Mundarija: I. Kirish. II. Asosiy qism


Download 0.87 Mb.
bet1/3
Sana02.06.2020
Hajmi0.87 Mb.
  1   2   3

Mundarija:
I. Kirish.

II. Asosiy qism:

2.1. Qadimgi Baqtriya podsholigi.

2.2. Qadimgi Baqtriyada boshqaruv tizimi.

2.3. Yunon-Baqtriya podsholigi

2.4.Qadimgi Sug‘diyona.

III. Xulosa.

IV.Adabiyotlar ro’yxati.

V.Ilova

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. Yozma manbalar ma’lumotlari ko‘p hollarda arxeologik ma’lumotlar bilan tasdiqlanadi. Arxeolgiya ma’lumotlarining guvohlik berishicha, milloddan avvalgi VII-VI asrlarda Baqtriyada shaharlar shakllanib bo‘lgan edi. Oltindilyortepa (Aorn), Baqtriya (Boloi Hisor) va Qiziltepa kabi ko‘hna shaharlar mustahkam himoya devorlar bilan o‘rab olinadiki, ular bu hududlarda davlatchilik rivojlanishining asosi edi.

Baqtriyaning Ahamoniylar davlati tarkibiga kirganligi haqida yozma va arxeologik ma’lumotlar nisbatan ko‘pchilikni tashkil etadi. Arxeologiya ma’lumotlariga ko‘ra, milloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalariga kelib, Amudaryodan kechuv joyida va daryo yoqalab yo‘llar bo‘yida qal’alar (SHo‘rtepa, Talashqon, Termiz, Xirmontepa) bunyod etiladi. Bu holatni olimlar Ahamoniylar ma’muriyatining Baqtiriyadan Sug‘dga o‘tuvchi yo‘llarni qattiq nazoratda tutgan bo‘lishi mumkinligi bilan izohlaydilar. Bu davrga kelib Baqtriya aholisi joylashuvida ham sezilarli o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi. Bronza davrida o‘troq dehqonchilik manzilgohlari asosan Baqtriyaning shimoli-g‘arbida markazlashgan bo‘lsa, keyinroq bu ko‘lam kengayib shimoli-sharqiy qismlarni ham qamrab oladi. Tog‘ oldi hududlaridagi vohalarda aholi turmush tarzi yanada qizg‘inlashib borgan bo‘lsa, Surxondaryo, Konfirnihon, Vaxsh, Yavansuv atroflarda yangi vohalar o‘zlashtiriladi.



Mavzuning maqsadi va vazifalari: Kurs ishida Qadimgi Baqtriya dehqonchilik rayonlarining tuzilishi tabiiy-geografik joylashuv va shart-sharoitlarga qarab turlicha bo‘lgan. Manzilgohlarning soni va o‘zlashtirilgan yerlarning umumiy maydoniga qarab madaniy-xo‘jalik vohalar bir nechta guruhlariga bo‘lingan. Vohalarning chegaralari sug‘orma dehqonchilik hududlari va sug‘orish tarmoqlarning chegaralari bilan o‘zviy bog‘liq edi.

Tadqiqotning ilmiy darajasi.Tarixiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, davlatchilik jamiyatning ichida, o‘z ichki qonuniyatlari asosida paydo bo‘ladi va rivojlanadi. Shakllana boshlagani 3,5 ming yildan kam emasligi ilmiy jihatdan asoslangan Baqtriya davlatchiligi buning yorqin misolidir.

2.1. Qadimgi Baqtriya podsholigi.

Hozirgi Afg‘onistonning shimoli-sharqi, O‘zbekistonning janubi va Tojikistonning janubi-g‘arbida joylashgan hududlar turli yozma manbalarda Bahdi, Baqtrish, Baqtriyona, Baqtriya, Baxli, Baxlika, Tuxolo kabi nomlar bilan eslatib o‘tiladi. Zamonaviy adabiyotlarda uni Baqtriya deb atash e’tirof etilgan (“Shohnoma”da Baxtar zamin, qadimgi turkiylarda Bahodirlar yurti).

Arxeologik ma’lumotlarning guvohlik berishicha, milloddan avvalgi II ming yillik o‘rtalariga kelib Surxon vohasida qadimgi dehqonchilik madaniyatining jadallik bilan rivojlanishi asosida ilk davlatchilikka o‘tish jarayoni boshlanadi. Bu jarayon bosqichma-bosqich rivojlanishning o‘ziga xos xususiyat va qonunlariga ega edi. Agar davlatchilik asosini shahar madaniyati tashkil etilishini hisobga oldigan bo‘lsak, bu jarayon O‘zbekistonning janubida, Baqtriya hududida milloddan avvalgi II ming yillik birinchi yarmidayoq shaharmonand qishloq Sopollitepa misolida boshlangan edi. A.Asqarovning fikricha, agar Sopollitepa o‘zining qadimgi shaharsozlik madaniyatiga xos barcha alomatlari bilan protoshahar, ya’ni, Avestoda tilga olingan “vara” inshootini eslatsa, Jarqo‘ton yodgorligi O‘zbekiston hududida birinchi bor shakllangan tom ma’nodagi shahar edi. Jarqo‘ton qadimgi Sharq shaharlaridan tarkibiy jihatidan farq qilmaydi.

Tadqiqotchilarning fikricha, Jarqo‘ton ko‘rinishidagi ko‘hna shaharlarni qadimgi Sharqdagi nom-davlatlar shakllari bilan qiyoslash uchun dalillar yetarli. Ammo, Mesopatamiya nom-davlatlarining asosiy belgilaridan bo‘lgan yozuv Jarqo‘tonda mavjudligi hozircha bahslarga sabab bo‘lmoqda. Umuman olganda, milloddan avvalgi II ming yillikning so‘nggi choragiga kelib qadimgi Baqtriya hududlarida davlatchilikning nom yoki voha tipidagi siyosiy uyushmalari shakllana boshlaganligiga ilmiy asoslar bor.1

Milloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmi Baqtriya hududlarida ko‘pgina tarixiy-madaniy o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi.

Bu o‘zgarishlar quyidagi jarayonlar bilan bog‘liq edi:


  1. Temir buyumlarning paydo bo‘lishi va keng tarqalishi.

  2. Qal’alari bo‘lgan qishloqlarning paydo bo‘lishi va keyin ularning shaharlarga aylanish.

  3. Moddiy madaniyatning sezilarli darajada o‘zgarishi.

  4. Sharqiy Eron qabilalarining migratsiyasi.

Arxeologik nuqtai nazardan, yuqoridagi davr Marg‘iyona tipidagi Yoz I madaniyati mavjud bo‘lgan davrga to‘g‘ri keladi. Tadqiqotchilar Yoz I madaniyati davrini milloddan avvalgi II-I ming yillik bo‘sag‘asi – VIII-VII asrlar bilan belgilaydilar. Surxon vohasidan aynan mana shu madaniyatga o‘xshash yodgorliklar ko‘plab ochib o‘rganilgan. Bu davrda Baqtriyaning to‘rtta-Ulonbuloqsoy, Bo‘stonsoy, Urgul va Halqajar vohalari o‘zlashtirilgan bo‘lib, arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, Kuchuktepa, Jarqo‘ton, Bandixon va Qiziltepa ularning marakazlari edi. Yuqoridagi vohalar o‘troq ziroatkorlar va chorvador-sastarlar harbiy boshliqlarining mulklari, markazlar esa ularning qarorgohlari bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Milloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmida Qadimgi Baqtriya davlati tarkibiga Marg‘iyona va Sug‘diyona ham kirganligi taxmin qilinadi. Bu haqda turli hal ma’lumotlar mavjud bo‘lib, qadimgi fors podshosi Doro I Marg‘iyonada bo‘lib o‘tgan Frada boshchiligidagi qo‘zg‘olonni (milloddan avvalgi 521 yil) bostirgani haqidagi Behistun yozuvlarini “mana men nimalarni qildim Baqtriyada” deb, hulosalaydi. Doro III davrida Baqtriya va Sug‘diyona birlashtirilgan o‘lka bo‘lib, unda Bess nomli satrap hokimlik qilgan davrda Baqtriya, Marg‘iyona hamda Sug‘diyona aholisining urf-odatlari va madaniyati bir-biriga ancha o‘xshash bo‘lgan.

Tarixning otasi Gerodotning “Tarix” asarida Baqtriya xalqi Misr va Bobil kabi yirik davlatlar qatorida tilga olnadi. Yunon tarixchisi Ktesiy Knidskiy Baqtriya haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Tarixchi davlatdagi ko‘plab shaharlar, mustahkam poytaxt shahar Baqtra (Balx), Baqtriya podshosi Oksiart, uning bitmas-tuganmas boyliklari haqida hikoya qiladi. Tadqiqotchilarning fikrlarga qaraganda Qadimgi Baqtriya podsholigi qudratliligi jihatdan qo‘shni viloyatlardan ancha ustun bo‘lib, ular orasida alohida mavqega ega bo‘lgan. Baqtriyaning tabiiy boyliklari undan tashqari hududda ham Old Osiyoga qadar mashhur edi. Ayniqsa, Badaxshon lojuardi (lazurit) va la’li juda qadrlangan.

Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, milloddan avvalgi VIII-VI asrning o‘rtalari qadimgi Baqtriya davlatining (aynan Baqtriya, Marg‘iyona va Sug‘diyona viloyatlarining ma’lum qismlari sifatida taxmin qilinadi) rivojlangan davri bo‘lib, bu yirik davlatning hududiy chegaralari: Murg‘ob vohasi, Hindiqush tizmasi, Badaxshon, Nurota tizmasi va Buxoro hududlariga taqalgan bo‘lishi mumkin. Bu davrda Baqtriya viloyatlariga qadimgi Xorazm davlati va sak-masagetlarning harbiy-siyosiy uyushmasiga tegishli o‘lkalar chegaradosh bo‘lgan.

Avestoning eski qismlarida Axuramazda yaratgan “eng yaxshi o‘lkalar va mamlakatlar orasida to‘rtinchi bo‘lib go‘zal va bayroqlari baland ko‘tarilgan Bahdi mamlakati” atamasi uchraydi. Ayrim olimlarning fikricha bu “baxtar” atamasiga mos kelsa kerak. Baqtriya haqidagi keyingi qadimgi ma’lumotlar Axamoniylar podsholarining mixxatlarida va bo‘rtma tasvirlarida uchraydi. Misol uchun, Axamoniylar podsholarining markazlaridan biri Persepol shahridagi saroy devorlarida bo‘rtma rasmlarda baqtriyaliklar idishlar ko‘targan va ikki urkachli Baqtriya tuyalari bilan tasvirlanadi. Demak, Baqtriya mustaqil satraplik sifatida Axamoniylar davlatining iqtisodiy va madaniy hayotida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.2

A.Sagdullayevning tadqiqotlariga ko‘ra, Baqtriya haqidagi turli ma’lumotlar qadimgi yunon tarixchilari-Gerodot, Ktesiy, Arrian, Strabon, Kursiy Ruf, Diador,Pliniy kabilarning asarlarida ham mavjud bo‘lib, ular bu podsholikning qadimiyligi va yuksak madaniyati haqida ma’lumotlar beradi. Xususan, Ktesiy Knidskiy Ossuriya podshosi Nin Belidning Baqtriyaga qilgan yurishi, uning baqtriyalik ayol Semiramidaga uylanganligi, Baqtriya podshosi Oksiart va uning boy xazinasi haqida ma’lumot beradi. Ktesiyning Baqtriya chegaralari haqidagi ma’lumotlari ham qiziqarlidir. Uning xabar berishicha: g‘arb tomondan Baqtriya tekisligiga boradigan yo‘lni tog‘lar to‘sib turadilar, ulardan faqat dovonlar orqali o‘tib borish mumkin. Baqtriya Tanaisdan Hind daryosiga cho‘zilgan bo‘lib, Tanais uni Yevropadan, Hind daryosi esa Hindistondan ajratib turadi.

Gerodot o‘zining “Tarix” asrarida Baqtriya va baqtriyaliklarni 45 marta tilga oladi. “Baqtriya” atamasi Esxilning milloddan avvalgi V asrda sahnaga qo‘yilgan “Fors”lar tragediyasida ham uchraydi. Yana bir qadimgi tarixchi Strabon Baqtriyani “oriylar o‘lkasining javohiri” sifatida ta’riflaydi.

Yozma manbalar ma’lumotlari ko‘p hollarda arxeologik ma’lumotlar bilan tasdiqlanadi. Arxeolgiya ma’lumotlarining guvohlik berishicha, milloddan avvalgi VII-VI asrlarda Baqtriyada shaharlar shakllanib bo‘lgan edi. Oltindilyortepa (Aorn), Baqtriya (Boloi Hisor) va Qiziltepa kabi ko‘hna shaharlar mustahkam himoya devorlar bilan o‘rab olinadiki, ular bu hududlarda davlatchilik rivojlanishining asosi edi.3



Baqtriyaning Ahamoniylar davlati tarkibiga kirganligi haqida yozma va arxeologik ma’lumotlar nisbatan ko‘pchilikni tashkil etadi. Arxeologiya ma’lumotlariga ko‘ra, milloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalariga kelib, Amudaryodan kechuv joyida va daryo yoqalab yo‘llar bo‘yida qal’alar (SHo‘rtepa, Talashqon, Termiz, Xirmontepa) bunyod etiladi. Bu holatni olimlar Ahamoniylar ma’muriyatining Baqtiriyadan Sug‘dga o‘tuvchi yo‘llarni qattiq nazoratda tutgan bo‘lishi mumkinligi bilan izohlaydilar. Bu davrga kelib Baqtriya aholisi joylashuvida ham sezilarli o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi. Bronza davrida o‘troq dehqonchilik manzilgohlari asosan Baqtriyaning shimoli-g‘arbida markazlashgan bo‘lsa, keyinroq bu ko‘lam kengayib shimoli-sharqiy qismlarni ham qamrab oladi. Tog‘ oldi hududlaridagi vohalarda aholi turmush tarzi yanada qizg‘inlashib borgan bo‘lsa, Surxondaryo, Konfirnihon, Vaxsh, Yavansuv atroflarda yangi vohalar o‘zlashtiriladi.

E.V.Rtveladze Baqtriyadagi bu davrga oid tadqiqotlarni umumlashtirib, ushbu hududlardagi aholi joylashuvining quyidagi o‘nta vohasini ajratadi:

  1. Ulanbuloqsoy-Amudaryoning irmog‘i bo‘lgan Ulanbuloqsoy vohasini egallagan bo‘lib, uning hududlarida Kuchuktepa va Dabilqo‘rg‘on joylashgan.

  2. SHerobod-Amudaryoning irmog‘i bo‘lgan SHeroboddaryoning o‘rta oqimida joylashgan. Bronza davrida o‘ng qirg‘oq SHeroboddaryoda manzilgohlar paydo bo‘ladi va keyinchalik chap qirg‘oq hududlari o‘zlashtirilib vohaning chegarasi Angorgacha cho‘ziladi.

  3. Urgul (Bandixon)-Bandixonsoyning o‘rta oqimida joylashgan. Ilgarigi o‘ng qirg‘oqdagi Bandixon I va II inqirozga uchrab, chap qirg‘oqda yangi manzilgoh – G‘ozimullatepa I paydo bo‘ladi.

  4. Halqajar-Surxondaryoning o‘ng irmog‘i Halqajar vohasi hudularini egallaydi. Bronza davrida bu yerdagi irmoqlar havzalari o‘zlashtirilgan bo‘lsa, milloddan avvalgi VII asrdan boshlab daryoning chap qirg‘og‘ida manzilgohlar paydo bo‘ladi. Bu vohadagi eng yirik yodgorlik Qiziltepa ko‘hna shahri hisoblanadi.

  5. Yuqori Surhon-Surxondaryoning o‘rta oqimi havzasida joylashgan bo‘lib bu vohada ham ikkita manzilgoh aniqlangan. Ulardan biri SHerobodsoyning o‘ng qirg‘og‘ida, ikkinchisi esa Dashnobodsoyning o‘rta oqimida joylashagan.

  6. O‘rta Surxon-Surxondaryoning o‘rta oqimi havzasida joylashgan bo‘lib, bu vohadan ham ikkita manzilgoh-Hayitobodtepa va Bandixonsoyning Surxondaryoga quyilishi joyida joylashgan Nomsiztepa aniqlangan.

  7. Amudaryo-Termizdan Boldirgacha bo‘lgan Amudaryoning o‘rta oqimi havzasida joylashagan. Bu vohada Termizning pastki qatlamlari va Kampirtepadagi 0,5 km. g‘arbda joylashgan Nomsiztepa milloddan avvalgi I ming yillik o‘rtalariga oiddir.

  8. Vaxsh – Yavan – Vaxsh va Yavansuv daryolarining o‘rta oqimida joylashagan. Bu vohadan uchta manzilgoh – Tomoshatepa, Boldaytepa va SHo‘rchi yaqinidan Nomsiztepa aniqlangan.

  9. Quyi Kofirnihon – Kofirnihon daryosining quyi oqimlarini egallaydi. Bu vohadan uchta – Qalaimir, Munchoqtepa va Xirmontepa manzilgohlari aniqlangan.

  10. Boytudasht-Panj vohasining yuqori qismidagi Boytudasht mavzesida joylashgan. Bu vohadan unchalik katta bo‘lmagan sakkizta manzilgoh aniqlangan.

Shunday qilib, milloddan avvalgi I ming yilikning o‘rtalariga kelib qadimgi O‘zbekistonning janubida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan bog‘liq ko‘plab o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi. Yuqoridagi sanab o‘tilgan vohalarning har biri ma’lum hududiy-siyosiy birlashmani tashkil etgan bo‘lib, o‘z nomiga, ma’muriy markazlariga, yirik shaharlariga ega bo‘lgan bo‘lishi mumkin edi. Misol uchun, Surxondaryodagi Qiziltepa ko‘hna shahri atrofida to‘rtburchak shaklda qurilgan qadimgi uy-qo‘rg‘onlari (Qizilcha) 3-4 ta qo‘shni uylardan iborat bo‘lib, alohida joylashgan qishloq jamoasini tashkil etganlar. Har bir katta oila jamoasini ma’lum uy-joy, chorva va yerga egalik qilib, ma’lum darajada iqtisodiy mustaqil bo‘lgan. Qishloq jamoalarining hududiy, iqtisodiy va ijtimoiy birlashuvi, ibtidoiy davrlarga oid urug‘-qabilaviy birlashuvdan tubdan farq qilib, ilk davlatchilik shakllari paydo bo‘lganligidan dalolat beradi.

Milloddan avvalgi VII-VI asrlar Baqtriya jamiyatida hududiy bo‘linish shakllanib, alohining o‘troqlashuv jarayonlari yanada kuchayadi. Ko‘hna shaharlar qishloq xo‘jalik atroflariga ega bo‘lib, qal’alar paydo bo‘ladi, muhim savdo yo‘llari bo‘ylarida tayanch istehkomlar barpo etiladi. Turli binolar bunyod etishda mudofaa inshootlarining ahamiyati yetakchi o‘rin egallaydi.4

Qadimgi Baqtriya dehqonchilik rayonlarining tuzilishi tabiiy-geografik joylashuv va shart-sharoitlarga qarab turlicha bo‘lgan. Manzilgohlarning soni va o‘zlashtirilgan yerlarning umumiy maydoniga qarab madaniy-xo‘jalik vohalar bir nechta guruhlariga bo‘lingan. Vohalarning chegaralari sug‘orma dehqonchilik hududlari va sug‘orish tarmoqlarning chegaralari bilan o‘zviy bog‘liq edi.

Tarixiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, davlatchilik jamiyatning ichida, o‘z ichki qonuniyatlari asosida paydo bo‘ladi va rivojlanadi. Shakllana boshlagani 3,5 ming yildan kam emasligi ilmiy jihatdan asoslangan Baqtriya davlatchiligi buning yorqin misolidir. Strabon bergan ma’lumotlarga qaraganda, Antiox Marg‘iyonada o‘z nomiga qurdirgan shahar - Antioxiyani ko‘chmanchilarning tinimsiz hujumidan himoya qilish maqsadida, Murg‘ob vohasi atrofini 250 km devor bilan o‘rab oigan, ammo ko‘chmanchilarning hujumlari bu bilan to‘xtamagan. Ular u yoki bu shahar devorlari ostida yoki ekinzor dalalar hamda voha bog‘larida kutilmaganda paydo bo‘lar va yana tezda ko‘zdan g‘oyib bo‘lar edilar. Ana shunday og‘ir bir vaziyatda Salavka 15 Hindistonga qarshi urush boshlaydi. Bu urush uning mag‘lubiyati bilan yakunlanadi. Natijada, salavkiylarning 0 ‘rta Osiyodagi obro‘siga putur yetadi, ularga qarshi qo‘zg‘olonlar bosh- lanadi. Salavkiylar og‘ir ahvolga tushib qoladilar. Antiox mahalliy aslzodalarga bir qadar yon bosib, og‘ir vaziyatning oldini oladi. U Baqtriyaning sharqiy viloyatlari uchun davlatning o‘z pullarini zarb etishga kirishadi. Antiox nomi bilan Baqtriyada pul zarb etilishi uning mustahkam davlat siyosatini olib borayotganligini ko‘rsatar edi. Miloddan avvalgi 280-yilda Salavka I vafot etadi. Salavkiylar davlatiga Antiox I bosh bo‘ladi. Ana shu davrdan boshlab, sharqiy viloyatlar Antiox I faoliyatidan chetda qoladi. Chunki harbiy viloyatlardagi harbiy vaziyat uning qo‘shin bilan birga bo‘lishini taqozo etar edi. Bu davrda Baqtriya va Sug‘diyonada aholi dehqonchilik bilan shug‘ullanardi. Shaharlarning o‘sishi hunarmandchilik va suv xo'jaligining taraqqiyotiga ta’sir etgan. 0 ‘rta Osiyoning salavkiylar davlati tarkibida bo‘lishi so‘zsiz suratda Ellin madaniyati ta’sirining o‘lka xalqlari orasida tarqalishiga sabab bo‘lgan omildir.



2.2.Qadimgi Baqtriyada boshqaruv tizimi
Qadimgi baqtriyda o’ziga xos boshqaruv tizmi joriy qilingan .Yani bu davrda Baqtriya Salavkiylar davridagi kabi boshqaruv tizmi joriy qilingan. Shu sabab ham Baqtriyada shunday tizim joriy qilindiku u tizim barcha xalqlar xususan Baqtriyaning madaniy siyosiy tasirida bo’lgan Marg’iyona va So’g’diyonada ham joriy qilingan. Mustaqillikka erishgan Baqtriya Diodot I davrida qudratli davlatga aylanadi. Bu davlatning poytaxti Zariasp-Bahtar hozirgi Afg‘onistonning Mozori-Sharif shahriga 90 km yaqin qadimgi Balx shahri bo’lgan. Dastlab, u Salavka I tomonida turib, Parfiyaga qarshi boidi. Ammo Arshak II podsholigi davrida Baqtriyadagi vaziyat Parfiya foydasiga o‘zgardi. Natijada, Arshak II bilan Diodot II harbiy ittifoq tuzdilar. Lekin Diodot 11 Arshak II bilan tuzgan harbiy ittifoqdan o‘z mavqeyini mustahkamlashda foydalanishni eplay oldiki. Sababi, viloyat hokimlaridan biri Sog‘diyona hokimi yunon Yevtidem Diodot II ga qarshi kurash boshladi. Bu kurashda Ycvtidem g‘ohb chiqdi. U taxminan miloddan avvalgi 230-yilda Yunon-Baqtriya davlatida o‘z hukmronligini o‘rnatdi. Yevtidem Baqtriyada o‘z hukmronlik mavqeyini mustahkamlashga harakat ijildi. Chunki u kutilmaganda sak-massaget ko‘chmanchi qabilalarining hujumga o‘tishlari mumkinligini yaxshi bilardi. Ayniqsa, u I’arfiya bilan chegaradosh tumanlarga e’tiborini qaratdi. Buning boisi Parfiya tomonidan xavf ehtimoli bor edi. Xuddi kutilganidek, 208-yilda Paifiya podshosi Antiox III Yevtidemga - YunonBaqtriyaga qarshi urush harakatlarini boshlab yubordi. Bu jangda Yevdidemning 10 ming kishilik qo‘shini tor-mor qilindi, Yevtidemning o‘zi esa Baqtriya harbiy qal’asida yashirindi

Bu qal’a kuchli istehkomga ega edi. Antiox III qal’ani yil davomida qamal holatida saqladi. Ammo Baqtriyani egallay olmadi. Oqibatda ikki o‘rtada 207-yilda tinchlik muzokaralari boshlandi, Yevtidem Antiox III ni Baqtriya podshosi deb tan oldi. Ayni paytda, Yevtidem ham podsholik unvonini saqlab qoldi. Yevtidem bitimga ko‘ra, Antiox III ni bir necha jangovar fillar berish va tashqi siyosatda u bilan bamaslahat ish tutish majburiyatini ham o‘z bo‘yniga oldi. 0 ‘z imkoniyati va kuchiga ishongan Antiox III Yevtidem Hindistonga urush e’lon qildi. U salavkiylar davlatining viloyatlarini o‘ziga tobe etishni maqsad qilgan edi. Ammo salavkiylar uchun Markaziy Osiyo abadiy yo‘qotilgan edi. Miloddan avvalgi 206-yildan e’tiboran, Yunon-Baqtriya davlati uchun salavkiylar xavfi yo‘qoldi. Chunki bu davrga kelib, Antiox III g‘arbda Suriya uchun misrliklar bilan jang olib borar edi. Biroq shimoldan sak-massagetlar xavfi kuchaygan edi. Shu bois, Yevtidem o‘z davlat chegaralarini kengaytirish uchun harakat qilishdan cho‘chidi. Yevtidem boshliq davlat tarkibiga Baqtriya, Sug‘d, Areya va Marg‘iyona hududlari qarar edi. Markaziy Osiyoning bu serunum yerlari, shaharlarga boy viloyatlarida hunarmandchilik keng tarmoq bo‘ylab rivojlangan, dehqonchilik madaniyati qadimdan sun’iy sug‘orishga asoslangan edi.6 Cho‘l zonalarida chorvachilik ham yaxshi yo‘lga qo‘yilgandi. Yunon-Baqtriya davlatining guilab-yashnagan davri mil. aw . HI asrning ikkinchi yarmi va mil. aw . II asrning birinchi yarmiga to'g'ri keladi. Janubiy hududlardan bu davrga oid Jondavlaltepa, Dalvarzin (pastki qatlamlar), Oyxonim, Qorobog'tepa, Kampirtepa kabi yodgorliklardan hokimlar saroylari, ibodatxonalar, turar-joylar, mehnat va jangovar qurollar, turli hunarmandchilik buyumlari hamda ko'plab tanga pullaming topilishi bu hududlardagi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotdagi rivojlanish jarayonlaridan dalolat beradi. Yunon-Baqriya davlati markazlashgan davlat bo'lib, hokimiyatni podsho boshqarar edi. Davlat bir necha viloyatlarga bo'lingan bo'lib be viloyat hokimlari podshoga bo'ysunar edilar.


Ba’zi tadqiqotchilar So'g'd va Farg'ona ham Yunon-Baqtriya tarkibiga kirgan desalar, ayrimlari bu davlatning chegaralari Amudaryodan nariga o'tmagan deydilar. So'nggi yillarda olib borilgan qazishmalar natijasida topilgan juda ko'plab irxeologik topilmalar Amudaiyoning o'ng va so'l qirg'og'i aholisini. III-II asriardagi o'zaro aloqalardan darak beribgina qolmay, bu erlarni Yunon-Baqtriya davlati tarkibiga kirganligidan dalolat beradi.

Aynan ushbu davrda Baqtriyadagi o’ziga xos boshqaruv tizimi davlatning gullab yashnashiga olib keldi.aynan Baqtriya orqali boshqaruv boshqa hudularga xususan So’g’diyona va Marg’iyonda joriy qilindi .Aholi joriy qilingan qonun-qoidalarga doim amal qilganlar sababi kimdir qonunlarga rioya qilmay uni biuzsa ushbu shaxs qattiq jazolangan.Bularning hammasi mamlaktda siyosiy tartib o’rnatilgandan dalolat beradi.Har bir inson ushbu qoidalarga amal qilish majburiyatini olgan.

Tarixchi olimlarning guvohlik berishicha ushbu davrdagi boshqaruv tizimi keng muomilada qo’llanilgan boshqaruv tizimlaridan biri edi Yaqin va 0 ‘rta Sharqning turli davlatlari, jumladan O'rta Osiyo nududiarida katta xronologik davr yunon-makedon sulolalari siyosiy uikmronligi davri sifatida izohlanib fanda bu davr-cllinizm davri deb ataladi. Ellinizm-(Bolqon yarim orolidagi Eilada shahri nomi bilan bog‘liq)bu aniq tarixiy mavjudlik bo'lib, iqtisodiy hayotda. ijtimoiy va siyosiy tuzumda, mafkura va madaniyatda ellin (yunon) va Sharq unsurlarining o ‘zaro uyg‘unlashuvi ifodasidir.

Aynan ushbu davrda Baqtriyada ham ellin davri va ellin madaniyati kirib keladi.Xususan Baqtriya yunon madaniyati bilan tanishadi.O’z navbatida boshqa davlatlar xusasan haykaltaroshlik, binokorlik ,hunarmandchilik ananalarini o’zlashtirishdi.


. Mamlakatning gurkirab rivojlanishiga asosan tashqi omillar sabab bo’lgan yani uzoq vaqt boshqa davlatlarga siyosiy qaramlik Masalan Markaziy Osiyo hududi Baqtriya va M argiyona bilan birga hisoblaganda 12 viloyatga boiinib idora qilingan. Bu viloyatlar har yili Doroga 360 talant (soliq miqdori, 1 talant 34 kg ga teng boigan) jarima toiagan. Parfiya, Xorazm, Sug‘d va Area birgalikda 16 viloyat (satraplik) dan iborat boiib, 300 talant, saklar va kaspiylar esa 15 viloyat boiib, ular har yili 250 talant jarima soliq toiagan. Markaziy Osiyo xalqlari qariyb 200 yil (mil.avv. VI-IV asrlarda) Eron ahamoniylari hukmronligi ostida yashagan. Faqat mil.avv. IV asrga kelib, ahamoniylar markaziy hokimiyati kuchsizlangach, bizning ajdodlar o‘z mustaqilligiga erishish imkoniyatiga ega bo’ldi.. Xorazm birinchilardan o‘z mustaqilligini qoiga kiritdi. Baqtriya esa to yunonlar bosqiniga qadar ahamoniylar zulmi ostida edi. 7Qadimda bosqinchilar qaysi yurtni egallagan bo‘lsa, yurt va xalqni doimo talab kelgan. Bundan tashqari, tobe yurt va xalqlardan hukmdorlarga sovg‘asalomlar ham kelib turgan. Biroq, shunday bosqinchi hukmdorlar bo‘lganki, ular bu talonchiliklarga qo‘shimcha soliq tizimini ham o‘ylab topganlar

Asosan shu tashqi omillar davlatning rivojlanishiga to’sqinlik qilgan shunday bo’lsada mamlakt gurkirab rivojlandi.Mamlaktning keying taraqqiyotiga asosan boshqaruv tizimiga tashqi omil tasir ko’rsatmadi.Boshqaruv timini Salavkiylar davlatidan olgan bo’lsada uning o’zining asosiy boshqaruv tizimi mavjud edi Salavkiylarning faqat malum qonun qoidalari joriy qilingan.Baqtriyada siyosiy tizim shunday rivjlangan va davlatning keying taraqqiyotini belgilab bergan.


2.3. Yunon-Baqtriya podsholigi

1. Yunon-Baqtriya podsholigining geografik o`rni, tabiiy sharoitlari va aholisi. Yunon-Baqtriya Qadimgi Sharqda qisqagina umr ko`rgan davlatlardan biri bo`lgan. U kuchaygan davrda unga O`rta Osiyoning janubiy, janubi-sharqiy qismi, hozirgi Afg`oniston va Hindistonning shimoli-g`arbiy hududlari kirgan.

Yer yuzasi tog`lik va tekisliklardan iborat bo`lib katta qismini Oloy, Pomir va Hindikush tog`lari egallab yotadi. Yunon-Baqtriya suv manbalariga boy, mamlakat hududidan Oks-Amudaryo va uning hamma irmoqlari oqib o`tadi. U o`simlik va hayvonot dunyosiga ham boy bo`lgan. Yunon-Baqtriya oltin, kumush, mis, temir va qimmatbaho toshlari bilan qadimdan mashhur.

Yunon-Baqtriya insoniyat madaniyatining beshiklaridan biri hisoblanadi. Bu o`lkada sakkiz yuz – bir million yildan beri odamlar yashab keladilar. Keyinchalik bu yerda baqtriyaliklar, so`g`diylar, eroniylar, yunon-makedonlar, hindilar, sak va tohar qabilalari yashaganlar. Bu o`lkaning qulay tabiiy sharoiti atrofda yashagan qabilalar e`tiborini hamisha o`ziga tortib kelgan.


Download 0.87 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling