Milliy ideologiya pa`nine kirisiw


Maniylik ha`m mazdakizm ideyalari


Download 0.96 Mb.
Pdf ko'rish
bet7/11
Sana17.03.2017
Hajmi0.96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Maniylik ha`m mazdakizm ideyalari 

1. Maniyliktin` payda boliwi, onin` tiykarin saliwshi 

2. Maniyliktin` dun`ya ha`m ja`miyet, adamlardin` ta`biyati tuwrali tiykarg`i ko`z-qaraslar 

3. Mazdakizmnin` payda boliwi, onin` maniylik penen uqsas ta`repleri. 

4. Mazdakizmnin` sotsialliq ideyalari, onin` maniylikten pariqli ta`repleri. 

Tayanish tu`sinikleri 

   Maniylik,  mazdakizm,  ertekli  ha`reket,  asketizm,  jaqtiliq  ha`m  qaran`g`iliq,  jaqsiliq  ha`m  jamanliq, 

sotsialliq ten`sizlik, jawizliqqa qarsi gu`res. 

 

   Orayliq Aziyanin` a`yiemgi xaliqlarinin` turmisinda Avestodan tisqari manixeylik jazba estelikleri de 



ulken a`xmiyetke iye. 

   Manxeylik  yaki  Maniylik  ha`reketi  eretiklik  ha`reketlerden  bolip,  eramizdin`  III  a`sirinde,  yag`niy 

zardushtiylikten  shama  menen  min`  jil  o`tkennen  keyin  Iranda  ju`zege  kelgen.  Biraq  bul  ag`imnin` 

tiykarin saliwshisi maniy (216-276 j.j) Zardusht siyaqli yarim a`psanawiy payg`ambar emes, al tariyxiy 

shaxs bolip tabiladi. 

   Maniy  da`wiri  qul  iyelewshilik  du`zimnen  feodalliq  du`zimge  o`tiw  da`wiri  bolip  tabiladi.  Jan`a 

da`wirge  o`tiw  jan`a  dinlerdin`,  Maniy  kelbetinde  jan`a  payg`ambardin`  payda  boliwina  alip  keldi. 

Qalg`an  basqa  dinlerdin`  barlig`inin`  ornin  basiw  lazim  bolg`an  Maniy  na`siyatlag`an  dininn`  o`zine 

ta`nligi  de  zardushtiylik,  xristanliq  ha`m  buddizmnin`  a`r  qiyli  ideyalarin  jiynap  ja`mlewden  ibarat. 

Mine  usi  ha`rekettin`  qa`liplesiw  da`wirinde  Iranda  sasaniyler  hu`kimranlig`inin`  ornaw  protsessine 

tuwratsional`  keldi.  Sol  zamannin`  ha`kimleri  maniylikti  quwdalamadi.  Biraq  keyinirek  maniylik 

olardin`  totalitar  ma`mleketlerge  qarsi  qaratilg`anlig`ina  isenim  payda  etkennen  keyin,  sasaniyler  bul 

ag`im ta`repdarlarin quwdalap basladi. 276-jilda Maniy uzaq ma`mleketlerden qaytip kelgennen keyin, 

Varaxran I Sasaniydin` buyrig`i menen zindang`a taslandi ha`m jawizlarsha o`ltirildi. 

   Maniy bay a`debiy miyras qaldirg`an bolsa da  onin` tek biraz shig`armalari g`ana, onda da u`zik-juliq 

ha`m  qisqa-qisqa,  tiykarinan  aramey  (siriya),  orta  parsi  ha`m  sog`d  tillerinde  jazilg`an  shig`armalari 

g`ana  bizge  shekem  jetip  kelgen.  Keyin  ala  Maniydin`  shig`armalari  ha`r  qiyli  tillerge  awdarilg`an, 

siriya, parsi, parfiya, sog`d, kopt, qitay, uyg`ir tillerinde u`zik-juliq halinda saqlanip qaling`an. 

   Maniy  shig`armalari  ilimiy  entsiklopediya  ruwxinda  bolip,  olardi  oqiwda  kommentariyler 

(tu`sindiriwler)  talap  etiledi.  Maniydin`  du`n`yag`a  ko`z-qarasi  ken`  ma`seleler  shen`berin  mifologif, 

filosofiya, tarix, kosmogoniya, geografiya, alximiya, astronomiya,matematika, botanika, meditsina xa`m 

basqa tarawlardi o`z ishine qamrap aladi. 

   Maniydin`  a`dep-ikramliliq  doktrinalari  tiykarinan  onin`  shig`armalarinda  «Sir  ul  asror»  («Siru  asror 

kitobi»), «Kitob-ul-xuda vost tadbir» («Basshiliq ha`m basqariw kitabi»), «Shaburkan» («Shapurakan») 

ha`m basqalardi bayan etiledi. Beruniy Maniydin` son`g`i kitabina joqari baha berip, oni parsi kitaplari 

arasinda  en`  isenimlisi  dep  ta`riypleydi.  Sebebi  Maniy  o`z  nizaminda  jalg`an  so`z  aytiwdi  qadag`an 

etken ha`m sol sebepli ol tariyxti qanday da bir jalg`anlastiriwg`a (soxtalastiriwg`a) mu`ta`j bolmag`an. 

   Dun`ya - nur ha`m qaran`g`iliqtin` ma`n`gilik gu`resi maydani. Insannin` waziypasi bolsa - jawizliqti 

u`zil-kesil joq etiw ushin jaqsiliqqa ko`meklesiw  dep ta`n  aliwi maniyliktin` tiykarg`i ideyalarinan  biri 

bolip tabiladi. Maniy o`z zamanindag`i bilimlerdin` barlig`in qamtip aliwg`a umtilg`an ha`m olardi o`z 

filosofiyaliq  ko`z-qaraslari  turg`isinan  tu`sindirip,  insanlar  massasin  a`meliy  etika  ha`m 

insansu`yiwshilik qurali menen turmisqa jaqinlastiriwg`a ha`reket etken. 

   Filosoftin`  ta`liymatina  go`re  ja`miyet  adamlardin`  eki  taypasinan  ibarat  boliwi  lazim.  Birinshi  taypa 

klassik aristokratiya (jarliliqta jasawshi hasilzadalar) bolip, olar kem mug`dardag`i materialliq  bayliqlar 



 

53 


menen qanaatlanip, askerlershe turmis keshiredi. Olar turmis qurmaydi, maniylik ja`ma`a`tleri ag`zalarin 

duwa  qilip,  olardin`  gunalarinin`  keshiriliwin  qudaydan  iltija  qiladi.  Ekinshi  taypa  miynetkeshler 

massasi  ha`m  saudagerler  bolap,  olar  joqari  a`dep-ikrmaliq  turmis  keshiriwi,  hesh  kimdi  (insandi  da, 

xayuandi  da)  o`ltirmewi,  go`shli  tamaq  jemewi,  onnan  o`zlerin  tiyiwi  ha`m  sonin`  menen  Nur  ha`m 

Jaqsiliq  ku`shlerinin`  jen`iwine  ko`meklesiwleri  lazim.  Maniy  eki  dun`ya  bar  deydi.  Biri-  adamlar  real 

ta`rizde  jasaytug`in  dun`ya  bolip,  onda  a`dalatsizliqlar,  zulim,  zorawanliq  hu`kim  su`redi,  insan 

kamalatqa erise almaydi. Ekinshi dun`ya «Nur dun`yasi» dep atalg`an dun`ya, «ma`n`gilik karamatshi» 

bolip, onin` ilaxiy qabig`i almastan jasalg`an, ol hesh qashan jemirilmeydi ha`m jawiz niyetli birde bir 

dushpan  onda  jure  almaydi.  «Barliq  go`zzal  na`rselerdi  ol  jaratqan»,  sonin`  ishinde  adamlarda  da  ol 

jaratqan, adamlar bolsa «za`rreshelik de zulimnan halidur, bunda ha`r bir adam o`z qa`lewinshe ha`reket 

etedi, ha`m o`z erki -qa`lewi menen jasaydi». 

Maniydin` mine usi ideallari feodal aristokratlardi qorqinishqa salg`an, olar bul ideyalardi menshik ha`m 

bayliqqa qa`wip saliq, ka`mbag`allar arasinda qen` tarqalg`an mal-mu`likti teppe-ten` bo`listiriw uranina 

shaqiriw dep bilgenler. 

Maniydin` pikirinshe, Nur ha`m Qaran`g`iliq, Jaqsiliq ha`m Jamanliq du`n`yasi ortasinda ayawsiz gures 

baradi.  Jaqsiliq  mine  usi  gureste  jen`iwi  ushin  insan  o`zinin`  barliq  pikirleri,  isleri  menen  jaqsiliq 

kushlerine  jardem  ko`rsetiwi  lazim.  Bunin`  ushin  inasn  on  a`dep-ikramliliq  axiydasin  orinlawi  lazim. 

An-nadim mine usi axiydalardin` mazmuni haqqinda o`zinin`  «Fixrist» kitabinda bilay dep ko`rsetiledi  

Manyishilik  mug`alimlerge  («Nafosat  perzentleri»)  yaki  mujjammasunilerge  yaki  quyash  nur 

shashqanlarg`a  («Bilimler  perzentldre»)  ,  kassisun  kohinlarg`a  («pa`m  perzentleri»)  siddiqum  yaki 

imanlilarg`a  («ilah  ug`lanlari»)  sammaun  yaki  qulaq  saliwshilarg`a  («aqil-idrak  ug`lanlari»)  bolip 

bo`linedi. 

Maniy talimatina go`re, insan sap musaffaliqqa, «gu`nalardan xaliqliqqa» tek ta`rkidu`n`ya bolip turmis 

keshiriw  arqali  g`ana  erisiwi  mu`mkin.  Maniyliktin`  a`dep-ikramlilig`i  dindarlardan  ilaji  barinsha  kem 

awqat jewdi, oraza tutiwdi artiqmashiliqqa jol qoyiwdi, ortasha turmis keshiriwdi talap etedi. Maniy o`z 

moditlerin  du`n`yaliq  islerde  «Surbet»  bolmasliqqa  ha`m  bul  du`n`yada  ko`p  na`rselelerge 

umtilmasliqqa shaqiradi. «O`tkeni o`limnen keyin hesh kimsede ruzg`ar a`spablari menen ha`lide, u`yde 

qalmaydi».  Maniy  o`zinin`  du`n`yada  ko`p  ha`kimlerdi  ko`rgenin  olardin`  du`n`yada  a`depsizlik  etip, 

menmenlikke 

berilip 


ju`retug`inlig`ina, 

biraq 


aqir-aqibetinde 

o`kinishte 

ha`m 

tubanliqqa 



beriletug`inlig`in aytip o`tedi. 

Solay etip, Maniy taliymatinda diniy aqiydalar menen bir qatarda mifologiyaliq elementlerdide (Misali 

Nur  du`n`yasi  haqqindag`i  Utapiya,  bunda  adalat,  azatliq,  kamalat  saltanat  su`redi)  ko`riw  mu`mkin, 

olar  xaliq  massasinin`  oy  pikirleri  ha`m  arzih-u`mitlerin  sa`wlelendiredi.  Uliwma  alg`anda  Maniy 

ta`liymati belgili da`rejede diniy asketizm xarakterine iye bolg`an taliymat. 

V  a`sirdin`  aqiri  ha`m  VI  a`sirdin`  basinda  Iranda  «Mazdagizm»  dep  atalag`an  basqa  bir  diniy- 

filosofiyaliq ta`liymat ju`zege kelip, olda Orayliq Aziyada ken` tarqaldi. 

Mazdagizmnin`  ha`m  onin`  menen  baylanisli  bolg`an  xaliq  ha`reketlerinin`  ju`zege  keliwin  feodal 

ekspluatatsiyanin`  ku`sheyiwi,  diyxanlar  menen  feodallar  arasinda  klasliq  gu`restin`  keskinlesiwi 

keltirip shig`ardi. 

Mazdagizm  Maniy  ta`liymati  menen  ko`p  uqsaslarg`a  iye.  A`debiyatlarda  Mazdagizm  Maniylik 

ta`liymatin  toliqtirip,  onin`  a`sketlik-u`mitsizlik  idyalarin  du`n`yag`a  u`mit  penen  qaraw  ideyalarina 

almastirg`anlig`i,  bul  u`mit  ideyalari  og`an  ko`birek  ta`sirshen`lik  bergenligin  atap  o`tedi.  Bul 

ta`liymattin` tamirlari zardushtiylikke de barip tireledi. 



 

54 


Mazdakizm  Mazdak  ati  menen  baylanisli.  Ol  Nishapur  alasinda  tuwilg`an.  Onin`  a`kesi  Bomdad  o`z 

da`wirin`  ataqli  adami  bolg`an.  Mazdak  529-jili  Sasaniyler  imperiyasinin`  baslig`i  Qubadtin`  uli 

Anushirvan  ta`repinen  o`ltiriledi.  Mazdak  mal-mu`likti  ortaq  qalawdi  talap  etedi,  feodal  aristokratlar 

ha`kimiyatin joq etpekshi boladi. 

Mazdakizm haqqinda mag`liwmatlar bizge onin` qarsilasi bolg`an avtorlar arqali jetip keledi. Sonliqtan 

bul  ta`liymattin`  ma`nis-mazmunin  naduris  tu`sindirip,  oni  a`depsiz,  adamlardi  jaman  jolg`a  saliwshi 

ta`liymat dep te kelgen. 

Maniylik  siyaqli  mazdakizmnin`  de  dun`yani  tu`siniw  tiykarinda  bir-birine  qarama-qarsi  eki  negiz 

jaqsiliq  ha`m  nur,  qaran`g`iliq  ha`m  jamanliq  gu`resi  jatadi.  Bunda  jaqsiliq  ha`m  nur  tiykarlari  

adamlardin`  sanali  ha`m  erkin  do`retiwshiligi  o`nimi  bolsa,  qaran`g`iliq  ha`m  jamanliq  o`z  ta`biyatina 

qaray  tek  ko`re  bile  ha`m  o`z  basimshaliq  penen  is  ko`riwi  mu`mkin,  bular  adamlardin`  nadanliq  is-

ha`reketlerinin` o`nimidur. 

Mazdak  ta`liymatina  go`re,  du`n`yada  jarqin  etikaliq  tiykar  u`stin  bolsa  da,  ol  jamanliq  ha`m 

qaran`g`iliq  ku`shlerin  toliq  boysindira  almag`an.  Lekin  bunday  awhal  waqtinshaliq  bolip,  jarqin 

kushlerdin` jen`isi nizamli ha`m turg`in ga`p, jawizliq ku`shlerinin` jnn`isi bolsa tosqinliqqa baylanisli. 

Sonin` menen birge jarqin tiykar ha`reketsiz turmaydi, ol gu`resedi, jamanliq kushleri ustinen u`zil-kesil 

jen`ip shig`iw ushin ku`sh izleydi. Mazdak dun`yada jaqsiliq ha`m jamanliq ku`shleri hu`kimranliq eter 

eken,  adamlar  biypariq  boliwlari  kerek  emes,  dep  tu`sindiredi.  Adamlardin`  waziypasi,  jaqsiliq 

kushlerine  ja`rdem  beriwden  ha`m  bunin`  menen  olardin`  saltanat  su`riwin  an`satlastiriw  ha`m 

tezlestiriwden  ibarat  bolip  tabiladi.  Mazdakizmnin`  etikaliq  ta`liymatinin`  xarakterli  qa`siyeti  sonnan 

ibarat,  ol  a`dep-ikramliliq  negizlerin  ha`m  adamnin`  minez-quliq  sebeplerin  insannin`  o`zinen,  onin` 

ta`biyatinan  keltirip  shig`armaydi,  ba`lki  buni  ja`miyette  jawiz  kushlerdin`  hu`kimranliq  qiliwi  menen 

baylanisli dep ko`rsetedi. 

Mazdaktin`  pikirinshe,  sotsialliq  ten`sizlik  ju`zege  kelgennen  keyin  qaran`g`iliq  penen  jawizliqtin` 

jen`isi  baslanadi.  Sotsialliq  ten`sizlik  adamlar  ortasinda  g`a`rezgo`ylik,  ziqnaliq,  urliq,  o`tirikshilik, 

ma`kkarliq,  miyrimsizlik  urislar,  ha`r  qiyli  pa`leketler  ha`m  baxitsizliqlar  siyaqli  illetlerdi  keltirip 

shig`aradi.  Hayallarg`a  ha`m  mal-mu`likke  ten`sizlik  penen  iyelik  etiw  tiykarinan  mine  usi  illetlerdin` 

tamirin  quraydi.  Sol  sebepli  ol  jawizliq  ku`shlerin  ha`m  ol  keltirip  shig`aratug`in  barliq  illetlerdi 

saplastiriw  ushin    ten`sizlikti  payda  etiwshi  tiykardin`  o`zin  joq  etiw,  hayallar  ha`m  mal-mu`likti 

ha`mmenin` baylig`ina aylandiriw za`ru`r dep esaplaydi. 

Mazdaktin`  aytiwinsha,  quday  adamlar  o`zleri  ten`  bo`lisip  alsin  dep  o`z  na`metlerin  (inamlarin) 

adamlarg`a berdi. Biraq, menmenlik ma`pleri ta`siri astinda bul bo`listiriw kem-kemnen nahaq tu`s ala 

berdi. Sol sebepli, dep ko`rsetedi Mazdak, da`wletli adamlardin` mal-mu`lkinin` bir bo`legin tartip alip, 

oni ka`mbag`allar ortasinda bo`listirip beriw a`dil is boladi, o`ytkeni ka`mbag`allar da mal-mu`lik iyeleri 

kibi a`ne usinday huqiqqa iye. 

Ha`r  bir  insapli  inasnnin`  jawiz  ku`shlerge  qarsi  belsendi  gu`res  alip  bariwi  ha`m  onin`  menen 

ma`n`gilik erkinlik ha`m a`dalattin` saltanati jolinda jawiz ku`shlerdin` jen`ilisin jedellestiriw waziypasi 

a`ne  usinnan  kelip  shig`adi.  Mazdakizm  maniylikten  tiykarinan  sonin`  menen  pariq  qiladi,  ol  tek 

filosofiyaliq  dolktrina  bolip  qalmastan,  ba`lki  a`meliy  xarakterge  de  iye  edi,  o`z  ideallarin  a`melge 

asiriwg`a umtilatug`in edi. 

Soni  aytiw  kerek,  mazdakiylik  etikasi  uliwma  alg`an  ha`tte  hayuanatlarg`a  da  miyrimsizlik  qiliwdi 

qadag`an etetug`in edi. Biraq ol jer ju`zinde jaqsiliq ha`m baxit-saadat  saltanat su`riwi ushin jawizliqqa, 

sotsialliq a`dalatsizliqqa qarsi gu`reste zorliq isletiwge jol qoyatug`in edi. 


 

55 


Bul ta`liymattin` xaliq massasi ta`repinen qollap-quwatlaniwi ha`m onin` tek Iranda g`ana emes, ba`lki 

Orayliq  Aziya  ha`m  A`zerbayjanda  da  ken`  tarqaliwinan  sebebi  de  usinda.  Mazdakiylerdin`  sotsialliq 

ha`m  ekanomikaliq  ten`sizlikti  joq  etiw  ha`m  a`dalatli  ta`rtipler  ornatiw  za`ru`rligi  tuwrali  talabi 

diyxanlar  ja`ma`a`tleri  ha`m  og`ada  awir  awxalda  bolg`an  qala  miynetkeshlerinin`  ha`r  qiyli  toparlari 

ma`plerine  sa`ykes  edi.  Na`tijede  ha`mme  jerde  diyxanlar  qozg`alan`lari  ko`terile  basladi,  bay 

adamlardin` mal-mu`lki tartip alinip, ja`ma`a`shi diyxanlarg`a bo`lip berildi. 

Feodal aristokratlar mazdakiyler ha`rekettin` ku`ta` ulken qa`wip dep bilip, onin` ta`repdarlarin ayawsiz 

jazaladi. Bul ha`reket ayawsiz bastirildi. Biraq mazdakizm ta`liymati ha`m onin` aldin`g`i ideyalari ko`p 

sirler  dawaminda  Irannin`  o`zinde  de,  sonday-aq  Orayliq  Aziya  ha`m  A`zerbayjanda  da  xaliq 

ko`terilislerinin` ideyaliq bayrag`i bolip xizmet etip keldi (Ma`selen, Abumuslim, Muanna ha`m Bo`bek 

ko`terilisleri mazdakizm ta`liymatinin` ku`shli ta`siri astinda baslang`an edi). 

Mazdak  taliymatinin`  ideyaliq  tiykarlarina  go`re  sol  da`wirde  u`stemlik  etken  feodal  ideologiyasina 

qarama-qarsi  bolg`an,  feodalliq  ja`miyet  negizlerine  ziyan  tiygizgen,  haq-huqiqsiz  xaliq  massasinin` 

ma`plerin  sa`wlelendirgen.  Bul  taliymat  Orayliq  Aziyada  bir  qatar  basqa  ideologiyaliq 

kontseptsiyalardin` ju`zege keliwine, musilman Shig`isi ma`mleketlerinde de, xristianlar jasag`an Batis 

ma`mleketlerinde  de  xaliqlardin`  azatliq  ha`reketlerinde  ulken  a`hmiyetke  iye  bolg`an  hurpikirlik 

ag`imina ta`sir ko`rsetken edi. 

Qadag`alaw ushin sorawlar 

Maniylik qashan ha`m qay jerde payda bolg`an

 

Maniylik taliymati qanday kitaplarda sa`wlelengen



 

Maniylik jaratilis, sotsialliq ten`sizlik tuwrali qanday ko`z-qaraslarg`a iye bolg`an

 

Maniylik adamlardi qanday taypalarg`a bo`ledi



 

Maniyliktin` asketlik xarakteri nede

 

Mazdakiylik qashan ha`m qay jerde payda bolg`an



 

Mazdakiyliktin` maniylik penen uqsas ha`m parqli ta`replerin nede

 

Ne ushin mazdakizm ta`liymati, onin` ta`repdarlari ha`kimiyat ta`repinen quwdalang`an



 

A`debiyatlar 

Juraev  U, Saidjanov Y. Dune dinlari tarixi. T., 1998 

Radugin A.A. Vvedenie v religievedenie  teoriya, istoriya i sovremennie religi. M., 1996 

Relignoznie traditsii mira. V 2-x tomax. M., 1996 

relignoznie traditsii mira. Buddizm, iudaizm, xristianstvo, islam. Spravochnik shkol`nika. Bishkek, 1997 

Dinshunoslik, T., 2000 

Gorbachev V.G. Istoriya filosofii. Bryansk, 1998 

Jumaboev Y, Wzbekistonda falsafa va axloqiy fikrlar taraqqieti tarixidan. T. 1997. 



 

56 


Buddizm ideyalari 

1. Buddizmnin` payda boliwi ha`m onin` tiykarin saliwshi 

2. Buddizmnin` tiykarg`i ideyalari 

3. Buddizmnin` tarqaliwi. 

 

Tayanish tu`sinikleri 



Buddizm,  Siddxartxa  Gutama,  Tripitaka,  tipitika,  Budda,  Maxayana,  Xinayana,  karma,  nirvana,  to`rt 

haqiyqatliq. 

 

A`yiemgi Xindistannin` filosofiyaliq mektepleri astika ha`m nastika dep ataliwshi eki toparg`a bo`linedi. 



Astika  toparina  vedanta,  sankx`ya,  yoga,  vaysheshika,  n`yaya,  mimansa  kiredi.  Bul  mektepler 

ta`repdarlari  Vedalardin`  muqaddesligin  ta`n  aladi,  birden  bir  haqiyqat  Vedalarda  sa`wlelengen  dep 

sanaydi. 

Nastika toparina charvaka-lokayata, buddizm, djaynizm kiredi. Olardan charvaka-lokayata materialistlik 

ta`liymat bolg`anlig`i ushin Vedanin` muqaddesligin ta`n almastan, ha`mme materiallistlik a`lem ilahiy 

ku`sh  ta`repinen  jaratilmag`an.  Veda  haqiyqiy  bilimler  bermeydi  dep  tastiyiqlag`an.  Buddizm  ha`m 

djaynizm  diniy-filosofiyaliq  ta`liymat  boliwina  qaramastan,  olar  da  Vedanin`  muqaddesligin 

biykarlag`an  dinler  bolip  tabiladi.  Buddizm  a`yiemgi  hindlerdin`  du`n`yag`a  ko`z-qarasindag`i 

kshatriylerdin` antibraxmanliq ha`reketinin` formalarinin` biri bolip tabiladi. 

Budda.  Gang  oypatlig`inin`  arqa  shegarasinda  shakiylerdin`  ariylik  qa`wimlerri  jasag`an  edi.  Bir  ku`ni 

patsha  balali  bolip,  atin  Siddxartxa  qoydi.  Onin`  anasi  bala  u`stinen  qaytis  boladi.  Balanin`  o`zinin` 

keleshegin bolsa, eger ol auiriw, g`arri yaki o`lgen adamdi ko`rse monax-asket bolip ketedi dep boljaydi. 

A`kesi  balasi  ushin  jasalma  du`n`ya  jaratip,  og`an  o`mirdin`  ko`len`ke  ta`replerin  ko`rsetpey  qoyadi. 

Siddxartxa u`lkeyip, uylenedi, balali boladi. Biraq bir kuni ol auiriw adamdi, keyninen g`arrini, son`inan 

o`lini,  aqirinda  monax-asketti  ushiratadi.  Ko`z  aldinda  o`mirdin`  ko`len`ke  ta`repleri  ashilip,  olar 

Siddxartxani  qatti  tolqinlandiradi.  Bir  tu`ni  ol  xizmetkeri  menen  kiyimlerin  almastirip,  xaliq  arasina 

sin`ip  ketedi.  Solay  etip,  Siddxartxa  da`rwish  bolip  ketedi.  Ol  Vedalardi  uyrenip,  o`z  denesin 

shiniqtiradi,  ko`p  jerlerdi  aralaydi.  O`mirinde  og`ada  ko`p  na`rselerdi  ko`redi,  biraq  xaqiyqatliqti  taba 

almaydi.  En`  aqirinda  ol  bir  terektin`  astina  barip  otirip,  o`zine  o`mir  tuwrali  bir  haqiyqatliqti  bilip 

almag`aninsha  orninan  qiymildamasliqqa  so`z  beredi.  To`rtinshi  kuni  buring`i  patshazadag`a  jaqti  oy 

keledi. Siddxartxa «budda» yag`niy jaqtilang`an, ag`arg`an, nurlang`an degen at ko`terdi. Kem-kemnen 

Buddanin` a`tirapina sha`kirtleri jiynala baslaydi  ha`m buddizm ta`liymatina negiz qalanadi.  Budda 40 

jil  dawaminda  o`z  ta`liymatin  Hindistannin`  ha`r  qiyli  jerlerine  tarqatadi  ha`m  80  jasinda  Kushtnagara 

degen  jerde  qaytis  boladi.  Onin`  denesi  hind  da`stu`rlerine  muwapiq  sol  jerde  o`rteledi  ha`m  ku`li  8 

buddaliq ja`ma`a`tlerge  bo`lip jiberiledi ha`m ha`r bir ja`ma`a`t uni jerlegen jerinde ibadatxana quradi. 

Ha`zirgi zaman ilimi Buddanin` jasag`an jillarin b.e.sh. 563-483j.j dep ko`rsetedi. 

Derekleri.  Erte  buddizm  haqqindag`i  en`  da`slepki  mag`liwmatlar  pali  tilinde  «Tipitaka»,  al  sankskrit 

tilinde  «Tripitaka»  (U`sh  sebet)  dep  ataladi.  O`ytkeni  pali  tilinde  tekstler  da`slep  pal`ma  japiraqlarina 

jazilip,  u`sh  sebetke  jaylastirilg`an.  Bul  tekstlerdin`  basqasha  atamasi  pali  yaki  budda  Kanonlari.  Ol 

Tseylonda  b.e.sh.  3  a`sirde  jaratilg`an  ha`m  u`sh  bo`limnen  ibarat.  Vinaya-pitaka,  Sutta-pitaka  ha`m 

Abxidxamma-pitaka. 

Erte buddizmde u`sh basqishti ko`rsetiw mu`mkin. 

Da`slepki buddizm. Buddizm antibraxmanliq etikaliq ta`ldiymat sipatinda ju`zege kelgen. Budda sanali 

tu`rde  du`n`yanin`  jaratilisi,  jan  ha`m  onin`  dene  menen  o`z-ara  qatnasi  haqqindag`i  sorawlardi 



 

57 


qoymag`an  dep  tu`sindiriledi.  Du`n`ya  ma`n`gilik  pe,  o`tkinshi  me,  aqiri  bar  ma  yaki  aqiri  joq  pa,  jan 

dene  menen  bir  me  yaki  onnan  o`zgeshe  me,  haqiyqatliqti  bilgen  ma`n`gi  jasaydi  ma  -  bular  tuwrali  

Budda bilgen, biraq so`z etpegen dep ko`rsetiledi. O`zinin` barliq diqqatin buddizmnin` tiykarin saliwshi 

du`n`yani toltirip turg`an qayg`i-ha`siretten qutiliwg`a qaratadi. 

Da`slepki  buddizm  braxmanizmdi  o`zine  ta`n  dialektikaliq  biykarlaw    bolip  tabiladi.  Braxmanizmge 

salistirg`anda  buddizm  bir  qansha  pessimistlik  pozitsiyalardi  iyeleydi.  Eger  braxmanizm,  qayg`i-

ha`siret-  bul aldin`g`i qayta tuwiliwlardag`i gu`nalar ushin jaza ha`m taqwadarliq onnan qutqaradi dep 

tu`sindirse, onda buddizm ha`r qanday o`mir (jasaw) - qayg`i -ha`siret ha`m sonliqtan sansarada baxitli 

o`mir  boliwi  mu`mkin  emes  dep  u`yretedi.  Adam  kim  boliwina  qatiy  na`zer,  ol  awiriwg`a,  g`arriliqqa 

ha`m  o`limge  muptaladur.  Bunnan  hesh  bir  qudayg`a    hesh  qanday  qurbanliq  beriw  arqali  qutila 

almaydi. Qayg`i -ha`siretten qutiliwdin` birden-bir joli sansaradan shig`iw. 

O`mirdin` tiykarg`i nizami. Sidxartxa Gautama ushin o`mirdin` tiykarg`i nizami sonnan ibarat, jaqsiliq 

ha`m  jamanliq  tuwdiradi  hesh  qashan  bul  dun`yada  jek  ko`riwshilik  penen  toqtatilg`an  emes,  al  onin` 

joqlig`i menen. 

To`rt haqiyqatliq. 

Birinshi  haqiyqatliq  -  o`mir  bul  qayg`i-qa`siret.  Sam`yutta-nikayda  bilay  delinedi  «tuwiliw  -  qayg`i-

ha`siret,  g`arriliq  -  qayg`i-ha`siret,  awiriw  -  qayg`i-ha`siret,  o`lim-qayg`i-ha`siret,  jag`imli  na`rseden 

ayriliw- qayg`i-ha`siret, qa`legen na`rsen`e erispew, oni ala almaw- qayg`i-ha`siret». Buddizm o`mirdin` 

tek qaran`g`i ta`replerin ko`rdi, jasaw quwanishi onin` ushin tanis emes edi. 

Ekinshi  haqiyqatliq  -  qayg`i-ha`sirettin`  kelip  shig`iwin  tu`sindiredi.  Budda  qayg`i  -ha`siret  deregin 

«jasawdi  ku`sewde,  la`zzetti  ku`sewde,  tirishilikti  ku`sewde,  o`limdi  ku`sewde»  dep  ko`rsetedi,  al 

bulardin` barlig`i qayta tuwiliwlarg`a jetekleydi. 

U`shinshi haqiyqatliq - ha`r qanday qayg`i-ha`sirettin` sebebi boladi. Solay eken bul qayg`i- ha`siretten  

qutiliwg`a boladi, yag`niy «usi ku`sewlerden toliq azat boliw, oni ilaqtirip taslaw». 

To`rtinshi  haqiyqatliq  -  qayg`i  -  ha`siretten  qutiliw  jollarina  erisiw  mu`mkin.  Bul  jol  segizlik  jol bolip 

tabiladi. 

Segizlik  jol.  Jasawdi  qa`lewden  qutiliw  an`sat  emes.  Bunin`  ushin  duris  jol  tan`law  kerek.  Duris  jol 

to`mndegilerdi o`z ishine aladi. 

-  To`rt haqiyqatliqti duris tu`siniw, duris sheshim qabillaw- o`z o`mirin`di tu`singen haqiyqatliqlarin`a 

sa`ykes o`zgertiwge umtiliw. 

-  Duris so`z-o`tirikten, jaladan, turpayi so`zlerden alis boliw. 

-  Duris ha`reket- tiri janzatqa hazar bermew (aximasa), urliqtan tiyiw. 

-  Duris turmis ta`rizi- hadal jasawg`a a`detleniw. 

-  Duris ku`sh saliw- jaman oylar ha`m qa`lewler menen gu`resiw. 

-    Oydi  duris  bag`darlaw-  barliq  na`rsenin`  o`tkinshi  xarakterge  iye  ekenin  tu`siniw,  adamdi  o`mirge 

baylap  turatug`in  barliq  na`rselerden  waz  keshiw,  denege,  sezimlerge,  aqilg`a  jek  ko`riwshilik.  O`z 

gezeginde  bul  to`rt  basqishqa  iye.  Da`slep  biz  o`zimizdin`  taza,  hesh  na`rse  menen  ilaylanbag`an 

aqilimizdi  haqiyqatliqlardi  an`lawg`a  ha`m  tu`siniwge  qaratamiz.  Ekinshi  basqishta  biz  bul 

haqiyqatliqqa isenemiz, sol gezde izleniw menen baylanisli bolg`an ta`shiwishleniwden qutilamiz ha`m 

janimiz  jay  tabadi,  kuwanishqa  erisemiz.  U`shinshi  basqishta  biz  quwanishtin`  o`zinen  qutilamiz, 

yag`niy o`z denemizde uliwma seziniwden qutilamiz. Aqirg`i to`rtinshi basqishta biz toliq qa`terjamliq, 

biypa`rwaliq halatina erisemiz. Bul halatti Budda nirvana dep ataydi. 

Nirvana. Bul so`z «nirva» feyilen aling`an bolip, o`rt o`shiriw, so`ndiriw degendi an`latadi, al kelbetlik 

sipatinda  -  «joyitilg`an»,  «o`lgen»,  «tamamlang`an»  degendi,  atliq  so`z  sipatinda  «joyitiliw»,  «son`i», 



 

58 


«jasawdi toqtatiw», «qanaatlaniw», «ma`n`gilik qa`terjamliq», «ra`ha`t», «qayta tuwiliwlardan qutiliw» 

degen  tu`siniklerdi  an`latadi.  Nirvana  mokshanin`  bir  qansha  o`zgergen  tu`ri.  Moksha-  bul  nedendur 

qutiliw,  toliq  azat  boliw,  qa`wiplerden  qutiliw,  jandi  qutqariw  degendi  bildiredi.  Biraq  nirvana  ol 

du`n`yadag`i  emes,  al  bul  o`mirdegi  moksha.  Nirvana  halatina  erisiw  ku`ta`  qiyin.  Og`an  erisken 

adamlar  arxat  dep  ataladi  (sanskrit  tilinde  «arxat»  ilayiqli,  hu`rmetli,  belgili  adam  degendi  bildiredi). 

«Dxammapada» da bilay delinedi  «Adam boliw qiyin, o`miri o`tkinshi bolg`an adamnin` o`miroi qiyin, 

haqiyqiy  dxammani  tin`law  qiyin,  pa`klengeninn`  tuwiliwi  qiyin».  Buddizm  braxman  tu`sinigine 

du`zetiwler  kirgizedi,  braxman  bul  nirvanag`a  erisken  adam,  arxat  dep  ko`rsetedi.  «Men  braxman  dep 

o`z  baylanislarinan  hali  bolg`an  ha`m  hesh  na`rsege  iye  emes  adamdi,  kim  ushin  o`tmish  te,  bu`gingi 

ku`n de, keleshek te joq bolsa soni aytaman .» 

Nirvana haqqinda buddizmde ko`p aytiladi, biraq tu`siniksiz tu`rde, timsallar menen Nirvanag`a  erisiw 

aspang`a erisiwden joqari, bul ilahiy la`zzet xalati. Nirvanani keltirip shig`atug`in sebep joq- nirvanag`a 

erisiw  sebebi  bar  (bul  joqarida  aytilg`an  jol),  biraq  nirvananin`  ju`zege  keliw  sebepleri  joq.  Nirvana 

buddizmde  kem-kemnen  ontologiyaliq  qa`siyetke  iye  boladi.  Nirvana  ken`islik  siyaqli  sebepsiz.  Ol 

jaratilistan berilgen. Ol hesh kim ta`repinen jaratilmag`an, hesh bir na`rse menen sheklenbegen. Nirvana 

haqqinda ol ju`zege keldi dep te, kelmedi dep te, ju`zege keledi dep te aytiw mu`mkin emes. Oni ko`z 

benen ko`riw, qulaq penen esitiw, iysin seziw, da`min biliw, yaki seziniw mu`mkin emes. Nirvanani tek 

«duris joldan pa`k aqil, ko`terin`kilik ha`m tuwriliq penen bariwshi, sezimlik ha`zliklerden hali bolg`an 

taqwadar sha`kirt g`ana ko`riwi mu`mkin». 

Erte  buddizmnin`  ekinshi  basqishi.  Bul  basqishta  budda  etikasin  ontologiyalastiriw  orin  alg`an.  Bul 

haqqinda nirvanani ontologiyalastiriw tuwrali so`z etkende aytip o`ttik. Buddizmdegi  «dxamma»  (pali, 

sanskrit  tillerinde  «dxarma»  -  jan  halati,  moral`,  a`dep,  diniy  talap-qag`iyda,  xu`jdan,  a`dalat,  pariz, 

miynet,  nizam,  ta`biyat,  ta`n  qa`siyet,  ma`mleket,  negiz  degendi  bildiredi)  da`slep  minez-quliq 

qag`iydalari,  morraliq  talaplar  ha`m  olardi  orinlaw  degendi  an`latqan.  Keyin  ala  bul  tu`sinik  kem-

kemnen  ontologiyalastirilip,  du`n`yaliq  nizam,  jaratilis  nizami  sipatinda  qabil  etile  baslag`an.  Bunnan 

tisqari buddizm ontologiyasi ha`m antropologiyasi ushin g`a`rezli payda boliw (ju`zege keliw) teoriyasi, 

karmani o`zine ta`n tu`siniw, o`zgeriwshen`lik haqqinda ta`liymat, jannin joq ekenligin tastiyiqlaw ta`n. 

«a`rezli ju`zege keliw teoriyasi jaratilistin` sebep ne ekenligi, onin` waqit ha`m ken`islikte basi-aqirinin` 

boliw bolmawi a`hmiyetli emes, a`hmiyetlisi jaratilistin` ishinde barliq na`rsenin` o`z-ara baylanislig`i, 

barlig`inin` bir-birinen g`a`rezliligi, sonliqtan ondi hesh bir na`rse sebepsiz ju`zegeg kelmeydi. Eger bul 

bar bolsa, onda ol da boladi. Buddizm de sebep-aqibetlik nizaminin` da`slepki nishanlarin ko`re alamiz. 

Buddizm karmani sebep-aqibetlilik nizam sipatinda tu`sinedi. 

Da`slepki  buddizm  ushin  bolmistin`  universal  o`zgeriwshen`ligine  isenim  ta`n.  Olar  ma`n`gilik  dep 

tu`sinilgen na`rse joq bolip ketedi, joqari na`rse pa`ske tu`sedi, ushirasiw bar jerde ayraliq bar, tuwilg`an 

na`rsenin` bari o`ledi dep u`yretedi. Sonliqtan olar bolmis joq, al boliw, qa`liplesiw bar dep tu`sindirgen. 

Jan buddizmde udayi qa`liplesiw, o`ytkeni jan ha`r bir demde o`zgerip otiradi. Jandi turaqli substantsiya 

dep qabil etiw adamdi qayg`i-ha`siret du`n`yasina baylap qoyadi. Individ do`n`gelek ta`rizli. Adam bul 

dene  ha`m  sananin`  ha`r  qiyli  halatlarinin`  jiyintig`inin`  sha`rtli  atamasi.  Jannin`  substantsiyalig`in  

biykarlay otirip, buddizm onin` ma`n`gi emesligin da`lilleydi. 

Erte  buddizmnin`  u`shinshi  basqishi.  B.e.sh.  3  a`sirde  buddizm  patsha  Ashoka  ta`repinen  Maur`ya 

da`wirindegi Hindistannin` ra`smiy ideologiyasi sipatinda qabil etildi. Buddizm eki qanatqa - Xinayana 

ha`m  Maxayanag`a  bo`linedi.  Xinayana  erte  buddizmge  jaqinraq,  oni  «Kishi  do`n`gelek»,  al 

Maxayanani  «U`lken  do`n`gelek»  dep  ataydi.  Maxayanada  arxat  tu`siniginin`  ornina  «bodxisatva» 

tu`sinigi  payda  boladi.  Ol  «ka`mil  bilimge  erisiw  jolina  tu`sken  adam»  degendi  bildiredi.  Maxayanada 



 

59 


jan` ma`n`gilik xarakterge iye boladi. Budda ilahiylastiriladi, ha`r qiyli buddalar formasi payda boladi. 

Buddag`a  siyiniw  ju`zege  keledi,  biraq  buddizmnin`  morraliq  kodeksi,  «segizlik  jol»  umitilip  qalip 

baradi. Maxayanada buddizm dinge aylanip ketedi. Biraq Xinayanada da, Maxayanada da max`yamiki, 

yogocharlar, saurantiki, vaybxashiki siyaqli filosofiyaliq mektepler orin alg`an. Orta a`sirlerde buddizm 

du`n`yaliq  dinlerdin`  birine  aylanadi,  biraq  ko`birek  Xindistannin`  aymag`ina  shet  jerlerde  -  Tibette, 

Qitay,  Yaponiyada,  Birmada,  Tseylonda  qamtip  alinadi,  Buddanin`  o`zi  de  braxmanizm-induiz 

qudaylari panteonina Vishnu qudayinin` bir ko`rinisi sipatinda kirgiziledi. 

Bugingi ku`nde buddizm du`n`ya dinlerinin` biri bolip tabiladi. 

Buddizm  ta`liymati  tiykarinan  u`sh  a`meliy  bo`leklerden  ibarat.  Olar,  meditatsiya,  a`dep-ikramliliq, 

danaliq. 

Meditatsiya to`mendegilerden turadi. 

1)  Tuwri tu`siniw 

2)  Tuwri niyet qiliw 

3)  Tuwri o`zin tutiw 

4)  Tuwri an`law 

5)  Tuwri ha`reket etiw 

6)  Tuwri mu`na`sibette boliw 

7)  Tuwri pikir ju`ritiw 

8)  Tuwri so`ylew. 

A`dep-ikramliliq normalari - Budda «Pancha Shila na`siyati», 

1) Adam o`ltiriwden saqlaniw 

2) Urliqtan saqlaniw 

3) Gumrahliqtan saqlaniw 

4) Jalg`an, qa`lbeki na`rselerden saqlaniw 

5) Ma`s qiliwshi na`rselerden saqlaniw 

6) Tu`sten keyin awqatlaniwdan saqlaniw 

7) Oyin-ku`lkiden saqlaniw 

8) Zebi-ziynet, a`tir-opalardan saqlaniw. 

Danishpanliq - bul  buddizmnin` tiykarg`i maqseti bolip, na`rseler ta`biyatin duris, tuwri tu`siniw bolip 

tabiladi. 

Xinayana boyinsha dxarmalar ta`biyatin u`yreniw ha`m nirvanag`a erisiw ruwxiy jol menen boladi. Bul 

ku`ta`  awir  ha`m  tek  monaxlar  nirvanag`a  erisiw  mu`mkin.  Maxayana  bolsa  Budda  denesi  janzatlardi 

azaptan qutqariw ushin ha`r qiyli janzat formasina kiriwi mu`mkin ha`m o`mir shinjirindag`i ba`rsheler 

oni  u`yreniwi,  an`lawi  mu`mkin  deydi.  Bul  na`rse  sheksiz  Buddalardi,  qudaylardi  keltirip  shig`iwina 

sebep boladi. Bul qudaylarg`a iseniw joli arqali mu`mkin. 

 

 



Qadag`alaw ushin sorawlar 

Buddizmnin` qashan ha`m qay jerde payda bolg`an

 

Siddxartxa Gautama kim ha`m ol tuwrali qanday a`psanalar bar



 

Xinayana ha`m Maxayana degen ne

 

Buddizmnin` to`rt xaqiyqatlig`i nelerden ibarat



 

Segizlik jol degen ne

 

Buddizmnin` qanday a`meliy bo`lekleri bar



 

 

60 


 

 

 



 

 

A`debiyatlar 



Juraev. U., Saydjanov. Y. Dune dinlari tarixi. T., 1998 

Men`. A. Istoriya religi. M., 1994 

Mifi narodov mira. V 2-x tomax. M., 1973 

Radugin A.A. Vvedenie v religievedenie  teoriya, istoriya, i sovremennie religiy. M., 1996 

Religioznie traditsii mira. V 2-x tomax. M., 1996 

Religioznie  traditsii  mira.  Buddizm,  iudaizm,  xristianstvo,  islam.  Spravochnik  shkol`nika.  Bishkek, 

1997 

Dinshunoslik, T., 2000 



Chanishev A.N. Kurs lektsiy po drevney filosofii. M., 1981 

Yuldashev. S.A. Antik falsafa. T., 1999 

Gorbachev V.G. Istoriya filosofii. Bryansk, 1998 

 

 



 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling