Milliy ideologiya pa`nine kirisiw


Download 0.96 Mb.
Pdf ko'rish
bet6/11
Sana17.03.2017
Hajmi0.96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Zardushlik taxliymati. 

   Insaniyat tariyxi tabiyat ha`m o`mir haqqindag`i a`piwayi tu`sinikten, sheklengen talaplardan, ruwxiy 

xa`reketlerge deyin o`siw bag`itin o`z ishine aladi. 

   Adamzat  payda  boliwdan  baslap  eki  qiyli  sharayat  penen  jasap  qiyatir.  Birewi  materialliq  talaplar 

ekinshisi ruwxiy intiqliq. Olardin` ekewide adamlardin` turmis tarizin belgileydi. Eger adam rawajinin` 

baslamasinda materialliq talaplar birinshi da`rejedegi («Iman islam joqliqta»)  zaru`rlik bolip esaplansa, 

ja`miyetlik progresstin` ma`lim bir da`wirine kelip ruwxiy extiyaj, ruwxiy dun`ya, materialliq du`n`yani 

belgilewshi  ku`shke  aylandi.  Sebebi  «qarindi  toydiriw  ushin  gelleni  toydiriw  kerek  boldi»  sol 

tiykardag`i  jemek,  ishpek,  kiyinbekten  ko`re,  lazzetlenbek,  quwanbaq,  zauqlanbaq,  suyiwshilik, 

u`stemlik qila basladi. Eger materialliq talaplar o`z shegarasina ha`m ko`lemine iye bolsa, al suygi, ilim, 

go`zzaliqqa umtiliw, tabisqa talpiniw siyaqli talaplardin` shegarasi bolmadi. 

   Ha`zirgi tsivilizatsiya den`geyinen, o`tkendegi babalarimizdin` «xaqiyqat ne», «jaqsiliq ne», «jamanliq 

ne», «go`zzaliq ne», «paslik ne» degen sorawlarg`a berilgen juwaplari menen tanisip, olardin` qanshama 

turmis penen uzliksiz baylanista ekenligin ko`rip xayran qalasan`iz. 

   Kosmostag`i  nur  ha`m  zulmat,  issi  ha`m  suwiq,  jaqsiliq  ha`m  jamanliq,  adalatliq  ha`m  adalatsizliq, 

go`zzaliq  ha`m  paslik,  xaqiyqat  ha`m  jalg`an  xaqqinda  otparastlardin`  tusinikleri  uaqiyag`a  tiyisli 

garmoniyaliq  izbe-izlilik  ha`m  onin`  buziliwi  ha`m  u`ziliw  jag`daylari,  tabiyat,  insan,  ja`miyetke 

estetikaliq  mu`nasibet  onin`  kamalatinan  da`rek  beretug`in  faziylet  ekenligin  teren`  sezgenliginen 

guwaliq beredi. 

   Ha`r bir millettin` tariyxin ha`m qa`driyatlarin biliw ushin onin` insaniyat bawirinda qaldirg`an ruwxiy 

xasilliqlarin an`lamaq ushin dini, oylaw turmis tarizi, estetikaliq ideal ha`m ruwxiy keshirmelerin biliw 

a`hmiyetli  boladi.  O`z  madeniyati  ha`m  tariyxi  ha`m  ta`g`diri  ju`da  uzaq  zamanlarg`a  barip  taqaliwshi  

Orta  Aziya  xaliqlarinin`  a`sirese  o`zbek  ha`m  qaraqalpaq  xaliqlarinin`  materialliq  ha`m  ruwxiy 

ma`deniyati zardushlik dini menen baylanisli ekenligi taxik. 

   Bul din adamzattin` rawajlaniwinin` uzaq da`wirinde jaxannin` ruwxaniy ha`m manauiy taraxiyatinda 

ulken  rol`  oynag`an.  Bul  diniy  tag`liymattan  baslap  dun`ya  qublislarin  filosofiyaliq  oylaw,  a`deplilik, 

pa`kleniw  insaniyattin`  ruwxiy  o`mirine  teren`  kirip  barip  insan  berilip,  ko`rkemlikti  tu`siniw  siyaqli 

ma`selelerge oy ju`rgiziw adamnin` a`detine aylana basladi. 

   Zardushlik dininde tiykarg`i ma`sele materialliq ha`m ruwxiy elepnin` jaratiwshisi xaqqinda ko`p so`z 

boladi.  Bir  so`zinde  payg`ambar  Zardusht  soraydi  «Kim  aydan  shig`ip  ha`m  batip  do`niwin  taratqan. 

Kim  jerdi  ha`m  ol  tusip  ketpesin  dep  bultlardi  uslap  turadi    Kim  suw  ha`m  daraqlardi  jaratqan    Kim 

samal  tezligin  bultlar  menen  baylanistirg`an    Qaysi  xudojnik  nur  ha`m  zulmatti,  ha`m  bedarlikti 

jaratqan

Kim  ertelep,  tuski  waqitta  ha`m  keshte  ibadat  etiwshinin`  ruxin  basqaradi    Kim  atanin` 

juregine ul saliw arziwsin salg`an  Bunin` xa`mmesin Axura Mazda bunayat etken  Onin` o`zi adamdi 

o`z  ruxinan  janli,  an`li  o`zin-o`zi  aqlaytug`in  qilip  jaratqan»  (Pogodin  A.A.  Religiya  zarostrizma  Spb 

1903 14-15b) 

   Bul  ideyanin`  xristian  dinine  o`tkenligin  Bibliyadan  «Quday  adamdi  o`zine  uqsatip  jaratti»  degen 

tastiyiqlawinin` aniq ko`riwge boladi. 


 

44 


   Zardushtiylik  taliymati  Orta  Aziyada  a`iyemgi  da`wirde  payda  bolg`an  tabiyat  ku`shlerin 

ilaxiylestiriwshi  isenimlerge  qarag`anda  progressiv,  monotesitlik  taliymat.  Ol  biykarg`a  qan  to`giwshi 

qurbanliqlardi, a`skeriy qarsiliqlardi, basqinshiliq urislardi qaralap, jawiz, tinish- tatiw sa`renjam turmis 

keshiriwge, miynetke, diyxanshiliqqa, sharuashiliqqa jag`dayli boliwdi uqtiradi. 

   Miynettin` usinday turleri menen ba`nt boliwdi nasiyatlaydi. 

  Materialliq  turmisti,  o`mirdi  jaqsilawg`a  uriniwdi  jawizliqqa  qarsi  gures  dep  esaplaydi.  Zardushtiylik 

dininde ta`n jerlerdi aship oni bag`iw bostang`a aylandiriw ha`r bir insandi ilaxiyat raxmetine duwshar 

etedi, kerisinshe, bag`lar, ekinzarlardi, suwg`ariw jaylarin buzg`anlar ulken gunag`a qaladi. Zardusht o`z 

taliymati  menen  insanlarg`a  tinish  -  tatiw  jasawdi,  hadal  miynet  etiwdi  u`yretpekshi  boladi.  Ol  o`z 

taliymatinda  insanlardin`  bul  dun`yadag`i  o`mirine  jarasa  o  dun`yadag`i  ta`g`diri  sheshiledi,  ha`r  bir 

insan    o`lgennen  son`  o`zin  bul  dun`yadag`i  qilmisina  jarasa  yaki  ma`n`gilik  ra`ha`t  ja`nnetke,  yaki 

jaman  islerin`  ko`p  bolsa,  kewilsizlik  ha`m  qa`pestelik  jayip  dozaqqa  tusedi  degen  ideyag`a 

tiykarlang`an. 

   Zardushtlik taliymatinin` tiykari a`lem karam - qarsiliqlar guresine tiykarlanip qurilg`an. Jaqsiliq ha`m 

jamanliq, jaqtiliq ha`m qaran`g`iliq, o`mir ha`m o`lim ortasinda (o`shpes) ma`n`gilik gures dauam etedi. 

Barliq jaqsiliqlardi Axuramazda ha`m barliq jamanliqlardi Anxramayn`yu yaki Axriman isleydi. 

   Axuramazda insanlarg`a qayirliliq islerdi bayanlap olardi a`melde qollaniwdi, jaman islerdi bayanlap 

olardan saqlaniwdi buyiradi. 

   Zardushtiyilikte iman ush narsege tiyikarlanadi  pikirler tazalig`i, so`zdin` o`tkir maniligi, a`mellerdin` 

insan prauarlig`i, ha`r bir zardushtqa iseniwshi ku`nine bes marte juwinip, paklenip, quyashqa qarap oni 

alg`islap siyiniwi shart bolg`an. 

   Zardushtiylik  ibadatxanalarinin`  barxama  u`zliksiz  ot  janip  turg`an.  Olarda  dun`yadag`i  to`rt  narse  – 

suw, to, jer ha`m hawa joqari da`rejede martebelenedi. 

   Zardushliktin`  jan`aza  maresimi  o`zine  tan  bolip,  o`lgenler  bir  neshe  pas,  ba`lent  «sukut  minaralari» 

daxmalarg`a  salinadi.  Jerde  denelerdin`  go`shlerin  quslar  jep,  su`yeklerin  minara  ortasindag`i  qudiqqa 

shaship jiberiledi. Bunda «xadal» menen «xaram»nin` bir-birine jaqinlaslig`ina erisiledi. 

   Zardushlik  ha`m  «Avesto»  tag`liymatinin`  uliwma  insan  madeniyatinin`  rawajina  qosqan  u`lesi 

haqqinda  Sobit  binni  Kurra  (836-901  jillari  jasag`an)  bilay  dep  jazg`an    «Biz-dun`yag`a  tarqalg`an 

ma`jusiylik  merasxorlari  ha`m  a`wladlarimiz»...  Dun`yani  kim  madeniyatli  qildi

  Majusiy  shaxlari 

ha`m  daxiyler  bolmasa,  kim  onda  shaxarlar  qura  alar  edi.  Kim  kanallar  qazdi,  ten`iz  bandirgilerin  kim 

jaratti.  Bulardin`  xa`mmesin  ataqli  majusiyler  do`retken.  A`ne  olar  ruwximizdi  bekkem,  denemizdi 

sag`lam  saqlaw  madeniyatin  bergen.  Dun`yadag`i  en`  joqari  namet  -  danishpanliq,  adamiyliq 

tu`siniklerin  inasniyatqa  uyretkende  usilar.  Ma`jusiylik  bolmasa  jaxan  bosliqtan  ibarat  bolip,  jarliliqta 

nashar  o`mir  keshirer  edi.  (Fozila  Sulaymanova.  «Sharq  va  «arb»  Tashkent  1997j  210bet). 

  Belgiyaliq  belgili  sharushunos  Jak  Dyushan  Giemen  zardushlik  xaqqinda  minaday  degen  «Batis 

ilimpazlari  Aziyanin`  barliq  perzentlerinen  birinshi  bolip  Zardushtti  o`zine  «ug`il»  qilip  aldi.  Onin` 

tag`liymati Isa Masixdan taxminan to`rt a`sir burin grek ma`deniyatin bayitqan edi. Zardushtti Aflatunda 

bilgen. 

   Sonin`  ushinda  Zardusht  Evropalilar  pikirlerinde  juda  ko`p  a`sirler  dawaminda  Aziya 

danishpanlig`inin` birden bir u`lgisi sipatinda ko`terilip kelgen. 

   Zardushlik  dininn`  falsafiy  manisinde  dun`yanin`  du`zilisi  ha`m  olardi  qalay  tu`siniw  kerek  ekenligi 

aytilg`an. Rux ha`m materialliqtin` jasawin tan alg`an dualizmge tiykarlang`an bul dinde a`lem nur ha`m 

zulmattan  o`mir  ha`m  o`limnen,  dinen  ha`m  jannan,  jaqsiliq  ha`m  jamanliqtan,  jag`imli  ha`m 

jag`imsizraq,  pa`klik  ha`m  iplasliqtan,  erkinlik  ha`m  bashqinshiliqtan  turatug`in  ha`diyslerdin`  a`zeliy 


 

45 


ha`m  a`debiy  gu`resinen  ibarat  dep  ko`rsetilgen.  A.  O.  Makovelskiy  Avestoni  analizlep  ilaxiy 

substantsiya Axuramazdag`a tiyisliligi tinbaytug`in gu`res tabiyatta nur ha`m zulmat, bolmisti adalatliq 

ha`m  adalatsizliq,  maralda  jaqsiliq  ha`m  jamanliq,estetika  dun`yasinda  go`zzaliq  ha`m  ko`renishlik 

Axura Mazda menen Axura Manudin` a`zeliy ha`m abadiy kelispewshiliginen ko`rinedi. 

   Avestoda bayan etilgen jaqsiliq ruxi bul jaratiwshiliq binayatkerlik kushi ol jamanliq ruxi bolsa buziw 

ha`m  buzg`inshiliqqa  alip  keledi.  Jaqsiliq  o`mir  belgisi.  Adamlar  jerdi  paydali  xaywanlar  ha`m 

o`simlikler  menen  toltirsa,  insan  o`miri  sawliq,  kush,  qudiret,  baxit  ha`m  shadliq,  umit  ha`m  isenim, 

go`zzaliq ha`m qayirliliq penen, parwanliq penen birge bul jaqsiliq. Jamanliq bolsa qurg`aqshiliq ha`m 

asharshiliq mallardin` qirilip qaliwi, kesellik ha`m apat, denelik ha`m ruwxiy buziwshiliqtin` axibetleri 

bolip esaplanadi dep ko`rsetedi. 

   Avestoda jan xaqqinda tamasha pikirler berilgen. Jan ma`selesi sol da`wirden baslap ha`zirge shekem 

adamzatti  teren`  oylandirip  jurgen  ma`sele  bolip,  ele  onin`  toliq  sheshimin  elege  deyin  berilmegenligi 

belgili. 

Zardushlikte  jan  real  turde  moyinlanip,  adam  o`lgennen  keyin  onin`  basinan  o`tken  waqiyalardi 

qaytadan takrarlaydi. 

   Adamnin` jani shig`iwi menen, ol onin` burin islegen jaqsi islerine muwapiq og`an siyliq retinde onin` 

qasina  qaytip  keledi.  Jariq  dun`yada  jaqsi  isler  qilg`an  adamnin`  jani  go`zzal  qiz  obrazinda  kelip  

«Mulayim  edim,  ja`nede  mulayimliriq  qildin`,  shirayli  edim  go`zzalliraq  qildin`,  ba`lent  edim  qayirli 

pikir,  qayirli  so`z  ha`m  qayirli  isler  menen  ja`nede  ba`lent  qildin`»  dep  o`likti  aylanatug`in  bolsa 

geyparalardin` jani shiqqannan keyin onin` jani do`gereginde tentireydi ha`m ush kun dawaminda barliq 

jaman adamlar tartatug`in jazalardi ko`rip, bolip onnan keyin gunakardin` o`zi islegen barliq jamanliqlar 

na`tiyjesinde  tiri  waqtinda  hesh  ko`rmegen  badbashar  bir  qizg`a  aylanip  og`an  «Ey  qara  jurek,  zaxar 

tilli,  munafik  gunakar.  Men  qiz  emespen,  sen  arqali  tirinde  qilg`an  jaman  islerin`men.  Namissiz  edim, 

sen arqali onnan beter arimdi jog`alttim. Jiyirkenishli edim, ja`ne nafretli boldim, rasul edim onnan beter 

shermende  boldim»  dep  ko`rsetip  taliymatta  axlaqiy  -  estetikaliq  ma`selelerge  a`hmiyetli  orin  berilgen 

(K.G.Zelemen  «Ocherki  istorii  drevno  pirendskiy  ili  iranskiy  literaturi»  Vseobshaya  istoriya»  literaturi 

vip.1Spb 1870j str 185) 

   Bul  dinde  qay  jerde  so`z  ha`m  is  uyg`inlig`i  bolsa,  sol  jerde  alijanabliq  ha`m  go`zzalliq  jen`iske 

erisedi.  Qashanda  dene  ha`m  jan  nafaklikke  ushirag`an  bolsa  insan  o`miri  kriziste,  jani  bolsa  qilg`an 

jamanliqlarinan  jabir  tartip  azabin  shegedi.  «Kim  jariq  jahanda    aqilli  bolsa  danishpanliq  saltanati 

bolg`an ol dun`yadada abadiy qaladi» (Kossovich «Chetire stat`i Zendavesti Spb 1861 str 42») 

   Zardushlik ushin xaqiyqat, qudiret ha`m tinishliq saltanatindag`i o`mir go`zzal o`mir bolip sanaladi. 

   Avestoda  xaqiyqat,  tinishliq  ha`m  erkin  o`mir  menen  baylanisli  sotsialliq  muratti  tinish  miynet 

iskerligi  menen,  do`retiwshilik  pen  baylanistirip    «Kimde  kim  biyday  eske  ol  Ashaxti  (xaqiyqatliqti) 

egedi  ha`m  Mazda  dinin  ja`nede  kusheytiredi,  qudiretli  qiladi.  Qay  bir  uyde  biyday  anvari  bolsa  onda 

qizdirilg`an temir da`wlerdin` boyin shirmap taslaydi» (Vandidot 3 fargard 31-32 band). Demek miynet 

ha`m qayirli isler nur ha`m shadliq a`lemin ko`beytedi ha`m tinishliqqa,da`wletke jol baslaydi. 

   Avestoda  bayan  etiliwinshe  atiz  jerdi  tap  qizdi  su`ygendey  suyiw  kerek,  og`an  jaqsi  tuximlar  sebiw, 

oni  mol  xasil  beriwin  anag`a  aylandiriw  kerek.  Axura  Mazdanin`  ko`rsetpesin  muwapiq  «Jerge  jaqsi 

ha`m kushli tuxim seppek» dun`yadag`i en` za`ruriy nizam bolip esaplanadi. Ol «Jas kelin erine perzent 

inam etkenindey atizda oni shep ha`m on` qoli menen, qaliwsiz islegen ha`m suygen adamg`a mol-mol 

xasil beredi. Islenbegen ha`m egilmegen jer ersiz ha`m  perzentsiz jaxil qiz siyaqli baxitsizdur. Qiz jaqsi 

erdi  arziw  qilg`aninday  jerde  jaqsi  diyxang`a  intizar».  Bul  so`zler  zardushlik  dun`yag`a  ko`z-qarasin 


 

46 


qanshaliq  optimalistlik  ruxta  ekenliginen,  dun`yag`a  aktiv  qatnas,  insannin`  do`retiwshilik  qudiretine 

iseniw tuyg`isinin` kushli bolg`anlig`ina derek beredi. 

   Zardusht taxliymatinda «Ha`r kuni eki ma`rtebe suw ag`ip o`tetug`in,suwg`arilatug`in» 

bir  bo`lek  atizi,  padasi,  xayuanli  xa`wlisi,  xa`wli  jayinda  ot  janip  turatug`in,  ko`p  perzentli  qatini,  o`z 

miynetin  menen  uyasin  bag`ip  jurgen,  atizdi  jaqsi  isleytug`in,  malg`a  jaqsi  qaraytug`in  adam 

gunasizdur»  delingen.  Demek,  zardushliktegi  sotsialliq  ideal,  tikkeley  tinish  o`mir,  aziq-awqatlardin` 

molshilig`i, suyikli qatini, ko`p bala, deni sawliq ha`m uzaq o`mirge baylanisli bolip esaplanadi. 

   Onda jalg`an so`ylew, birewdi aldaw guna, yag`niy jinayat esaplanadi. Buni zardusht o`z tag`liymatin 

uyreniwge  kelgen  kisilerge  pandu  nasiyat  qilip  tusindirgen    «Zaberdes  ha`m  qudiretli  boliw  ushin 

ha`mme haqiyqat g`a`ziynesinen ha`mel qilg`an, xaqiyqat ha`m rastliqqa ha`mel qilsan` za`berdest ha`m 

qudiretli» bolasan`. 

   Xaq  so`zden  basqa  xesh  narse  tuwrali  oylama,  xaq  so`zden  basqa  xesh  narse  tuwrali  suxbatlespe, 

xaqqaniy xamaldan basqa xesh narse shug`illanba. 

   Jalg`an gap aytip tiri qalg`annan, ras gapti bayanlap o`lgen artiq. O`z na`psin jen`ip, jilawlay almag`an 

kisi, xesh narse ustinen jen`iske jete almaydi. 

   Bulardan rastliq ha`m haqiyqatliq u`sh huquqiy, aqlaqiy tayanishqa tiykarlanadi. Qayirli pikir, qayirli 

so`z,  qayirli  amal  zardushtiylikte  bul  u`shlikke  a`mel  qilg`an  kisi  jalg`an  ha`m  haqiyqatsizliq 

lashkerinin` basshisi Axriymannin` aqibet na`tiyjede jen`iliske ushraytug`inlig`ina isenip, qa`lbi ha`dden 

ziyada  pa`kize  boladi  dep  uqtiradi.  «Men  yaqshi  pikir,  yaqshi  so`z,  yaqshi  iske  shan  shafkat  baqish 

etemen» men yaqshiliqtan ibarat Axuramazda nizamina shan shafkat bag`ishlayman. (Yasna 14) 

   Eger  adamlar  Axuramazda  jaratqan  qanlilarg`a  katta  ha`mel  qilsa  haqiyqat  ha`m  qayirliliq  jawizliq 

u`stinen saltanat qilip bara beredi delingen. Bunin` ushin jawizliqti daf qilg`an shag`lanip atirg`anda ha`r 

kimnen  pa`kleniw,  iyman  ha`m  isenimdi  saqlap  qaliw  ushin  muxaddes  nizamlarg`a  qatti  a`mel  qiliw 

talap etiledi. 

   Avestodag`i  ko`rsetiwinshe  ta`biyatti  qorg`aw  ha`m  ortaliq  tazalig`in  saqlaw  tu`rli  keselliklerdin` 

tarqaliwinin` aldin aliw maqsetinde sanitariya-gigeniya qag`iydalarin to`mendegishe iske asiradi. 

   1.  Shig`indilardi  bekitiw,  iflaslang`an  jaylardi,  topiraq  tas,  qum  menen  ko`mip  taslaw.  Sol  arqali 

mikroplar o`ltirilgen yaki kemeygen. 

   2. Ot penen issiliq ha`m suwiqliq joli menen joyiw. 

   3.  Ximiyaliq  jol  qul,  sirke,  sharap,  tu`rli  g`iyalar  tu`tetiw  joli  Avestonin`  «Vandidot»  bo`liminen 

besinshi  babinda  ta`biyat  ha`m  atrap  ortalig`in  pataslaytug`in  tu`rli  keselliklerdi  tarqatatug`in  haywan 

ha`m janliklerdi joq qiliwg`a ku`shli tu`rde shaqiradi. 

   Sonin`  menen  birge  u`y  haywanlarinda  ju`da`  itibarli  boliwg`a  u`ndeydi.  Itti  o`ltirgen  adam  1000 

eshqumardi, 1000 suw qon`izin, 1000 kesel tartiwshi peshsheni o`ltirip g`ana gu`nasin juwiwi mu`mkin. 

   Avestoda ekologiya ma`selelerine yag`niy ta`biyatti, jer suw, dara o`simlik, janwarlardi azizlew, jerdi 

isletiwi, suwg`ariw, bag`iw-baqsha eginler qulg`a, sharwani ayriqsha jilqishiliqti jolg`a qoyiwg`a suwdi 

muxaddes tutiwg`a ayriqsha itibar berilgen. 

   Hawiz, qudiq ariq suwlarin iflas qiliwg`a qarsi maqsus gu`res alip barilg`an, o`zen ariq boylarina mal 

bag`iwg`a,  iytlerdi  baylawg`a  ruxsat  etilmegen,  qudiq  ha`m  ha`wiz  suwlarin  iflas  qilg`anlarg`a  u`lken 

jariyma salg`an. 

   Ekologiya zan`larinda to`rt na`rse jer, ot, suw, ha`m hawa sonday a`zizlengen hawani buziw iflaslatiw, 

haywanlardin`  o`ligi,  bul  jaqta  tursin  adamdalra  o`lgende  jerge  ko`miw,  suwg`a  ig`iziw,  otqa  jag`iw 

u`lken  gu`na  bolg`an  iflaslaytug`inlardi  jinayat  dep  esaplap  dep  esaplap  bunday  jinayatqa  jaza  400 


 

47 


du`rre  uriw  eger  qilg`an  jinayati  awirraq  bolsa  o`lim  jazasina  jibergen,  yamasa  u`lken  shtrap,  bolmasa 

jamoya islerinde paydalaniwg`a qul qilg`an. 

   Joqari  sud  zarashtura  aqsaqallar  ken`esinin`    wakilleri  ha`m  ja`maati  abroyli  aqsaqallari  menen 

maslaxatlesip adalatli zan`lar arqali iske asqan. 

   Avestoda  qarindaslarinin`  o`z  ara  sem`ya  quriw  zan`  menen  qatti  qadag`an  etilegn.  Ol  qa`wim  ha`m 

uriw  qanin  taza  uslaw  ushin  kerek  bolg`an.  A`sirese  ko`p  perzentlik  hu`rmetlengen.  Zardusht  Axura 

Mazdada  ko`p  perzentli  shan`iraqqa  ne  beresen`  dep  sorag`anda  ol  «Bunday  adamlardi  o`z 

qa`wenderligime  alaman,  o`mirim  parawan,  risqisin  mol  qilaman»  dep  juwap  beredi.  Sonin`  ushin 

zardushlikte ulken sem`yalar, xamladar hayallar jamoa ta`repinen qorg`alg`an. Ko`p balali sem`yalarg`a 

ma`mleket  xaziynesinen  nafaqa  tayarlaw  ha`m  bir  tuwg`anda  2-3  perzent  tuwg`an  hayallarg`a  jen`illik 

ha`m  ja`rdem  berilgen  ha`m  tu`ie  menen  siyliqlang`an.  Sonin`  menen  qatar  xamlani  aldirg`an  yamasa 

tu`siriw  guna  dep  esaplang`an  ayipdar  adam  o`lim  jazasina  buyirg`an.  Sonday-aq  xayaldi  perzentlerin 

sergizdan qilatug`in sem`ya baslig`ina zinog`a berilgen erkek ha`m xayallarg`a tiyisli durre menen uriw 

yaki o`lim jazasi qollang`an. 

   Uliwma  Avestodag`i  bunday  sotsialliq  -  siyasiy    ha`m  xuqiqiy  pikirler  xalqimizdi  xuqiqiy 

ma`deniyatin ha`m ruxiyatin baytiwda juda ulken a`hmiyetke iye bolg`an. 

   Avestoda estettika pa`ninen orayliq kategoriyasi bolg`an go`zzaliq Axura Mazda taratqan uyqasimliq 

(garmoniya)  ha`m  ta`rtiplilik  sipatinda  talqilanadi.  Uyqasimliqtain`  buwiliwi  nakasliktin`  alamati  dep 

eskertiledi. Mol-mol xasil bergen atiz g`ana, ulken ha`m sag`lam padalar, jerdi suwg`aratug`in da`r`ya, 

a`lemdi  jaqtartip  adamlarg`a  oyin  -  zauiq    bag`ishlag`an  quyash  g`ana  go`zzaldur.  Sonin`  ushinda 

ha`mme  a`lemge  nur  ha`m  jaqsiliq,  baxit  ha`m  raxat  urig`in  sebiwshi  Axura  Mazda  go`zzaldur  dep 

keltiriledi. Al ondag`i adam go`zzallig`i bolsa, insannin` sotsialliq muratinin` ha`m islegen a`mellerinin` 

go`zzalig`i  menen  o`lshenedi.  Misali  Yasnadag`i  bir  rauiyatqa  baylanisli  Gansu  degen  jigittin`  atlardi, 

adamlardi  jutip  atirg`an  zaxariy  atlig`ip  turg`an  Yam-yashil  degen  qorqinishli  jilandi  o`ltiriwi  menen 

denelik ha`m ruwxiy go`zzal dep baxalanadi. 

   Zardushliktegi jilanlardin` jamanliq timsali ekenligi keyin xaliqtin` urp-a`detlerine sin`ip ketiwi menen 

birge,  olardin`  simvollarinda  da  ko`ringen.  Misali  1996jili  Kerder  qalasinan  tabilg`an  badiyadag`i 

Qumay qustin` ayaq astinda jilannin` basiliwi onin` paleketlerinen basip turiw simvolin ko`rsetse, onin` 

do`gereginlegi  baliqlardin`  boliwi  olardi  qorg`awshiliq  qasiyetin  ko`rsetedi.Sebebi  Avestoda  Axura-

Mazda da`wlerden, Axrimannin` jamalig`inan adamlardi qorg`ap ha`m saqlap turatug`in  «Qara»  degen 

baliqti jaratti dep ko`rsetedi. 

   Zardushlikte  dun`yag`a  ko`z-qarasta  jarqin  ju`zlilik,  quwanish  jaqsiliq,  xaqiyqatti  ulig`law  ha`m 

ko`rsetiw o`mirdin` ma`nisi dep quwanishli, zawiqli binayatkerlik tuyg`ilar ardaqlang`an. Sonin` menen 

qatar  ondag`i  tabiyattin`  sap  ha`m  a`wmetli  ko`rinisi,  adamnin`  tinish  miynet  jani,  o`mirge  muxabbat, 

diyxanshiliq ha`m sharwashiliqqa o`zgeshe mexr, barliq qayirli pikir ha`m qayirli islerdi qa`dirlew onin` 

estetikaliq tuyg`ilarinin`  tiykarin sho`lkemlestiredi. Bul Avestonin`  afsanaviy obrazlar arqali miynetke, 

go`zzaliqqa ha`m insaniy adamgershilikke shaqirg`an ko`rsetpeleri bolip ko`rinedi. 

   Zardushlik  dinin`  ilgeri  su`rgen  ondag`i  qa`dirli  ha`m  a`hmiyetli  axlaqiy-sotsialliq,  estetikaliq  ideal 

keyin  orta  a`sirlerdegi  filosofiyada  ha`r  qanday  adalatsizliq,  zulmat  ha`m  huqiqsizliqqa  qarsi  guresip, 

xaqqaniy  insanparvar  ha`m  parawan  turmis  jaratqan  jaqsi  ha`m  a`dil  patshalar  xaqqindag`i  obrazlardi 

o`zinin` ruwxiy rawajin tapti. 

   Bul  muratlar  qanday  rauiyatlar,  qansha  diniy  tu`sinikler  arqali  elge  tarilmasin  olarda  adamlardin` 

tikkeley  turmis  tarizi  ha`m  xa`mmege  tiyisli  ortaq  qa`siyetler  moxirlenip  qaling`an.  Sonin`  ushin  ol 


 

48 


taliymatlar  xaliq  fantaziyasi  menen  bayig`an  na`tiyjede  afsana  ha`m  rauiyatlar  xaliqtin`  filosofiyaliq 

ko`rkem o`ner, go`zzaliq ha`m a`dep-ikramliq ideyalairn sa`wlelendiriw formasina aylang`an. 

   Bul  ulli  ruxiy  qa`driyat  ulgisin  oqig`an  sayin  diniy  inanimlarda  insannin`  dun`yani  biliw 

mu`mkinshiligine  ko`len`ke  bolmay,  iman  ha`m  etikat  dun`yani  biliwdin`  o`zine  ta`n  formasi  al  bilim 

bolsa  insannin`  rauiyatlarg`a  iseniwi  ha`m  ele  ken`eyip  ha`m  teren`lep  ketpegen  a`meliy  iskerliktin` 

na`tiyjesi  sipatinda  ko`rinedi.  Insan  rauiyatlar  menen  ko`rsetilgen  tu`siniklerden  onday  qiyaliy 

kushlerdin`  barlig`ina  isengen.  Qiyaliyliqtin`  o`mirliligine  aylanip  onin`  pikir  qatnaslarina  qanat 

baylag`an. 

   Zardushliktin` rauiyatlarina, toliq dun`yag`a ko`z-qaraslarina qaray turmista insanparwarliqti, tinishliq 

ha`m  binayatkerlikti  birinshi  oring`a  qoyiuinan  oni  insaniyat  tirishiliginde  ulli  ruwxiy  sawg`a  dep 

baxalawg`a boladi. 

   Zardushtiyliktin` basqa dinlerge ta`siri 

   Zardushtiyliktin` inasniyat ushin paydali ideyalari ha`m nasiyatlari onnan keyin payda bolg`an barliq 

dun`yaliq  dinlerge  tasirin  tiyigizip  olardin`  jaxan  dinlerinin`  da`rejesine  ko`teriliwinde  a`hmiyetli  rol` 

atqaradi. 

Avestoda ko`rsetilgen adamlardi qayirliqqa shaqiriwshi uliwma insaniy tag`liymatlar ideyalar rauiyatlar 

basqa  dinlerdin`  de  muqaddes  kitaplarinda  o`zine  jay  tapti.  Bul  ma`selede  evropaliq  belgili  dinshunos 

alim  Meri  Bois  bilay  degen    «Irannin`  (Antik  Xorezmlilerde)  xakimiyatta  zardushlikke  ulken  abiroy 

itibar  keltiredi.  Onin`  tag`liymatlarindag`i  ayrim  axmiyetli  tarepler  Yaxudshilik,  nasronishilik,  islam 

dinlerge  ha`m  gnostik  mektepler  ta`repinen  o`zlestirildi.  Shig`ista  zardushlik  buddoviyliktin`  qubla 

variantin rawajlandiriwg`a tasir ko`rsetti». 

   Tariyxqa  qarasaq  bizin`  eramizdan  XVIII  asir  burin  xazreti  Ibraxim  zardushlik  siyaqli  biyik  isenim 

nurinan razi bolg`an. Bizin` eramizdan burin XIV  asirge kelip ha`zreti Musa payg`ambar birden-bir taq 

kunge  iseniwge  Yaxudiyler  qa`wimmne  qaratti.  Bizin`  eramizdin`  basinda  Isa  Masix  ha`m  onin` 

tarepdarlari  tavxit  itixatinda  pu`tkil  dun`yaliq  dinge  umtila  basladi.  Ol  ush  asir  xaliq  arasina  tarap  IV 

asirdin`  basinda  Vizantiya  imperatori  Konstantin  tarepinen  xtistian  dini  sipatinda  moyinlandi. 

Induizmdegi buziwshi quday Shiva, dun`ya nizami uslap turiwshi quday Vishnu ha`m olarg`a siyinuda 

zardushliktin` tasiri bolg`an. 

   Xristian  dinidegi  «Quday  adamdi  o`zine  uqsatiw  obrazinda  du`zdi»  degen  tiykarg`i  tusinikti 

zarastrizmdngi Axura Mazda adamlardi o`zine uqsatip jaratti degen pikirge tuwra keledi. 

   Zarostrizmnin`  tiykarg`i  ideyalarina  baylanisli  do`retpeler  ha`m  sheshimler,  ruwxiyliq  ko`shirmeler 

islam  dinine  erikli  ha`m  eriksiz  kirip  keldi.  Olardin`  birazi  islam  dininin`  ishinde  bizlerge  kirip  keldi. 

Onin` qudalaniwina qaramay bizin` kunimizge jetip keldi. 

   VII-VIII a`sirlerde Orta Aziyag`a islam dininin` kirip keliwi menen zardushlik qudalandi. Abu Rayxan 

Al`  Beruniydin`  ko`rsetiwinshe  arablar  zardush  ruwxaniylerin  qirg`in  astina  aldi,  onin`  ilimiy  ha`m 

muqaddes kitaplarin jag`ip jiberedi. 

   Lekin  Avestonin`  ekinshi  kitabi  «Yasiyin»  dep  atalip  bul  zardushttin`  xatlari  yaki  «Gat»lardi 

sho`lkemlestiredi.  Ol  72  yaki  «Aua»  yag`niy  basharattan  turadi.  Birinshi  basharatta  tabiyat  ha`m 

xalalliqlar  hu`kimdari,  ha`mme  narseni  biletug`in  ha`m  ha`mme  narsege  tayin  Axura  Mazdanin` 

mangiligi xaqlig`ina iman keltiretug`in duwalardan turadi. Ilimpazlar «Mazda Yasna» yag`niy «Yasiyn» 

Axura Mazda so`zlerinin` jasirin manisleri Quraniy Ka`rimnin` «Bakara» suresinin` 225 ayatinda (Ayat 

al kursi) mazmuni menen ma`lim  da`rejede muwapiq keledi dep ko`rsetedi. 

   Islamda yasiyin orni ulken, sawabi kushli dep belgilenedi. 


 

49 


   Yasiyinnin` Qurani Karimnin` otiz altinshi suresi ekenligine qaramastan oni quran menen ten` qoyiw, 

misali  bizdin`  dastanlarimizda  «Yasin,  quran  oqitip  degen  qatarlar  ko`plep  ushrasadi.  Ne  ushin  bul 

qatarlarda  qurannin`  bir  suresin  o`zi  menen  ten`lestiredi

  Yamasa  bizin`  xalqimiz  arasinda  «bug`an 

aytqan  so`z  eshektin`  qulag`ina  yasin  oqig`anday»,  yaki  «qulag`ina  yasin  oqidi»  degen  tarbiyag`a 

baylanisli  gapler  ushrasip  turadi.  Onan  qulag`ina  quran  oqidi  dese  bolmaspa  edi.  Bunin`  sebebi 

Avestonin`  bul  bo`limi  islamg`a  tasir  etkenligin  sonin`  tiykarinda  xaliqtin`  sanasina  burinnan  sin`ip 

qalg`an «yasiyn» degen so`zdi Quraniy Karimge kirgizip oni alg`a rawajlandirilg`anin ko`remiz. 

   «Islam  dininin`  dozax  xaqqinda  pikirleri  zarostriylik  yudaliq-  xristanliq  ko`z-qaraslardan  manisi 

boyinsha  ayirmaydi.  Ol  o`z  retinde  ertedegi  greklerdin`  ha`m  assiriplerdin`  pikirlerinde  de 

sa`wlelenedi».  Dozax  degen  atamanin`  ati  musilmanlardin`,  evreylerdin`  «de  pippom»  yag`niy 

«jaxannam»  degen  so`zinen  alinip,  ol  islandiya  islamshunoslig`i  R.  Dozidin  ko`rsetiwinshe  islam 

dozag`i  «eliklerdin`  elikleri»  bolip  esaplanadi.  Musilman  beyishede  sonday  zarostrit  men  -  iudayliq  - 

xristanliq  dereklerden  shig`adi.  Beyishtin`  «firdaus»  degen  atinda  perilerden  grekler  siyaqli  jinler, 

periler,  shaytanlar  qudaydin`  dushpani.  Alla  do`retiwshisi  shaytan  buziwshi  onin`  ushin  jin  shaytang`a 

siyiniw guna dep oni biykarlaydi. 

   Muxammed  payg`ambar  islamg`a  deyingi  arablardin`    ta`biyattin`  stixiyali  kushlerin  basqaratug`in 

ruxlarg`a  iseniwdi  qaldirdi.  Islamda  jinlerde  Allanin`  jaratqanina  aylanip  adamnan  burin  «taza  ottan 

islengen dep ko`rsetiledi» (Qoran 33, 40 sure). Adamlar o`lgennen keyin topiraqqa aralasqannan keyin 

sorawg`a  tutatug`in  Mankur,Na`kir,  beyishishtin`  qarawishil  Rizvan  islamdi  qabil  etti  basqalari  qabil 

tepedi ha`m kapir bolip qaldi dep ko`rsetiledi. 

   Zardushtiyliktegi  da`wlerge  iseniw  yag`niy  shaytang`a  bag`itatug`in  adamnin`  ha`m  qudaydin` 

dushpanlari bolg`an da`wlerdide musilmanlar o`zine qabil etti. 

    Uliwma  alg`anda  ruwxilig`imiz  ha`m  milliy  qa`driyatlarimizdin`  biybaxa  durdanasi  bolg`an 

zardushliktegi  bayan  etilgen  pikirler  da`stu`rler,  ko`rsetpelerdin`  sharafati  islam  dininde  aralasip  ha`m 

sanasinda uyalip xalqimizdi joqari ruwxiyliqqa tarbiyalawg`a o`z u`lesin qosti. 

 

                                   



Zardushliktegi u`rip-a`detler ha`m da`stu`rlerdin` ha`zirgi kundegi izleri. 

   Tariyx  pa`ni  o`tmishtegi  uaqiyalardi,  ha`dislerdi  tiykarinan  jazba  ha`m          materialliq  estelikoerge 

tayang`an  xalda  u`yrenedi.  bul  durista.  Biraq  tariyxa  xaqiyqatliqqa  aydinliq  kirgiziw  ushin  ma`deniy 

qa`driyatlardin` xa`mmesine ju`giniw talapqa muwapiq keledi. Al ma`deniy qa`driyatlardin` bir bo`legi 

xaliqlardin` da`stu`rleri urip-a`detleri bolip esaplanadi. 

   Bilayinsha  qarag`anda  belgili  bir  jag`daylarda  ko`zge  tu`setug`in  urip-a`detlerdin`  tariyx  penen 

baylanisi  joq  siyaqli  ko`rinedi.olar  o`zinshe  jasap  qiyatirg`anday  o`zgermeli,  eskileri  shig`ip  qalip 

jan`alari  olardin`  ornina  keletug`in  siyaqli  seziledi.  Bul  da  duris  sebebi  urip-a`det,  da`stu`r  salt  sanalar 

turaqli  boliwi  menen  bir  qatarda  da`wirdin`  o`zgeriwi  menen  turlene  otira  sol  o`zi  jasag`an  sotsialliq  - 

siyasiy  jag`daydin`  belgilerinde  saqlap  juredi.  Solay  etip  da`stur  oni  qa`driyat  retinde  a`wladdan-

a`wladqa berip otiradi. 

   Demek  ja`miyettegi  u`rip-a`detler,  salt-sanalar,  da`stu`rler  ha`r  qanday  millet  tariyxinin`  arilmas 

bo`legi  bolip  oni  tariyxshilar  uyreniwge  ha`m  el  tariyxin  jaziwda  paydalaniwina  tura  keledi.  Bul 

qa`driyatlardin`  tag`ida  bir  paydali  tamani  oni  teren`  izertley  otira  xaliqlardin`  ezeldegi  baylanislari, 

tu`p-tamirlari,  shig`is  da`rejeleri  ko`rinedi  ha`m  ol  ha`zirgi  dosliq  qatnasiqlarda  tillerge  tiyek  boladi. 

Misali  Iranda  qizlardi  baxitli  qiliwdin`  bir  joli  jildin`  aqirg`i  sa`rsenbisinde  turmisqa  shiqpay  irkilip 

otirg`an  qizlardi  jen`geleri  bazarg`a  alip  shig`ip  jemis-jidek  saling`an  zerenge  quliptida  gilti  menen 


 

50 


jayg`astirip qolina ko`terip bazardai aralap juredi. Omarg`a bir inabatli tulg`a joliqsa ol  «qarag`im seni 

baxitli qilayin»  dep qulipti gilti menen aship oni ilaqtirip giltin qolina berip endi  «baxtin` ashildi»  dep 

patiya beredi. Qizda «baxtim ashildi» dep bir neshshe ret aytip ol giltti shashbawina baylap qoyar eken. 

Al  bizin`  erterktegi  analarimizdin`  shashbawindag`i  giltler  qaydan  shiqqan  degen  sorawg`a  tap  usi 

da`stu`rdin` ha`wrinen dep tu`siniwge boladi «Qiz minayim uyqin` qatti. Jambasin`a giltin` batti» degen 

xaliq qosiqlarinda bunin` ta`siri boliwi itimal. 

   Uliwma  da`stu`r,  u`rip-a`detlerde  xaliq  turmisinin`  barliq  ta`repleri  ko`rinedi.  Sonliqtan  onin` 

ja`rdeminde  xaliq  tariyxin  g`ana  emes,  onin`  filosofiyasinda  u`yreniw  mu`mkin  boladi.  Olar  waqittin` 

o`tiwi  menen  belgili  da`rejede  o`zgeriske  ushirassada  adamlar  sanasina  sin`ip  ketken  a`detler  o`zinin` 

energiyasi  menen  min`  jillarda  da  jasawdi  dawam  etedi.  Olardin`  o`mirinin`  uzaqlig`i  sonsha  onnan 

jazba ha`tteki mif esteliklerinde de kemken kem ushirasatug`in da`wirlerdin` izlerin ko`riwge boladi. 

   Uliwma  alg`anda  o`zligimizdi  an`law,  ma`deniyatimizdin`  tariyxinin`  uzaq  o`tmishke  barip 

taqalatug`inlig`in  tu`siniwimiz  ushin  xalqimizdin`  u`rip-a`detlerin  u`yreniw  ha`m  onin`  tu`p  sag`asin 

bayqaw  a`hmiyetli  tariyxiy  da`rek  boliw  menen  birge  xaliqqa  ruwhiy  tariyxiy  quwat  bolipta  xizmet 

etedi. 

   Usi ma`niste xalqimizdin` en` a`yiemgi jazba esteligi bolg`an «Avesto» kitabinda ko`rinetug`in u`rip-



a`detlerdi u`yreniw qiziqli materiallar beredi. 

   Avestodag`i kunge siyiniw, nur menen zulmat ortasindag`i gu`res, baxit, ta`g`dir ha`m bayliq tan`risi 

bolg`an go`zzal qus sipatindag`i Xuma qus «Da`rek joq ushirag`an quba qusimnan. Bazarim tarqadi erte 

peshinnen»  (A`jiniyaz),  Ma`rt  jigit  sipatindag`i  suw  tan`risi  Xubbi,  jas  jawinger  sipatindag`i  uris  ha`m 

jen`is tan`ri Mirrix bizin` xalqimizdin` sanasinda elege deyin ushirasadi. 

   Zardushlikler  iseniminde  barliq  a`lemdegi  uaqiyalar  ha`diselerge  baylanisli  da`stu`rler  ot,  suw,  jer 

ha`m  hawa  siyaqli  ta`biyattin`  to`rt  tayanishi  arqali  boladi.  Sonliqtan  olar  sharapatli,  muxaddes  dep 

esaplang`an. 

   Zardushlikte otti ku`nnin` tu`yirshigi dep, og`an tabing`an, oni gu`nadan paklewshi tiykarg`i ku`sh dep 

qarag`an, og`an baylanisli adayi a`teshxanalar qurilg`an ilahida bayramlar sho`lkemlestirilgen. 

   Qaraqalpaqlarda  u`yde  ot  janatug`in  peshtin`  aldina  a`tashtan  qurg`an.  Oni  pataslaw  qadag`an  eken. 

Shan`araq  basshisin  otag`asi  dep  esaplap  ol  otti  so`ndirmew  ushin  xizmet  qilatug`in  oshaqtin`  iyesi 

bolg`an. «Oshag`in`a iye bol otag`asi» deytug`inimizdin` sebebi de usinan. 

   Xalqimizdin`  otti  qa`sterlew,  shan`araq  basshisin  «Otag`asi,  dep  ataw,  ot  penen  emlew,  ottan  atilip 

tazalandiriw,  tu`tin  tu`tetip  palakatti  quwiw  siyaqli  ha`zirge  deyin  ushrasatug`in  a`detler  «Avesto»  da 

ko`rsetilgen  Zardushlik  dininde  otti  qa`sterlew,  oni  ku`nnin`  jerdegi  bir  bo`lekshesi,  adam  baxtinin` 

da`regi  ha`m  qudiretli  ku`sh  dep  esaplap  og`an  tabing`anliqtan  oni  otqa  tabiniwshiliq  dinide  dep 

esaplang`an. 

   Taxtako`pir rayoninda ekspeditsiyada ju`rgenimizde sol rayonnin` puxarasi tariyx mug`allim 1929 jili 

tuwilg`an  Sadraddinov  bizlerge  «Otqa  suwg`a  isenim  da`stu`rleri  bizin`  Taxtako`pirde  ko`plep 

ushirasadi  dedi».  Misali  deydi  ol  usi  ku`nge  deyin  oshaqtan  atlatpaydi.  Quwanishli  waqiya  bolsa  otqa 

may quyadi. Sonin` ushin jaqsiliq xabar a`kelse, «otqa may quya ber» dep quwandiradi. 

   Sol  rayonnin`  mektep  mug`allimi  Abdimuratova  Bazargu`l  bizin`  rayonda  ot  penen  alaslaw,  ottan 

jan`a  tu`sken  kelinshekti  atlatiw  irimlari  olardi  pa`klew  ushin  islense  geyde  ot  penen  ushiqlawda 

ushrasadi.  Ushiqlaw  eki  waqitta  azanda  ku`n  shig`ip  kiyatirg`anda,  ha`m  ku`n  batip  baratirg`anda 

ushiqlaytug`in  edi.  Bir  bala  ot  penen  ushiqlap  oynap  ju`reginde  (u`lkenlerden  kertenin  qilip)  qorg`a  ot 

tiyip o`zi o`lip ketken jag`daylarda boldi dedi. 


 

51 


   Qarao`zekli  informator  Zinaddin  Qayipnazarov:  «Oshaqti,  otti  hu`rmetlew  xaliq  arasindag`i  ken` 

taralg`an.  Oshaqqa  suw  quyiwg`a  bolmaydi.  Ba`lekqadalar  ketiwi  ushin,  g`iniy  jin-jipir  qashiwi  ushin 

ju`kli  hayallardi  ottan  atlatadi.  Awiriwlardi  ottan  atlatqan  ha`m  alaslag`annan  keyin  kiyip  ju`rgen 

kiyimlerdi  taslap  ketiw  da`stu`rleride  bar.  Bunda  jin-jipirdan  qashiwdin`  bir  ko`rinis.  Ku`lge  siyme, 

onday jag`dayda adamg`a jaman boladi degen tu`sinikler ushirasadi. 

   Chimbayli informatorlardi misali Tolibay Qaypovti elege deyin ottan atlatiw da`stu`rinin` saqlang`an. 

Alaslaw arqali auiriwdi qashiriwg`a boladi degen tu`sinikler ushirasadi dep ko`rsetedi. 

   Taxtako`pirli  informator  Qurbaniyazov  Bazarbay  1924  jili  tuwilg`an  o`lgen  adamdi  bir  eki  kun 

shig`armasa  onda  tu`nde  ol  jatqan  jayg`a  sham  jag`ip    qoyiw  da`stu`ri  elege  deyin  ushirasadi  dep 

ko`rsetedi. Al Shimbayli informatorlar o`lini shig`arg`annan keyin ol jatqan jerde jeti kunge deyin shiraq 

janip turadi dep bildiredi 

   «Avesto»da suwdi patas gu`zete quyg`ani ushin du`rreler uriw menen jazalag`an. Babalarimiz arasinda 

suwdi qa`sterlew «Suw joq jerde o`mir joq»,»Suwg`a tu`pirme» degen nasiyxatlari usinan taralg`an. 

   Qarao`zekli  informator  bizin`  elimizde  suwg`a  baylanisli  ko`plegen  u`rip-a`detler  bar.  Olardan  elde 

suwsizliq  waqitta  dar`ya    ultaninan  qurbanliq  soyiladi.  Kesh  bolg`annan  baslap  hayallarg`a  suwg`a 

bariw  qadag`an  etiledi.  Sebebi  suw  perisi  bar  olar  hayalg`a  ziyan  keltiredi  dep  tu`sindiredi.  Suwdin` 

qudretligi  neke  suwinda  ko`rinedi.  Neke  suw  ishiw  ant  ishiw  menen  tep-  ten`  tu`sindiriledi.  Suwdan 

qorqiw  onin`  jolina  qurbanliq  shaliw  keyinala  qurbanliq  ornina  quwirshaq  taslaw  ha`zirde  ushirasadi. 

Taxtako`pirli Qa`lek ko`p gezlesetug`in o`limlerdin` biri suwg`a ketip o`liw. 

   Bunnan  saqlaniw  ushin  quwirshaq  sog`iw  a`detleri  bar.  Suwg`a  barip  bir  maydan  suw  perisine  tasir 

jasap yag`niy oni shaqirip otrardida quwirshaqti suwg`a jiberedi dep bayanlaydi. 

   Shimbayli  informator  perzent  ko`rmegen  hayallarg`a  dar`yanin`  arjag`ina  ko`shiriw,  yamasa  balasi 

turmasa  dar`yadan  darg`a  arqali  o`tiw,  dar`yag`a  sadaqa  beriw  ushirasqan.  Sonliqtan  darg`ashilar 

kemelerdin` bas betin qa`dirlegen, ashako`ylegen ha`m sharapatli dep esaplag`an. 

   Ken`es  awilindag`i  1924jili  tuwilg`an  Allanazar  ag`a  menin`  a`kem  suwg`a  juda  itibar  berip 

siyinatug`in edi. «Suwg`a tu`kirme» dep u`yretiw menen birge suwdi pataslaman`, patas zat taslaman` o 

dun`yada  sag`an  oni    kirpigin`  penen  aldiradi  dep  aytatug`in  edi.  Avestoda  «Hay  bereketli  suwlarYo 

Sizlarni imdodta chorlaymiz sizlar onalar misalisiz sawin siyirlar kibi parvarish qiliwshisiz ha`m barcha 

ashiqlardan shaqshiraqsiz,------------» (77 bet) dep onin` a`hmiyeti joqari bahalanadi. 

   Sonday-aq  jerdin`  qu`direti  ha`m  karamati  zardushlikte  teren`inen  keltirilgen.  Oni  ol  dinnin`  jerlew 

da`stu`rinde ko`riwge boladi. 

   Taxtako`pirli  informator  Abdimuratova  Bazargul  jerdin`  karamati  haqqindag`i  tu`siniklerdin`  bir 

ko`rinisin  bilay  bayanlaydi  «Adamlar  ushinip  awirg`anda  eki  qoldi  jayip  bawirlap  ko`kiregin  jerge 

tiyigizip jatadi. Ush-to`rt jerge sham jag`ip qoyadi. Kiyip ju`rgen kiyimlerinin` geyparalarin otqa jag`ip 

alaslaydi.  Ol  «men  ushing`anim  joq    jol  ushindi»  dep  aytiwi  kerek.  Ha`zirgede  bul  a`detler  ushirasadi 

dep bayanlaydi». 

   Qaraqalpaqlarg`a  o`linin`  denesine  baylanisli  a`detlerdin`  geyparalarinin`  zardushlikte  o`lgen 

adamnin` denesinin` taza 

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling