleri  pariqlanadi. 

Uliwma    alg`anda    ma`deniyat  penen    tsivilizatsiya  ha`m    bir  biri  menen  baylanisli  tu`sinikler. 

Tsivilizatsiyag`a    miynettin`    ja`miyetlik    joli  menen    bo`liniwi,    qalalardin`    payda  boliwi,  jazba  

ma`deniyattin` rawajlaniwdi,  o`ner-ka`sip ha`m  sawdanin` rawajlaniwi  ja`miyet  ha`m  ma`mlekettin`  

orninda jatadi. 

Bizin`    eramizdin`  I-II    a`sirlerinde  ha`m  jan`a  eranin`  I-min`  jillig`inda    diyxanshiliqtin`  

rawajlaniwi,    sharwashiliqtin`    o`siwi,    o`nermentshilikti,      rawajlaniwi  birikken    qalalardin`    payda 

boliwi   jag`iw,  ha`m  manauiy  ma`deniy  tabislardi payda  boliwina     qollansa  tsivilizatsiyag`a  o`tiw 

da`wirinin` en` da`slepki ja`miyetleri,  ma`deniyati  joqari   diyxanshiliq degen ataq aldi. 

Bayliqtin`      ko`beyiwi    neolit    revolyutsiyasinin`    tiykarg`i  a`hmiyeti    boldi    diyxanshiliq    ha`m  

sharwashiliq    o`nimlerinin`      artiqsha  boliwi    imkaniyati  tuwildi.    Sol  tiykarda      qa`biyleler  arasinda   

o`nimlerdi tikkeley  ayira baslaw payda boldi.  

Tsivilizatsiyanin`  geypara    da`reklerde    puxaraliq    sotsialliq  yag`niy    a`skerler  ha`m    dindarlar  

hu`kmransiz 

  ja`miyettin`    o`z    rawajlaniwinda    jaratqan    materialliq    ha`m  manauiy  bayliqlarinin`  



a`mde olardi ja`nede  ko`beytip  jetilistirip arw  usillarinin` jiyintig`i. 

Tsivilizatsiya    insaniyat  tariyxindag`i  ush  u`lken    da`wirdin`    en`  keyingisi.  Ol  jag`iw      payda 

boliwshisi  5-6  million jil aldin baslandi. Jag`iw  a`lemde bir g`ana  tafakkur iyesi  bolg`an insan   islep  

shig`aratug`in    onin`    tariyxiy    ta`jriybesin    ortag`a    shig`arip    onin`    keleshek    ushin    rejelestirilgen  



 

15 


o`nimi  yag`niy    pikirin    rejelestiriw    mkaniyatin  berdi  ha`m  onin`    rawajlaniwin    ha`r  a`sir  sayin 

tezlestirdi.  Ha`zirgi  zaman    uliwma  ja`ha`n  tsivilizatsiyasi    XVI-XX  a`sirler  dawaminda    bazar  

qatnaslari  ha`m      ekonomikanin`    tez  pa`t  penen  ja`ha`n    boylap      tarqatiliwi    sol  tiykarda    xaliqlar 

arasinda  ekonomikaliq  siyasiy ha`m  ma`deniy baylanislardin`  keliwi ha`m  rawajlaniwi  na`tiyjesinde  

qa`liplesti. Uliwma  ja`ha`n  tsivilizatsiyasi  pu`tkil insaniyatqa  tiyisli  uliwma   jetiskenliklerdi  sonin` 

menen bir qatarda ha`r bir  eldin` o`zine  xas  qa`siyetlerin  sho`lkemlestirdi. 

Tsivilizatsiya    so`zi  «a`skerlersiz  ha`m    ruwhaniyleriz  ja`miyet  degende    marifatvarlar  

ruxnamasinda  o`mir,  urissiz,    ruhnaiyler,  temirinen  azat    ja`miyet    ushin  XVI  a`sirden    baslay  alip  

barlig`in gu`res bag`darinda pa`nge ha`m ma`deniyatqa kirdi.  

Tsivilizatsiyanin`    tariyxi    urislar  ha`m  diniy    nadanliqqa  qarsi,  du`n`yaliq    ja`miyet  ushin  gu`res  

tariyxi. 

XX    a`sirdin`  ekinshi  yariminda    aldag`i  pa`n    texnikani  ha`m    texnologiya  tiykarind  is  qurip, 

o`zlerinde  demokratik,  insanparuar  ja`miyet  ha`m  huqiqiy  ma`mleket    qurip    atirg`an  ma`mleketler  

haqiyqiy tsiviliztsiya  jolina shiqpaydi.  

Tsiviliztsiya  insaniyat      taraqqiyatinin`    jemisi  ha`m  sol  waqittin`  zaminidur.  Ol  insaniyat  

ja`miyetinin`  juda nazik  ta`repi bola   waqit ta`repinen  bes million jilliq insaniyat tariyxina bar  jog`i 

0,1  protsentin  iyeleydi.    Yag`niy  nsaniyat  o`zinin`    basip  o`tken    jolinin`  99,9    protsenti    dawaminda   

jabayiliq ha`m varvarliq da`rejede o`mir su`rdi. 

 

Tsiviliztsiyali qatnas degen ne? 

Tsiviliztsiyaliq    podxod  degende    ha`r  bir  xaliqti,  illetti    ha`m      elatlardi  ha`r  bir  xaliqtin`   

qaytalanbaytug`in  o`zgesheligi yag`niy  olardin`  mentalitetinin`  ruwxiylig`inin` , a`dep-ikramlig`inin`,  

ma`deniyatin,  qaytalanbaytug`in    o`zinsheligin    belgileydi    esapqa  alinadi.    Bul  podxodqa    baylanisli  

ha`r qiyli  milletlerdegi  xaliqlardag`i ma`deniy, diniyt.b.intellektualliq  artiqmashliqtin`  ta`biyatin ha`m 

qa`siyetin    moyinlawg`a    boladi.  Misali  ertedegi    Egipet,    ertedegi  qitay    ha`m  ertedegi  nndiyaliq 

tsiviliztsiyalardi    ha`m  ertedegi      inklerdin`    tsiviliztsiyasin    tu`siniwge  boladi.    Al  ha`zirgi  da`wirdegi  

qubl  Koreyanin` ekonomikaliq o`siwi  yaponiyaliq,  Malayziya, Singapur sanaat tarawindag`i  sekiriuin 

tu`siniwge boladi. 

Ja`miyetti  izertlegende    minaday    jag`daydi  esapqa    aliw  kerek.    Du`n`yada      zinin`    tariyxiy  

rawajlaniwinda  o`zinshiligi menen ayrilip  turatug`in  xaliqlar ha`m   irimlikler bolg`anliqtan ha`r qiyli  

ma`plerge  ha`m  ha`r qiyli  qa`siyetlerge  iye boladi. 

Olardin`  bul  ma`pleri  anaw  yaki  minaw    da`rejede      sayasatlang`an  ha`m  integratsiyanin` 

moyinlaniw  da`rekleri  ha`r  tu`rli.  Juwmag`inda  ha`r  qiyli    xaliqlardin`    tsiviliztsiyanin`  o`z-ara   

qatnasina, olardin` o`zinn`n` sieniwshiligine  barliq  ideologiyaliq  faktorlarg`a  jag`imsiz  ta`sir etedi. 

Uliwma  tsiviliztsiyani  tsu`iniwde  ken`  tarag`an jantasiw  oni  tariyxiy  rawajlaniwdin`  elgili bir  

etaplarinin`    anaw  yaki  minaw    eldin`      gruppanin`,    materialliq  ha`m  ruwxiy    ma`deniyatina    sapaliq  

qa`siyetin, ayriqshaliq   tu`siniwi. 

Sonliqtan  tsiviliztsiyanin`  minaday  belgilerin  momentlerin ko`rsetedi. 

Belgili  geografiyaliq,  tariyxiy  xronologiyaliq  ma`mleketlik    ramkada    jasawi.  Tek  sol  

tsiviliztsiyanin`      iyelerine  ta`n  sotsialliq    baxalawliqtan,  a`dep-ikramliq    ornatiwdin`    o`zgeshe  

sistemasinn` boliwi. 

Bul  tu`siniktin`    ramkasida      edettegidey    antik  ha`m    ha`zirgi  tsiviliztsiya,  shig`is  ha`m  Batis 

tsiviliztsiyasi.  Vavilon,    Rim  ha`m  Turan  tsiviliztsiyasi,  agronikaliq  ha`m  industriyaliq    tsiviliztsiya  

islam  ha`m  xristian    tsiviliztsiyasi.    Ma`deniyatqa    bunday    podxod    universalliq    tu`sinik  ha`m  


 

16 


ja`miyettin`    turmisin  tu`sindiredi.  Ol  tsiviliztsiyalardin`    almasiwinin`    qozg`awshi    ku`shi  

ha`reketleniwi ku`shi. 

I.A.Karimov ha`r qiyli  ja`miettin`  demokratik   nuqtai nazerden  jen`illenihi ha`m jaqsilaniwi  sol 

ja`miyetti sol da`wletti  tarixiyatinin`   jemisi ha`m  an`lap    teren` biliw  za`ru`r.   Demek tsiviliztsiya  

rawajlaniwi xaliqtin`   pidayi  miyneti ha`m  ko`regenliginin`, milliy  ayirmashilig`inin` jemisi. 

 

3. O`zbekstan ha`m tsiviliztsiya 



Xaliqimiz    ja`ha`n  xaliqlar    ortasinda  birinshi  bolip    otiriqlasqan,    xojaliq  ju`rgiziwdin`  barlq  

ta`replerinin`    bolg`ani,      suwg`arma  diyxanshiliq,    abad    sha`ha`rler  qurip,  sha`ha`r    ha`m  auillarda 

ma`deniy    turmis    keshirip  kiyatirg`an  ja`ha`n  tsiviliztsiyasina    u`lken  u`les    qosqan    xaliq    ol  u`lesti  

«ja`ha`nnin`   qamusi   lugati»  degen  shig`armada  xalisana  pikirler Bergen. Onin`  misali retinde  Orta  

a`sirde  pu`tkil musilman  a`leminde eki  akademiya  bolg`an  bireui  Bagdatti  xalif  Mamun ati menen 

ekinshisi    Xorezmde      Xorezmshax    Mamun    ati  menen    atalg`an.    Bul  akademiyalardin`      payda 

boliwinda  tiykarinan tu`rklerdin`  bilim   iyeleri -  babalarimiz orin  iyelegen. Bul  uatanlaslarimizdin`   

jarig`i  a`lemge    a`hmiyetli    ashiliwlari    uliwma      adamzatliq    tsiviliztsiyani    ta`biy  bo`legi  bolip  ol  

tsiviliztsiya arqali Evropanin`  oyaniw  da`wirine   sezilerlik ta`sir etken. 

«a`rezsiz    O`zbekstannin`  maqseti  ha`zirgi  zamannin`  insanparuar      demokratik  ha`m  huqiqi 

ma`mleketlik yag`niy  tsiviliztsiyali,  marifiy  ma`mleketke aylanip,  xaliqtin`  parawanlig`in    ta`n aliw. 

Bnin`  tiykarg`i  za`ru`riy sharti da`wletimizde  ta`miyn etilgen  tinishliq  barqararliq, ha`mjihatlik. 

Insaniyat  tsiviliztsiyasinin`    barliq    tabislarin  ha`m    ixtiyajlarin    (jan`aliqlarin)  o`zlestiriw,  olardi 

ku`ndelik  turmisimizdin`  quramliq bo`legine  aylandiriw, bazar  mu`na`sibetleri tiykarinda  jurtimizda 

rawajlang`an  ma`mleketler    qatarina  ko`teriw.    Ma`mleketimizdin`    ku`n  ta`rtibindegi    a`hmiyetli 

ma`sele.   

 

 

 



4. Tsivilizatsiya ha`m ideologiya 

Tsivilizatsiya    sotsialliq    pa`nlerde  juda      bos  ha`m  az  izertlengen  temalardin`  biri.  Bunin`    sebebi 

sonday.    Birinshiden    jaqin    o`tmishtegi  u`stemelik  etken  ideologiya  ha`m  siyasiy    tu`zim    insaniyat  

tsivilizatsiyasina    klassliq      tiykardi  ekige  bo`ldi.  «Sotsialistlik  tsivilizatsiya»  tu`sinigin    «Eksplotator  

ja`miyet  tsivilizatsiya»    qarsi  qoydi    ha`m  sol  tiykardi  insaniyattin`    materialliq  ha`m  ruwxiy  

ma`deniyatina  xizmet  qilg`an    min`lap,    pa`n,    texnika    ha`m  sotsialliq    o`mir    alding`ilari  tu`rli  

bahanalar  menen    tsivilizatsiyag`a    xizmet    qilg`anlar    qatarinan      o`tkerip  taslandi.        Ma`selen  

Bahawaddin    Nakshbandiy    Xoja  Axmed    siyaql  mutafakkirler  Esenin    siyaqli    talantli    shayirlar, 

Baxauaddin    Fitrat    siyaqli  ja`miyet    arbablari    ha`m    ju`z  min`lap    olarldin`  qatarindag`ilardin`      atin 

o`siredi. 

Tsivilizatsiya    temasinin`    jeterli  islemegenliginin`  ekinshi  sebebi    sonnan  ibarat.  Tsivilizatsiya   

tariyxina  teren`      ketiw    o`tken  SSSR  dag`i      jetekshi  u`lken      millet  tek  g`ana  keyingi      u`sh  a`sirde  

ju`zege    shiqqanlig`i,  basqa    milletler  bolsa    ko`p    ma`n`gilik    tariyxqa  iye    ekeni,    olardin`    insaniyat  

tsivilizatsiyasin    bayitiw  ushin    qilg`an  xizmetleri    u`lken    ekenligin    ko`rseter  edi  ha`m      sog`an 

baylanisli  barliq illetlerdi  xaliqlardi  ulli  millet a`tirapinda  jipslestiriwge  ma`lim da`rejede  tosqinliq  

qiliwi  mu`mkin edi. 

Jerdegi  tsivilizatsiya    o`tkendegi  ma`selede    ilimpazlar    ha`r  tu`rli    gipotezalar    bermekte.  Olardin`   

ko`rsetiwinshe bizin`  jer    sharida to`rt ret  qaytalang`an. 



 

17 


Olardin`  boljawina    qarag`anda  jerdegi  tirishiliktin`  joyiliwi    da`slep  jer    sharindag`i    globalliq    jet 

silkiniw keyin  qan to`gisken  urislar, keyin  qu`diretli uris  qurallari  kein du`n`ya  ju`zlik   suw basqini. 

Bul  barliq    qatag`anliqtin`    sebebi  Adam  janinin`      jarlilaniwi,  qudaysizliq,    onin`    ta`biyatti    joq  

qiliwg`a  iytermelewi. 

Bizler    besinshi    itsivilizatsiyanin`      uakillerinin`  bizin`  en`    basli    ma`selemiz    biz  keleshekte    jer  

sharin  apatshiliqtan      Aman    qalamizba    yamasa  joqpa.    Boljawlar  bar.    Egsher  adamlar    o`zlerinin`  

ta`biyatqa  ha`m  bir-birine  ruhxiyatsiz  qatnasin o`zgertpese  adamzat  u`lken  vulkannin` otinda o`ledi. 

Ma`sele bizin`  ruwxiylig`imizda, oni    iyelemey  biz  jaqsiliqqa jete almaymiz. 

Tsivilizatsiyanin` rawajlaniwinda a`biyattin`  dushpani  deydi.  bul naduris. Bunda en` basli  gunakar  

adamnin`    o`zi  yag`niy    onin`    o`zinin`    du`zgen    tsivilizatsiyasinin`    iygilikli    aqili    ratsionalin  

paydalaniwg`  uqipsizlig`i.  Qarasan`  basqani  aytpag`anda  ba`ha`rde bir ag`ashti  egemizbe. Enee bul 

haqiyqat.  Ha`r  bir  xaliq,  ha`r  bir  ja`miyettin`  tarixiyatinda  olardin`  milliy  mafkurasi  a`hmiyetli  orin 

tutadi.  Milliy  ideya  degende,  tek  bir  milletke  tiyisli  ideya  tu`sinilmeydi.  Sebebi    milliy    degeni  tek  bir 

milletke  tiyisli  degeni  emes    milliy  sipatlaw  bir  g`ana  xaliqtan    turatug`in  bir  ma`mleket  puxaralarina 

baylanislida isletiledi. 

Xaliqtin`  milliy  ideyasi  a`u`eli  onin`  o`z  o`mirin`  jaqsilaw  ushin  xizmet  qiladi.  Ma`selen 

Yaponiyalardin`  yapon  ruhi  ideyani  ekinshi  Jaxan  urisinan  keyin  bul  xaliqtin`  qaytadan  ayaqqa    turip 

joqari  progresske  erisiw  ushin  tiykar  boldi.  Sonin`  menen  bir  Yaponiyadag`i  milliy  ideyasi  da`slep 

Shig`is  Aziya,keynirek  Qubla  Aziya  ma`mleketlerinin`  taraxxiyatinda  ta`sir  etti.  Koreya  respublikasi, 

Qitay  siyaqli  ma`mleketler  Yaponiya  tajriybesinen  ruxlanip  o`z  taraxxiyatinda  Milliy  da`stu`rlerge 

u`lken itibar Bere basladi. 

Xaliqtin`  milliy  ideyani  tek  onin`  o`z  ta`g`dirine  emes,  balki  pu`tkil  insaniyat  turmisina  da  ta`sir 

qiladi.  Geyde  ol  taraxiyatparilar  xaliqlardi  rawajlaniw  ixtiyajlarina  mass  keliwine  baylanisli  uliwma 

tsivilizatsiyaliq qimbatliqqa iye bolip uliwmainsaniy qadriyatqa aylanip ketedi. 

Misali  orta  a`sirlerde  Orayliq  Aziyanin`  xalqinin`  jetik  aqil  oy  iyeleri  ta`repinen  tiykarlang`an 

matrtlik ideyasi du`n`ya ma`mleketleri ortasindag`i ma`deniy qatnas na`tiyjesinde Batis ma`mleketlerine 

ha`m  jayilg`an  ha`m  sol  tuwrali  ol  jerden  xaliqlardi  jentilmmentlik  yag`niy  joqari  mirzaliq  da`stu`rler 

qa`liplesken.  Misali      «Min`  bir  tu`n»,  «Burqurag`an  iysli  bat»  Xafku  haqqinda  Getenin`  jazg`ani 

Qaran`iz J. Bazarbaev A`jiniyazdin` lirikasinda Muxabbat filosofiyasi Jaslar gazetasi g`00n` jil o` iyun`. 

Shig`is  lirikasinin`  la`zzetli  yoshi,  qaytalanbaytug`in  a`piwayilia`i,  ju`rekti  eljiretetug`in  ta`siri, 

qosiqtin  saldamlilig`,  u`ykesimligi,  pikirler  uyqaslig`i,  ma`selenin`  qonimlig`i  a`lleqashan  batis 

oyshilarin  terbendirgen.  Misali  du`n`yag`a  belgili  shayir  Iogann  Vol`fgang  o`zinin`  «Arqa-  shig`is 

devoninda» degen kitabinda Xafizdi oqig`annan ha`uijlenip minaday qosiq qatarlarin jazg`an 

Qosiqtin` za`ru`rli azig`i, 

«a`zzeldin` ken` jazig`i, 

Shayirlar bilip qoysinlar, 

To`rt na`rse onin` qazig`i. 

 

Shirin zivan ses bolsin, 



Qulaq, ju`rek quansin, 

Auuel muhabbatqa bayla, 

Su`ygiden qosiq demdi alsin. 

 

Onnan son` janlasin qadaq, 



 

18 


Mo`ldiregen qip-qizil sharap, 

Su`yisken ha`m ishkenlerden, 

Du`n`yada Kim bar baxitliraq. 

 

Ja`nede aytqanday babalar, 



Eske al, qanli sawashlar. 

Sebebi jen`isler shag`inda 

Qaharmanlar qudayday siylanar. 

 

Aqirg`isi shin qa`lbimdegi ko`zler, 



Jawizliqqa qatti na`fretlener, 

Sebebi go`zzaliq bizin` dostimiz, 

Jawlasimiz barliq na`kasler. 

 

Ardaqlasan` usi to`rt ku`shti, 



Da`slepki ta`biyatinda ha`m yoshli, 

Sonda sen ha`m Xafizge uqsap, 

Xaliq yadinda o`lmeysen` ma`n`gi. 

 

(Avtordin` orisshadan ta`rjimasi)   



             

Yamasa  XVIII  a`sir  aqirindag`i  Frantsiyadag`i  a`melge  asirilg`an  inqilob  da`wirindegi  insan  ha`m 

puxara xuqiqlari deklaratsiyasi qabil etilgen. Onda shaxs erkinligi, so`z ha`m matbuot erkinligi, ideyalari 

ortag`a  taslang`an.  Bugingi  kundede  sol  ideyalar  uliwma  bashariy  qadriyatlarg`a  aylanip  ketti.  Sonin` 

ushin  xuqiqiy  demokratiyaliq  ma`mleketshilik  jolinda  rawajlanip  atirg`an  ma`mleketler,  sonin`  ishinde 

xalqimizda a`ne sol maqsetlerge erisiwdi o`z taraxiyatinan ustivor ma`seu`lelerinen dep esaplanadi. 

   Miliy  ideyanin`  joqlig`i  yaki  onin`  krisizligi  xaliq  ha`m  ja`miyet  o`mirinde  ha`lsiz  ta`sir  etedi. 

Misali  bizin`  jurtimizg`a  XII  a`sirde  Shin`g`isxan  bastirip  kelgeninde  XIX  a`sirdin`  aqirinda  patsha 

Rossiyasi  jawizliq  etkenindede  xaliqti,  uatanparuar  ku`shlerdi  bir  ideya  astinda  birlestire  almadi. 

Na`tiyjede xalqimiz basqinshilar zulimina duwshar boldi. 

2. Buzg`inshi ideyalardin` insaniyatqa ziyanlari. 

 

Ideya ha`m ideologiya xaliqtin` erkin insanparvarloq ha`m taraxiyat printsiplerin o`zinde qamtimasa, 



ja`miyette  ideyaliq  bosliq  payda  bolip  olardin`  ornin  ziyanli  ideya  ha`m  ideologiya  iyeleydi.  Bug`an 

pu`tin-pu`tin  xaliqlardi  jalg`an  uadeler  menen  aldap  ja`miyetke  jekke  hu`kimdarliq  etip  alg`ani  misal 

boladi. 

Ma`selen XX a`sirdin` baslarinda Rossiyada bol`shevik q0 jillari Germaniya ha`m Italiyada Fashizm 

a`ne sonday jol menen ha`kimiyat basina keldi. Bunin` na`tiyjesinde SSR aymag`inda qanshadan qansha 

qaysi urislar, reyimiz qatag`anliqlar sadir boldi, dun`ya jaxanurisin bastan keshirdi. Millionlap adamlar 

qurban boldi, qanshadan qansha shaharlar uayran boldi. 

2. Tsivilizatsiya tariyxinda taraxxiyatqa xizmet etiwshi ideyalar. 

Tsivilizatsiya tariyxinda  tinishliq, dosliq, tatiwliq ha`mkarliq, o`z-ara ma`deniy mulaqat tariaxxiyat 

ushin  xizmet  qilatug`in  ideyalar  bolip  kelgen.  Bugingi  ku`nde  bul  ideyalardi  ha`melge  asiriwda  turli 

qurallar  qa`liplesken.  Misali  jaxan  da`rejesindegi  sport  jarislari,  ilimiy  ma`deniy  anjumanlar,  xaliqlar 


 

19 


da`rejede ha`melge asirilg`annan insanparvarliq ha`m qayirliq ta`g`dirler, tinishliq jolindag`i ha`mkarliq 

baylanislar solardin` ishinle. 

Juwmaqlap aytqanda adamzattin` erte erteden-aq ideyag`a qarsi ideya, pikirge qarsi pikir, jahalatqa 

qarsi  marifat  penen  gu`resiw  ta`jriybesi  tariyxtin`  o`zgermes  nizamlig`i  bolg`ani  ushin  bu`gingi 

taraxxiyat  da`wirde  ha`m  dolzarb  a`hmiyetke  iye.  Dun`yada  taraxiyatparvar  ha`m  insanparvar  ku`shler 

buni  teren`  an`lap  jan`a  a`sirde  uayranshiliq  mafkuralardin`  hu`kimdarlig`in  jahalat  ha`m 

axidaparastliqqa jol bermey bilimlilik giyalardi birlesiw jolinda birlesedi. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling