Milliy ideologiya pa`nine kirisiw


Islam  filosofiyasi  ideyalarinin`  Orta Aziya xaliqlarinin` milliy ideologiyasinin` qa`liplesiwine


Download 0.96 Mb.
Pdf ko'rish
bet9/11
Sana17.03.2017
Hajmi0.96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Islam  filosofiyasi  ideyalarinin`  Orta Aziya xaliqlarinin` milliy ideologiyasinin` qa`liplesiwine 

ta`siri 

 

Joba 



1. Islam  dininin` mazhablari  

2. Islam dininin` tiykarg`i  nizam  qag`iydalari  

3. Islamnin`  tiykarg`i  ideologiyaliq  ag`imlari  

4. Islamnin`  sotsialliq 

 siyasiy  ag`imlari  



 

Tayanish tu`sinikleri 

Islam. Quran, Muhammed payg`ambar,  iyman, bes pariz, ilahy kitaplar,  insan, sunniylik,  shialik,  

xorijiylik,  xanafiya,  ma`likiya,  shofiyya,    xanbaliya,  jafriya,  sha`riyat,  ka`pir,  shirk,  murtad,  munapiq, 

umma, ilm, islam  filosofiyasi.  fundamentalizm,  modernizatsiya. 

 

«Islam»  atamasi  Allanin`    o`z    wa`hiyi  arqali    ma`lim  etilgen  mazmuni,  «itaat  ha`m  boysiniw», 



«Allag`a  o`zin bag`ish etiw». 

Islamg`a  shekemgi  barliq    dinler  bir  qa`wimge,  `ir  milletke  yaki  belgili  bir    territoriyag`a    tiyisli 

bolsa,  Islam  Allataala  ta`repinen  jer  ju`zindegi    barliq    adamzatqa    jiberilgen  aqirg`i  dindur.  Bu`gingi 

ku`nde 172 ma`mlekettin` 1,5  milliard xalqi  islamg`a  isenedi. 

Islam dini  o`zinen aldin`g`i haq  dinlerge su`yenedi, ol Alla ta`repinen jiberilgen  to`rt kitapti ta`n 

aladi. 


Allataala jiberilgen dinler million jillar  o`tiwi menen umtilip,  patshalar, ruwhaniyler ta`repinen o`z 

maqset,  ma`plerin  go`zlep    o`zgertiwshiler  kirgizile    bergennen  keyin,  o`z  haslin    da`slepki  ma`nis-

mazmunin,  a`hmiyetin  jog`altqan.  Na`tiyjede    adamlar    nadanlasip,    jamanliqtin`    ko`beygen,  ja`ne  ko`p  

qudayliqq  but  sanamlarg`a  tabina baslag`an.  A`ne usinnan keyin Allataala  waqti-waqti menen insanlar 

ishinen elshi-payg`ambarlar tan`lap alip, o`z  so`zin  adamlarg`a jetkizip turg`an. 

Quran  Alla  ta`repinen  jiberilgen  son`g`i  kitap,  al  Muhammed  payg`ambar    son`g`i  elshi    dep  ta`n 

alindi. 

Qurani  ka`rim  14  a`sir  aldin    qaydan  jiberilogen  bolsa,  solayinsha,  hesh  bir    o`zgertirilmesten,  

na`silden-na`silge  etip, bizge  shekem jetip kelgen. Qurannin` 15 «Hijr» su`resi, 9 ayatinda «A`lbette, bul 

zikrdi  (yag`niy  Qurandi)  Biz    o`zimiz    inam    ettik    ha`m  oni    o`zimiz    asirawshimiz  delingen,  yag`niy 

Allataala Qurandi   o`zi  qorg`aytug`inlig`in bildiredi. 

Insannin` en` birinshi dini Allanin` birligine  iseniwden ibarat edi. Oni  adamlar arasinan tan`lag`an  

payg`ambarlar  jetkizgen.  Dinnin`  haqiyqiy    iyesi    Alla  tala.  O`tken  barliq  payg`ambarlar  u`yretken  din 

ma`nis mazmuni jag`inan  musilmanliqtan basqa   ha`diyse emes.  Allanin`  ha`mme ushin  dini bireu 

 

tek  o`zime  g`ana isenim-itoatdan ibarat bolg`an   islam dini,  musilmanshiliq. 



Quran  ka`rim  ko`z    qarasinan  dinnin`  tiykari  bir  bolip,    sha`riyatlari  ha`r  qiyli  Alla  tala  Islam 

dininin`    aqirg`idan  boliwin    ixtiyar  etti.  Muhammed    allayhissalam    sha`riyati  bolsa    o`zinen    aldin`g`i  

barliq    sha`riyatlardi  biykar  etti.    Bul  en`    jetilisken  sha`riyat  bolip,    kamalatqa    erisken  insanlar  ushin 

barliq    zaman  ha`m  barliq  ma`kang`a  say  keletug`in  sha`riyatdur.  Solay  eken  Muhammed    allayhis-

salamnin`  aldin`g`i payg`ambarlar  da musilman  esaplanadi. 

Xristian  dini   yahudiy   dininin`  o`zinen  aldin kelgenligi haqqinda Dinin tn  aladi. biraq  xiristian   

kelgennen keyin ol din  hu`kimin jog`altqan  deydi. Yaudiyler  bolsa  xiristianliqti ta`n almaydi. 


 

69 


Xristian  isenimine  go`re    Iysa    dini  en`    son`g`i    ha`m  uliwmaliq    din  bolip,    ha`zireti  Iysa  pu`tkil 

insaniyatti qutqariw ushin kelgen,  adamlar  gu`nalari  ushn  o`zin  qurban  etken. 

Allataala  Qurani  Ka`rimde    bilay  deydi:  «Eslen`,  Iysa    ibn    Ma`ryam:  «A`y    Israil    a`wladi,  men 

Allanin`    sizlerge        jibergen  payg`ambariman.    Men  o`zimnen  aldin`g`i    Tawratti  tastiyiqlawshi    ha`m  

o`zimnen  keyin  keletug`in  Ahmad    isimli  bir  payg`ambar    haqqinda    xosh  xabar    beriwshimen»    degen 

eken» (61-»Saf» su`resi, 6-ayat). 

Muhammed    so`zi  arab  tilinde  «maqtawg`a  sazawar,  madh    etiwshi»  degen  ma`nisti  bildiredi.  

Ahmad      so`zi  menen  tu`birles.  Ahmad    Muhammed    payg`ambarimizdin`    ekinshi  ati  (570-632) 

622xidjira    jilinan  630    jilg`a  shekem  ma`dinde  bolg`an    Quran  su`re    6236  ayattan    turadi.    U`sh  

haqiyqat. Iyman,  Islam,Ixsan Imn 

 7 Islam  ixson  aqidalarg`a ha`mel qiliw. 



Islam  dini to`iendegiler  tuwrali  ta`lim beredi. 

-  barliq    dinler  da`slepki  gezde    ma`nis-mazmunina  qaray  br  din  bolip  kelgen    bolsa  da,  olardin`  

sha`riyatlarinda,  yag`niy  nizam    qag`iydalarinda,  ibata    etiw    jollarinda  qayshililar  bolg`an.    Allatala 

Islamdi    kamalg`a  jetkizip,    oni  pu`tkil    adamzatqa    bir  sha`riyat  qilip    tu`sirdi.  Sol  sebepli    da`slepki  

dinler  alip  kelgen    sha`riyatlar  biykar  qilindi.  Basqa  dindegiler  islamnin`    tu`p    ma`nisin  toliq,  teren` 

u`yrenip, iyelegennen keyin,  Islam  dini pu`tkil jer ju`zinde  birden bir din bolip qaliwi so`zsiz; 

-  Muhammed    alayhissalam    payg`ambarlig`i  menen  a`welgi    payg`ambarlardin`    ta`liymatlarinin`  

ko`pshilgi biykar boldi. Muhammed  alayhissalam ergen  adamlar  barliq  payg`ambarlarg`a  ergen boladi; 

-  Allanin`  bazi  payg`ambarlarina isenip, baziloarina isenbegen Adam  haqiyqiy  ka`pirdur; 

-  ha`r  qiyli    dindegi  adamlar  boysinip  atirg`an    payg`ambarlardi  jamanlaw,    mazaqlaw    uliwma 

mu`mkin emes,  o`ytkeni  olar da haqiyqatinda  Alla ta`repinen jiberilgen  bolip, adamlar  arasinda  jeke  

qudayliqti  na`siyatlag`an,  olardi duris  jolg`a baslag`an. Biz  olardin`  ha`mmesine iseniwdi  buyiramiz; 

-  o`tken    payg`ambarlar    ma`lim    bir    xaliqqa,  belgili  bir  zamang`a  jiberilgen  bolsa,  Muhammed  

alayhissalamg`a jiberilogen islam dini pu`tkil a`lemge,  insaniyatqa jiberilgen bolip, tap qiyamet  ku`nine 

shekem a`mel qiladi. Islam  aqirg`i din, Quran   aqirg`i  ilahiy kitap; 

- Islamda  barliq  adamlar iyelegen statusi, lawazimi, baylig`i, milleti, rassasi menen pariqlanbaydi, 

ba`lki  qilg`an  jaqsi 

 jaman a`melleri menen  pariqlanadi; 



Islam  ha`m Quran arliq  zamanlarda da  Alla tala nin`  tikkeley  qorg`awinda. 

Islamda  dinge kiriw  ushin zorlaw,  ma`jbu`rlew  joq,  tek og`an  shaqiriladi. Islam butqa  siyiniwdi  

n`adag`an  etip,   insanlarg`a  insanliqti,  ulliliqti, ta`biyiy erkinlikti qaytarip beredi. Adamlar tek  Allanin`  

aldinda g`ana  qul,  basqalar  aldinda erkin,  Alladan basqa hesh kimnen,  hesh na`rseden   qoriqpawg`a, 

Alladan basqa hesh kimge, hesh na`rsege  siyinbawg`a shaqiradi. 

Islam  dini  Orata  Aziyag`a  VIII  a`sirde    arablardin`    bul  aymaqti    jawlap  aliwi    menen  kirip  keldi. 

674-705  jillari  Ubaydullah    ibn  Zied    basshilig`inda,  7-4-715  jillari  Qutayba  ibn  Muslim  al-Bohiliy  

basshilig`inda Xorasan,  Maverennaxr, Qashg`arg`a shekemgi  jerlerdi basip aladi ha`m bul jerlerde islam  

Dinin ornatadi. 

VIII-IX a`sirlerde Arab  xalifatlig`i ku`shli rawajlang`an  imperiyag`a aylanadi. A`sirese Abbasiyler  

dinastiyasi da`wirinde  (750-1258)  xalifaliqtin`  gu`llep-jaynag`an da`wiri bolip tabiladi. 

Arab  xalifatlig`i  632-1258 jillari  aralig`inda dawam etti. Onnan keyin Misir Abbasiy  xalifatlig`i 

1261- jildin` 1517 jilg`a shekem, Osmanlilar xalifatlig`i  1517 jildan 1924 jilg`a shekem hu`kim su`rdi. 

Islamda  bes    diniy-huqiqiy    mazhab  ju`zege  kelgen.  Sonnan  su`nniylikte    xanafiya,    ma`likiya,  

shofiyya, xanbaoiya, shialikte jafariya  mazhablari. 

Su`nniylikte      xanafiya  mazhabi  Imam  ag`zam    mazhabi    dep  te  ataladi.  Og`an    barliq  

musilmanlardin`    47  payizi    kiredi.    Onin`  tiykarin  saliwshi  Abu    Xanifa    Nu`man    ibn  Sobit  (677-767) 


 

70 


shig`isi    boyinsha  parsi,  Iraktin`    Kufa  qalasinda    tuwilg`an.    Ol  sha`riyat  huqiqlarin  sistemalastirg`an,  

ma`slelerdi  sheshiwdi    qiyasti    salistiriwdi    qollang`an.  Olardi  sheshiwde    Quran  ka`rim,  payg`ambar  

su`nnetleri  ha`dislerdi, onnan keyin qiyalawdi, aqirinda ijmoni  qollang`an. 

Ijmo`-arab  tilinen  awdarg`anda  ma`nisi  birdemlik  degendi  bildiredi)    birdemlik    pen  qabil  etilgen 

qarar, diniy ja`ma`a`nin`  birden bir pikiri  Qurani Ka`rim ha`m ha`disler aniq  krsetpe  bermegen huqiqiy 

ma`seleleni  sheshiwde    diniy  huqiqtin`    birden  bir    pikirge  kelgen  halda  hu`kim    shiariwi  ruxsat  beriwi  

A`ne usi jol menen  juwmaq  ha`m hu`kimlerdi  musilman ja`ma`a`ti ushin  maquliraq  ha`m  pidayiliraq  

qabil etiw qag`iydalarin islep shiqqan.  Jergilikli  huquq, normalar hm a`detlerdi sha`riyat penen kelisimge  

keltirip qollaniwdi  engizgen. 

Xanafiya  mazhabi  Siriya, Tu`rkiya, Maverennahr, Pakistan, Hindistan, Bangladesh ha`m basqa  da 

ma`mleketlerde ken` tarqalg`an. 

Ma`likiya    mazhabinin`  tiykarin  saliwshi      Imam  Abu    Abdullah  Ma`lik  ibn    Onas  (713-793) 

Madinada  tuwilg`an.      Bul  mazhab    huqiqiy  Qurani  Ka`rim  ha`m  Ha`dislerden    aqilg`a    tiykarlang`an  

halda    tu`sindiriwge    qarsi  shiqqan.  Muhammed    alahissalam    da`wirindegi    da`stu`rlerdi  Ha`dis  

ta`repdarlarin jaqlag`an.  Imam Ma`lik  o`mirinin`  aqirinda asketlikte jasag`an.  Ma`likiya Liviya, Tunis,  

Izrail, Ispaniya,  Mavritaniya, Nigeriya, Tunis, Sudan ha`m basqa ma`mleketlerde  tarqalg`an.  

Shofiyya mazhabinin` tiykarin saliwshi  Abu Abdullah Muhammed ibn Abudllah Ahmad ibn Hanbal  

ash-Shaybaniy (780-855) Bag`datta tuwilg`an.  Hanbaliya huqiq sistemasinin`  ku`ta`  tarlig`i, ha`r qanday   

ko`rinistegi  jan`aliqlarg`a,  diniy  ma`seleler  tuwrali    erkin  pikir    ju`rgiziwge    qarsilig`i,    shriyat 

normalarina  qatan`, hesh bir o`zgerissiz  a`mel qiliwi  menen ajiralip turadi. Bul mazhabta  Quran ha`m  

Ha`dislerdi erkin tu`sindiriwge  uriniwlar qaralanadi, sonin` ushin ol ken`  tarqalmag`an. 

Diniy    huquq  ha`m  Ha`distaniw  alti  tomliq  «Musnad»  shig`armasi    bar.  Hanbaliya  Saud 

Arabstannin`  basqa ma`mleketlerde kem  ushirasadi. 

Shialiktegi    Jafariya    mazhabinin`    tiykarin  saliwshi  Imam  Ja`far  as    Sadiq  (700-765)  

payg`ambarimizdin`    jiyeni    ha`m  ku`yeu    balasi    ha`zireti  A`liy  ha`m    qizlari    Fatimanin`    ekinshi  uli 

Imam  Xusayinnin`  a`wladi.    Tiykarinda  bul  sistema    bir  qatar  ilahiyatshilar  ta`repinen    IX-X  a`sirlerde  

islep  shig`ilg`an  bolip,    bunda  Imam    Ja`fardin`    derlik  xizmeti  bolmag`an.  Sog`an  qaramastan    usilay 

ataladi.    XVI  a`sirde    Iranda,  keyin  Irak,  Sudanda  tarqalg`an.    Ha`zirgi  ku`nde  Iran    ha`m  irakta  

tarqalg`an. 

O`zbekstan  ha`mbasqa  da  Orayliq  Aziya  ma`mleketleri  xaliqlari  Imam  Ag`zam    Abu    Xanafiya  

mazhabina  a`mel qiladi. 

Islamnin`  tiykarg`i  nizam  qag`iydalari. 

Islam    dinine  kiriw,    musilman  boliw    eki    kaliymani    keltiriwden    baslanadi  1)    Kalimani    tavhid  

«La    ilaha  illhu    Muhammadur  rasululloh»    (Allatadan  basqa  hesh    bir    ilah-quday    joq,  Muhammed 

Allanin`  elshisi); 

2) Kalimai   shahodat  «Ashhadu an la ilaha  illalahu va  ashhadu   anna  Muhammadan  a`bduxu  va 

rasuluhu»  (Guwaliq    bermenkim,  bir    Alladan  basqa  ilah    joqdur  ha`m  ja`ne    guwaliq    beremenkim, 

a`lbette Muhammed Allanin` bendesi ha`m bendedlerdi tuwri jolg`a saliw ushin jibergen elshisidur). Bul 

musilmanshiliqtin` bes parizinin` birinshisi. 

Bunnan basqa islam dininde to`mendegi na`rselerge iyman keltiriledi: Perishtelerge iyman keltiriw. 

Perishteler nurdan jaratilg`an bolip, Allanin` buyrig`in so`zsiz orinlap, a`mirinen shiqpaytug`in bendeleri. 

Perishtelerdin` sani ten` jalg`iz Allag`a ayan, olardin` en` belgilileri: Ha`zireti Ja`breyil alayhissalam Alla 

a`mirin, so`zin payg`ambarlarg`a jetkerip beriwshi, ma`kan jetinshi aspan. 

Ha`zireti A`zereyli alayhssalam-janizatlardin` janin aliwshi, ma`kani to`ritinshi aspan. 



 

71 


Ha`zireti  Mikanl  alayhsalam  pu`tkil  janzatlar  ha`m  maqluqlardi  irisqilandiriwshi,  jamg`ir  ha`m  qar  

perishtesi  ma`kani  to`rtinshi aspan 

Ha`zireti  Isrofil-qiyamet ku`ni sirnay  shaliwshi, ma`kani to`rtinshi aspan  

Dardayil- ay, ku`n. Juldiz perishtesi. 

Zukayil-qiyamet ku`ni xalayiqtin`  sawap-gu`nalarin ta`rezige tartip ko`riwshi  perishte  

Axrayil-barliq  okean,  ten`iz, da`r`ya,  bulaq, ko`ller perishtesi  

 Ma`lik 

 jeti dozaq  perishtesi  



Rizvan 

 segiz ja`nnet perishtesi  



Mu`n`kir 

 Na`nkir 



 insan o`lgennen keyin oni   go`rde  jatirg`anin`da soraw  qiliwshi perishteler 

Zobaniya 

 dozaq  gu`zetiwshi  



Quran ha`m ha`dislerde perishteler tuwrali ku`ta`  ko`p jerlerde aytilg`an, sonin`  ushin  da olarg`a 

iseniw  iymannin` sha`rtlerinin` biri. 

Ilahiy  kitaplarg`a  iyman keltiriw. Allataala Muhammed  alayhissalamg`a  Qurandi  jibergenindey 

basqa    payg`ambarlarg`a    da  kitaplar  tu`sirgen.  Olardan  bizge    ma`lim  bolg`anlari  Ibrahim  payg`ambar 

«Betleri»  Muwsag`a  «Tawrat»,  Dawit    payg`ambarg`a  «Zabur»,  Iysa    payg`ambarg`a  «Injil»  kitaplari. 

Olardan basqa  payg`ambarlarg`a  jiberilogen kitaplar tuwrali Quran ha`m ha`dislerde xabar  berilmegen. 

Joqarida    atalg`an  kitaplar  Allatala  ta`repinen  jiberilgen  dep  ta`n    aling`anlig`i  sebepli  de  olarg`a  iseniw 

iymannin`  sha`rtlerinen esaplanadi. Islam  ta`liymatina go`re,  aldin`g`i  ilahiy kitaplar buzilipp ketkenligi 

sebepli Quran  olardin`  ta`liymatin tiklep kelgen. 

Payg`ambarlardin`    haqlig`ina  iyman  keltiriw  Allataala  adamlarg`a  tuwri    jol  ko`rsetiw  ushin  

payg`ambarlardi  jibergen.  Barliq    payg`ambarlar  shinjirdin`    buwinlari  siyaqli.  Quranda  25 

payg`ambardin`  atlari atap o`tilgen, Ha`dislerde  payg`ambarlardin`  uliwmaydan  sani 124 min`  ekenligi 

byan etiledi. Musilmanlar ushin olardan Quranda  atap   o`tilgen  ha`m atap o`tilmegenlerinin`  barlig`ina 

iyman keltiriw sha`rt. 

Aqiret ku`nge  iseniw. Du`n`yanin`  baslaniwi bolg`ani kibi, onin`  aqiri da bar.  Islam ta`liymatina  

go`re,  bul  du`n`ya    sipaw  maydani  bolip  tabiladi.    Bul    du`n`yada    qiling`an  sawap  isler  ushin  siyliq,  

gu`na  isleri  ushin  jaza  beriletug`in    aqiret    o`mir  bar.    Islam  ta`liymatina  go`re,  bul  du`n`ya    sinaw  

maydan  bolip  tabiladi.  Bul  du`n`yada    qiling`an  sawap  isler  ushin  siyliq,    gu`na  isler  ushin  jaza 

beriletug`in  aqiret    o`mir  bar.  Qiyamet  ku`nge    ha`m  aqiret    o`mirge    iseniw    islamnin`    tiykarg`i  

ideyalarinin` biri. 

Islam  ta`liymatina    go`re,  bul  du`n`yadag`i    isleri    ushn    jaza  alatug`nlar  dozaqqa  tu`sedi.      Ol  jeti 

qabattan  ibarat.  Xoviya,  Lazo,  Saqar,  Sa`kir,    Jahannem  Sijjin,  Xutama,  Sawap  isleri  ushin  adamlar 

beyishke  baradi.  Beyish  segiz    qabat,  ha`r  bir  qabatinin`  ati  bar    ha`m  hr  biri  o`zine  ta`n  na`rselerden 

islengen.  Birinshi    qabat  «Dor  us-salom  qiziljaquttan,  ekinshi  qabat  «Dor  ul-xuld»  gu`misten,  u`shinshi 

qabat  «Janna tun-na`im» zumratdan, to`rtinshi qabat «Jannat ul-a`din» laldan, besinshi qabat «Jannat ul-

ma`no»  nurdan,  altinshi  qabat  «Jannat  dor    ul-jalol»  zubarjattan,  jetinshi    qabat  «Jannat  ul  firdavs» 

gawxardan, segizinshi  qabat «Jannat ul fizzo» altinnan jaratilg`an. 

Ta`g`dirge  - jaqsiliq  penen jamanliqtin`  Alladan ekenligiine iseniw. Joqarida aytip  o`tilgenindey, 

islamnin`    ma`nisi  «boysiniw,  itaat  etiw»,  «o`zin    tapsiriw».  Usig`an  baylanisli    insan  o`mirinde  ju`z 

beretug`in barliq  jaqsi-jaman  islerdi o`zi ushin  Allataala ta`repinen belgilengen sinaw ha`m imtixan dep  

biliwi  lazim.  Jaqsiliqloarg`a    shu`kir  qiliwi,  qiyinshiliq  ha`m  sinawlarg`a    sabir    qiliwi  iymannin` 

sha`rtlerinin` biri. 



 

72 


O`limnen  keyin  qayta  tiriliw.    Islam  ta`limatina  go`re,    qiyamet    ku`ni    bolg`anda  barliq  insanlar  

qa`birlerinen  turadi    ha`m    mahshargah  maydanina  jiynaladi.    Ol  jerde    barliq    adamlar  du`n`yadag`i  

a`mellerine qarap siyliq  beyish  yaki jaza  dozaqqa hu`kim etiledi. 

Angliya    mikrobiologlarinin`  izertlewlerine    qarag`anda,    adamnin`    omirtqasinin`    son`g`i  

buwininin`    ishinde  ku`ta`    kishkene,  tari  danasinday    keletug`in  gawhari 

  tuqimi    bar  ekenligi  



aniqlang`an    Ol  sonday  qabiq    penen    oralg`an,  hesh  qashan  shirimeydi,  joq  bolip  ktpeydi,    joqari 

temperatura,  ha`r    qiyli  ximiyaliq    ta`sirlerge    shidamli,  o`z  qa`siyetlerin  o`zgertpegen.  Usig`an    qarap  

alimlar «arnawli  Ir sha`riyatta adamnin`  jan`a denesi  qa`liplesip, keyin qabiqti  jarip shig`iwi  mu`mkin» 

degen gipotezalar aytpaqta.  Bul tuwrali  payg`ambarimiz  Muhammed alayhissalam  «Insannin` ha`mme  

ag`zasi    shirip,  dumg`ozasi    g`ana    saqlanip  qaladi,  insannin`  qayta    quraliwina  usi  dumg`ozasi      tiykar 

bolar» degen «Imam al-Buxariy «Ha`dis» 3 tom 307 bet). 

Iymannan      keyingi  musilmanlardin`  ekinshi    parizi    namaz  bolip  tabiladi.    Namaz    qag`iydalari 

Qurani Ka`rimde  toliq bayan etilmegen bolsa da, ol tuwrali  bazi  ko`rsetpe  ha`m ta`rtipler berilgen. ha`r 

ku`ni  bes waqit  bomdod  (tan` atiwdan ku`n  shiqqang`a shekem), pesin (quyash  tikkeden  awg`annan 

keyin    tap  bir  na`rsenin`    sayasi    o`zinen  eki  ese    uzayg`ang`a  shekem),  asr  (pesin  waqti  shqqannan  tap 

quyash  tolq    batqang`a  shekem),    sham  (quyash  toliq  batqannan    gorizonttag`i    qizilliq    jog`alg`ang`a  

shekem), quptan (sham  waqti  shiqannan tan` atqang`a shekem)  orinlanadi. 

Za`kat.Za`kat 

  «pa`kleu»    ma`nisin    bildiredi,    yag`niy    za`ru`rinen  artiq  bolg`an    bayliqtin`,  



qaraqtan  bir bo`legin sadaqa  qliw. Zakat  Mali zakat  mug`darina jetken  da`wletli adamlar ushin pariz 

etilgen.  Za`kat    jetim-jesir,  biyshara,  mu`sa`pirler,  qarizdarlar.    Alla    jolinda  ju`rgenler,    za`kat  

jiynawshilarg`a  beriledi.  Za`kat  ja`rdeminde  ja`miyet  adamlari  arasinda  o`z-ara  hu`rmet-itibar artip, 

bir qansha ten`lik  ju`zege  keledi. Bul ja`iyettin`  rawajlaniwi,  tinish ha`m qa`terjamliq  jolinda  o`zine 

ta`n a`hmiyetke iye. 

Oraza. Oraza  jilinda bir ay, ramazan  ayi dawaminda  ku`ndiz  ku`nleri  jewishiwden ha`m jinisiy  

baylanislarda  boliwdan tiyiliw. Oraza  hijrattin`  ekinshi jilinda  pariz bolg`an.  Bul ibadattan  kesel yaki  

saparda  bolg`an  admlar    basqa    ku`nlerde  tutip  beriw    sha`rti  menen  azat  etiledi.    Sebepsiz    orazani  

buzg`an  adamlar basqa ku`ni   tutip beriw  menen birgelikte  onin`   jazasi  sipatinda eki ay    paydar-pay 

oraza tutiwi lazim bolg`an. Sonday-aq  oraza ramazan  ayinan tisqari aylarda  da tutiliwi  mu`mkin,  misali  

iafl oraza yaki antin buzg`anlig`i ushin. 

Haj  Bul    qu`direti  jetken    adamlar  ushin    o`mirinde  bir  ma`rtebe  Ma`kke    qalasindag`i    Kaabani  

ziyarat  etiw  ha`m  usi    ibadat    o`z  ishine  alatug`in  barliq    qag`iydalardi    orinlaw.  Haj    zulhijja    ayinin`  

segizinshi  ku`ninen  baslanadi.    Haj    qiliwdin`    u`sh  tu`ri  bar:  «ifrod»  tk  haj    a`melleri  qilinip,  «qiron» 

ha`m  ha`m    umra    a`melleri  orinlanadi.,  «tamattut`»  da`slep  umra  qilinip,    a`xramnan  shig`iladi.  ha`m 

zulxijja  ayinin` segizinshi  ku`ni a`xramg`a  kirip,  haj talaplari orinlanadi.  Hajdin` parizi u`shew: ehram 

baylap niyet etiw, Arafatga  turiw, Kaabani tawap  qiliw. 

Islam dininde  joqarida bayan etilgen iyman ha`m basqada isenim menen baylanisli  ma`seleler ilm 

al-aqo`id    (ilahiyat)  iliminde  u`yrenilse,  keyingi  to`rt  ma`sele    ibadat    ma`seleleri    basqa    ko`p  g`ana  

sorawlar menen  birgelikte  ilm al-fiqh (diniy nizamshiliq)  shen`berinde u`yreniledi. 

Muhammed  payg`ambar  o`z  ha`dislerinde  islam  dini  an`satlastirilip,  qiyinlas-tirman`,  insanlarg`a 

ma`lel  keltiretug`in    qilman`,  islamdi  u`git-na`siyatlawda    shiddet    ko`rsetpen`,    u`lgi    ko`rsetin`,    hesh 

kimnin`  diline  azar bermen`  dep  qayta-qayta  talap etken.  Olardin` bazilari: «Bul din ju`da`  bekkem 

dindur,  onda    ortashaliq    ha`m    jumsaqliq    penen  bara  berin`ler»,  «Din  na`siyhatlardan  ibaratdur», 

«Ibadattin`  en`  jaqsisi jen`ilidur». 


 

73 


Sha`riyat  islamiy    turmis  ta`rizin  ta`rtipke  saliwshi    nizam-qag`iydalar,  diniy,  huqiqiy    nizamshiliq 

sistemasi  bolip  tabiladi.    Onda  huquq    ma`selelerinen  tisqari    a`dep-ikramliliq    normalari  ha`m  diniy 

talaplarg`a  nizam tu`si  berilgen. Sha`riyatqa  1) Qurani Ka`rim 2) Ha`disler 3) qiyas 4) ijmo`  tiykar etip 

aling`an.  Sha`riyat    XI-XII  a`sirlerde    toliq  qa`liplesip  bolg`an.  Sha`riyat  dindarlar  turmisinin`  barliq 

tarawin, ha`tte sem`yaliq  turmisti,  turmistg`i mayda shu`yde mashqalalardi, u`rp-a`detlerdi de o`z ishine 

alg`an.    Sha`riyatda    ma`mleket    huqiqi  normalari,    ma`jbu`riyat,  miras,  sud  ju`rgiziw,  vasiylik 

ko`rsetpeleri  berilgen.    Sha`riyat  jeke  menshikti    Allataala  ta`repinen  belgilengen,    mudami,  o`zgermes 

ha`m muqaddes  dep esaplaydi.  

Islamda  adamlardin`  bazilari    ka`pir,  shirk,  murtad,  munapiq,  asiy  dep    ju`ritiledi.  Olar  qanday 

adamlar  

Ka`pir iymannin`  jeti tiykarinin` barlig`in yaki birewin inkar etkenler bolip tabiladi. Olar u`sh tu`rli 

boladi: 


1) Dilinde de, tilinde de o`zinin`  ka`pirligin ashiq  aytiwshi, jeti iyman  tiykarin ta`n almawshilar, 

iymansizlar. Olar haqiyqiy ka`pirler  

2)  Allanin`  birligin,    Muhammed    alayhissalamnin`    onin`    payg`ambari  ekenligin  jaqsi  bile  tura,  

arzimag`an sebeplerdi ko`rsetip, qaysarliq  qilip,  iyman keltirmegenler   

3)  Hu`kimiy    ku`pir,  yag`niy  haqiyqiy  bolmag`an  ku`shler.  Bazi  bir  sha`riyatqa  qilap    islerdi  islep  

qoyiw  yaki  ku`pir  so`zlerdi  bilip-bilmey    aytiw  sebepli  ku`pirlik    etiw.  Olardi    ka`pirler  dep  aytip 

bolmaydi.  Bundaylar  ushirap  qalsa,  olardi  ta`wbege  keliwge  ha`m  nekesin  qaytadan    oqitip  aliwg`a 

shaqiradi. 

Shirk (sherik so`zi menen  tu`birles) Alla birligin ta`n almag`an, onin`  sherigi bar dep bilgen Adam 

og`an    shirk    keltirgen  boladi.    Bul  Allataala    keshirmeytug`in    en`  awir    gu`na  bolip  tabiladi.  Bunday 

adamlardi mu`shrik dep  ataydi. Alladan basqag`a siyiniwshilar mu`shrikler. 

Murtad  o`z dininen waz keshiwshi adamlar. 

Munapiq    dilinde  iymani  joq,  lekin  janin  ha`m  malin  saqlap  qaliw    ushin  yaki    satqinliq,  qiyanet 

ushin yaki basqa bir o`zine  ma`lim maqsetleri ushin  musilmanlar qatarina  qosilg`an, tilinde iymani atip, 

dilindegi  ku`pirin jasirip ju`riwshi  eki ju`zliler. 

Asiy (gu`nakar) dilinde  de, tilinde de iymani bar, biraq din ha`m sha`riyatqa qarsi ha`reket islegen 

adam.Islam dininin`  ideologiyaliq  ag`imlarin  pariqlawshi  tiykarlar ha`m olar   negizinde  bo`linetug`in  

ag`imlar to`mendegilerden ibarat: 

I.

 

Allanin`  zat ha`m qa`siyetlerin tu`sindiriw  boyinsha  



         1) Jahliyler 2) mu`taziyliler 3) mushabbihiyler 4) Sifatiyler 5) sufiyler  

II. Iymandi tu`sindiriw boyinsha to`rt ag`im: 1) xorijiyler 2) su`nniyler 3) mu`taziliyler 4) murjiyler  

II.

 

Qazoi-qadar ha`m  irada  erkinligin tu`sindiriw boyinsha  



1) qadariyler 2) jabariyler 3) murjiyler 4) ash`ariyler 

IV. Joqari dini ha`kimiyatti tu`sindiriw boyinsha  

1) xorijiyler 2) su`nniyler 3) shialar  

V. Fiqh ha`m sha`riyat nizamlarin tu`sindiriw boyinsha  

1) su`nniyler 2) shialar  

Islamda    o`zinin`    siyasiy,  ideyaliq,  ideologiyaliq    ko`z-qraslari  boyinsha  ja`mi  73  mazhab,  topar, 

partiyalar bar. Islamnin`  tiykarg`i da`stu`riy joli  «ahli  sunna val jamoat» bolip, o`zinin` belgili bir  ko`z-

qarasina iye bolg`an,  qalg`an 72 si batil mazhab  bolip, olar 6 toparg`a ajirtiladi.  

1) Rozifiya 

 o`z qa`wimin, sapin ta`rk etkenler  



2) Xorijiya 

 ajiralip  shiqanlar  



 

74 


3) Jabariya 

 ta`g`diri a`zel  hu`kimin qatan`  dep bilgenler  



4) qadariya 

 insannin`  erki o`inde  dep  biliwshiler  



5)  jahmiya 

  jahm  ibn  Saffon  ta`repdarlari,  yag`niy  barliq  ma`seleleni  dozaq    ha`m  ja`nnetke  baylanisli 



dep  tu`sindiriwshiler 

6) Murjiya 

 Alla bendesin u`mitsiz qilmaydi  dewshiler  



Barliq ag`im  mazhab, topar, partiya ja`ma`a`tleri fiqh ma`selesinde, namaz,  ibadat  ta`rtipleri, iymannin`  

manis-mazmuni  tuwrali  pikir  talastiradi.  Olar    arasinda    islam  dininin`  tiykarg`i  talap  ha`m  aqidalarin  

inkar etetug`inlari da bar. Misali  mu`tazil ag`imina  go`re: 

- jamanliq  ilahiy ta`g`dirden emes, al insannin` o`zinen  

- pasiq kisinin`  imamlig`i haram  

-  iyman bendenin`  ta`jriybesinen, yag`niy eni o`zlestiriwinen ibarat  bolip, aldinnan belgilenbeydi  

- Quran  jaratilg`an, wa`hiy emes  

- qiyamette  gu`na-sawaptin`  ta`rezisi, esap-kitabi joq  

- a`wliyeler ka`ramati jalg`an  

- qiyamette Haq  taalani ko`riw mu`mkin emes  

- ja`nnet xalqi  da uyiqlaydi, aziqlanadi, o`ledi  

Bul  ag`imlardin`    o`z-ara    talasi  barkamaliqqa  erisken  adamlardin`  diniy    diyanat,  islam  ha`m  iyman  

ma`nis-mazmunin  an`lamastan, zahiriy na`rseler u`stinde, atamalar u`stinde o`z-ara  tartisiwi. 

Tasavvuf  ahli  bolsa  Allataala    onin`    zatin,  ma`nis-mazmunina  jetiwge  umtilg`anlig`lari  sebepli  bunday  

ra`sim,  qag`iydalarg`a    uliwmaydan  itibar  bermegen.  olardi  a`hmiyetsiz  dep  esaplag`an.  Sufiy    jetik, 

ka`mil    insanlar  bolip,  bunday    talasqa  meyil    mazhabparastliqtan  bilim  ha`m    isenim  ma`selesinde  bi  

qansha u`stin  turg`an. 

Ha`zirgi  zamanda  Islamda  diniy,  sotsialliq  ha`m  siyasiy  ma`selelerge  Islamnin`  mu`na`sibeti  haqqinda  3 

tiykarg`i ag`im bar bolip, olar o`z ko`z qaraslarin to`mendegishe an`latadi. 

Islam    fundamentalizmi.    Onin`  tiykarg`i  sistemasi,    ko`z-qaraslari  islamnin`  fundamental  

printsipleri ha`r qanday  sotsialliq  du`ziinen pariq qilatug`in «Islam rawajlaniw jolin»  belgilep beredi dep  

esaplag`an.  Olar  usi  fundamental    printsiplerdi  qayta  tiklew  ha`m  olarg`a    a`mel  qiliw      ta`repdarlari. 

Lekin  islam    modernistlerine  qarama-qarsi      olar  usi    printsiplerdi    ha`zirgi  zaman  talaplarina  say  qayta 

tu`sindiriw    mu`mkin  emes  dep  esaplaydi.    Olar    tradiotsonalistler  kibi    din  ha`m    siyasatti  bir  dep 

tu`sinedi,  biraq olardan pariqli tu`rde islam menen millet ma`plerin bir yaki  ku`ta`  jaqin dep tu`sinedi. 

Islam  tradiotsionalizmi. Olar Orta a`sir diniy aqidalarin  izshil  a`melge asirip, dindi ha`r qanday 

reformalawg`a  qarsi  shiqqan.  Olardin`  pikirinshe,  dinde  «itiqad  esikleri  jabiqdur».  Olar  milliy  sana 

tarawinda  islamdi  milletshilikke  qarsi  qoyadi,  yag`niy  musilmanlar  milletlerinen  qatiy  na`zer  ja`miyette 

islam aqidalarina so`zsiz a`mel qiliwi kerek, u`mmetlerdin` barlig`i ten` huqiqli. 

Islam modernizmi modermizm zamanago`ylestiriw, ha`zirgi zaman sha`rayatlarina beyimlestiriw. 

Bul  tar  ma`nisinde  Islam  diniy  ha`m  sotsialliq  ta`liymatin  jan`asha,  zaman  sha`riyatlarina 

muwapiqlastiriw,  islam  dininn`  siyasiy,  huqiqiy,  sotsialliq  ma`selelerde  sheshiwi  lazim  bolg`an 

mashqalalarg`a  tiyisli  aqidalalarin  jan`asha  tu`sindiriw,  xojaliq  turmisin  ta`rtipke  saliw  ha`m  Islam 

printsipleri  tiykarinda  rawajlaniwdin`  jan`a  modelleri  ha`m  jollarin  islep  shig`iw  o`z  aldina  maqset  etip 

qoyadi. 

Ken`  ma`niste  ha`zirgi  sotsialliq  turmis  ha`m  ilimiy  texnikaliq  rawajlaniwdin`  talaplarina  islam 

ta`liymatlarin  beyimlestiriw  ha`reketinen  ibarat.  Islam  modernizmi  dinde  «Ijtiqad  esikleri  ashiqdur» 

printsipine a`mel qiladi. 



 

75 


Ijtiqad  (arabsha  umtiliw,  g`ayrat  etiw)  diniy  ha`m  huqiqiy  ma`seleler  boyinsha  pikir  ju`ritiw 

printsipi. 

Orta  a`sirlerde  tek  iri  musilman  faqihlari  ha`m  ilahiyatshilari  mujtahidler  ijtiqad  huqiqna  iye 

bolg`an. X a`sirde Islamnin` suppiylik bag`darindag`i sha`riyat nizamlari qa`liplesip, Islam aqidalari islep 

shig`ilg`annan  keyin,  ijtiqad  esikleri  jawip  qoyildi»  ilahiyat,  huqiq,  a`dep-ikramliliq  ha`m  sotsialliq 

ta`liymatlardi tek aldin`g`i ilahiyatshilarg`a uqsaw (tahdid qiliw) mu`mkin dep esaplag`an. 

XIX  a`sirdin`  aqirina  kelip  Islam  dini  reformalari  ijtiqad  huqiqin  ja`ne  tiklegen.  Qurandi  ha`m 

Islam ta`liymatin jaqsi bilgen ha`r bir bilimdan musilman ijtiqad etiwi mu`mkin dep esaplang`an. 

Diniy  ekstremizm  ha`m  fundamentalizm-belgili  bir  diniy  konfessiya  ha`m  sho`lkemlerdegi  fantik 

elementlerdin`  iskerlik  ideologiyasi.  Fanatizm  o`z  aqidasinin`  sha`k-shubhasiz  tuwrilig`ina  isenip,  basqa 

partiya  ha`m  mazhablardi  pu`tkilley    biykar  etip,    olardi  ta`n  almaw,  balki  olardin`    diniy  tiykarlarin 

buziwda  ayiplap, olarg`a qarsi  uris  ashiwg`a shaqiratug`in  faktorlardan bolip tabiladi.  Diniy fanatizm 

diniy ekstremizm  ha`m terrorizmge  negiz  tayarlaydi. 

Fundamentalizm  belgili bir din  ju`zege kelgen  da`wirge qaytiw ha`m  bul jol menen zamannin` 

barliq  mashqalalarin sheshiw mu`mkin degen pikirdi  alg`a su`riwshi  bag`dar.  Fundamentalizm  ibarasi  

da`slepki  reet  Birinshi  jer  ju`zlik    uris  aldinda  ju`zege  kelgen    protesttantizmdegi    ortodoksal  ag`imlardi 

an`latiw    ushin    qollanilg`an.  Bul    ag`im    1910-jildan  keyin  usi  atama  menen  atala  basladi.  

Fundamentalistler    xiristianliqtin`    da`stu`riy    aqidalarina,  a`sirese,  Bibliyanin`    absolyut    jetikligine 

isenimdi bekkemlewdi,  oni  so`zbo`-so`z  tu`siniwge  qatan`  a`mel  qiliwdi talap qildi.  Bul ag`im keyin 

ala Amerikada ken`  tarqalip, 1919 jili Filadel`fiyada Du`n`ya xiristian fundamentalistleri assotsiatsiyasina 

tiykar salindi.  

XX  a`sirdin`  80-90  jillarinda    pu`tkil  du`n`yada  diniy  faktordin`    belsendilesiwi    buring`i 

sovetlerden keyingi ma`kanda da o`z sa`wleleniwin tapti. Bul da`wir ja`miyet rawajaniwinda bir ta`repten. 

Diniy  isenimnin`    sotsialliq-ma`deniy    turmistag`i    ta`biyiy    statusi  tiklenip    atirg`an,  ekinshi  ta`repten,   

usi  tiykarda ayirim ideologiyaliq  qarama-qarsiliqlar tuwiliw waqti boldi.  

Konstitutsiyamizda belgilep  qoyilg`aninday,  kontitutsiyaliq  du`zimdi  zorliq  penen o`zgertiwdi  

maqset  etip  qoyiwshi,    respublikanin`    svereniteti,  bir    pu`tinligi  ha`m    qa`wipsizligine    puxaralardin`  

konstitutsiyaliq  erkinliklerine qarsi shig`iwshi,  uristi,  sotsialliq  milliy,  rasaliq ha`m diniy  ala awizliqti  

tarqatiwshi,    xaliqtin`    salamatlig`i    ha`m  ruwxiylig`ina    qa`wip    tuwdiriwshi,  sonday-aq  

a`skeriylestirilgen  birlespelerdin`,    milliy    ha`m  diniy    ruwxdag`i    siyasiy    partiyalardin`    ja`ne 

birlespelerdin`  du`ziliwi  ha`m iskerligi  qaag`an etiledi. 

O`zbekstang`a  baylanisli    islam  fundamentalistleri  qa`wipi      aqidaparastliqti    en  jaydiriw,  bul  jol 

menen musilmanlardin`  reformator  ma`mleketke  isenimin  joq  etiwge  uriwda o`z  ko`rinisin  tappaqta. 

Bunday toparlar bekkemlenip  baratirg`an  uliwmamilliy birdemlik, milletlerara ha`m puqaraliq  tatiwliqqa  

qarsi  ha`reket  etpekte.  Demokratiya    ha`m  du`n`yaliq    ma`mleket  tu`siniklerin,  isenim    erkinligiine 

tiykarlang`an ko`p  konfessiyali  du`n`yaliq  ja`miyetti abroysizlandiriwg`a  bag`darlang`an ha`reketlerin 

a`melge asirmaqta. 

Bunday diniy ekstremizm  ha`m fundamentalizmge tiykarlang`an ag`imlarg`a  vahhabiylik  «Xizb 

ut-tahrir» akromiyler jatadi. 

 

Qadag`alaw ushin sorawlar 



Islam dininin`  o`zinen  aldin`g`i dinlerge bolg`an su`na`sibeti qanday  

Islamnin` bes parizi  nelerden ibarat 

Islam  dinindegi iyman  qag`iydalari  qanday  


 

76 


Islam dininde qanday  mazhablar bar islam dininin` sotsialliq 

 siyasiy ag`imlarin ko`rsetin`  



Islam fundamentalistlerinin` O`zbekstan ushin qa`wp nelerden ibarat 

 

A`debiyatlar  



O`zbekstan Respublikasi Konstitutsiyasi T., 2003 

Milliy  istiqlol g`oyasi T., Akademiya, 2005 

A.Abduraxmanov Saodatga eltuvchi bilim T., 2001 

A.Muminov va boshqalar Dinshunoslik T., 2004 

Juraev U., Saidjanov I. Dune  dinlari tarixi T., 1998 

Men` A. Istoriya relegii M., 1994 

Radugin A.A. Vvedenie  vreligievedenie teoriya, istoriya  i sovremennie religii  M., 1996 

Religioznie traditsii mira V 2-x tomax M., 1996 

Religioznie  traditsii  mira  Buddizm,    yudaizm,  xiristianstvo,  islam.  Spravochnik  shkol`nika 

Bishkek 1997 

  

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling