Mustaqil ish tekshirdi: pirnazarov. M. M bajardi: baratov. J


Download 0.83 Mb.
bet1/2
Sana24.04.2022
Hajmi0.83 Mb.
#652278
  1   2
Bog'liq
geodeziya
1, bildirgi 2022, fdwfwe, 555555555, Fridrix Frobel, Mavzu, pilgrimage sites of Khorazm, 1-mavzu. Kirish.“O‘zbekistonning eng yangi tarixi” O‘quv faninin, Презентация, 8 dekabr konstitutsiya kuniga boshla (1), ish yoritish 64 toshKTI, 1639024106, 2. Iste’mol va jamg’arish funksiyalari, Zarnigor, Sayyora




OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA OʻRTA MAHSUS TAʻLIM VAZIRLIGI


GEOLOGIYA FANLARI UNIVERSITETI





NEFT VA GAZ KONLARI GEOLOGIYASI FAKULTETI 1−KURS TALABASI
JOʻRABEK BARATOV ning “GEODEZIYA” FANIDAN


MUSTAQIL ISH


TEKSHIRDI: PIRNAZAROV.M.M
BAJARDI: BARATOV.J
MUSTAQIL ISH MAVZUSI:
GEODEZIYA FANI NIMANI OʻRGATADI VA VAZIFALARI NIMADAN IBORAT
MUNDARIJA:



  1. KIRISH

  2. GEODEZIYA FANI TOʻGʻRISIDA UMUMIY TUSHUNCHA.

  3. GEODEZIYANING RIVOJLANISH TARIXI.

  4. GEODEZIYANING ASOSIY MASALALARI.

  5. GEODEZIYANING BOʻLIMLARI.

  6. XULOSA

  7. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. KIRISH


Geodeziya - yer yuzidagi oʻlchovlar fani. Geodeziyada asosan chiziqli va burchak oʻlchovlari qoʻllaniladi. Bunday oʻlchovlar sayyoramizning shakli va hajmini aniqlash uchun zarur – yer va uning qismlari, nuqtalarning koordinatalarini aniqlash, xaritalar, rejalar va profillar yaratish va turli tuzilmalarni qurish. Geodeziya oʻlchovlari yer yuzasi (togʻ ishlari, tunnel qurilishi va boshqalar), suv ostida (dengizlar, okeanlar, koʻllarning pastki qismini tortib olishda) va yer osti hududida ham amalga oshiriladi.
Geodeziya oʻz oldiga qoʻyilgan vazifalarni hal etishda bir qator boshqa fanlar, eng avvalo, matematika va fizika yutuqlaridan foydalanadi.
Yer yuzidagi nuqtalarning rejalari, xaritalari va raqamli qiymatlari (koordinatalari va balandliklari) shaklidagi geodeziya ishlarining materiallari milliy iqtisodiyotning turli sohalarida katta qoʻllaniladi. Har bir struktura yer yuzidagi mavjud tuzilmalar, yoʻllar, suv manbalari, tuproq, tuproqni hisobga olgan holda ishlab chiqilgan. Shuning uchun, dizayn uchun barcha tafsilotlarni batafsil koʻrsatadigan yer rejasini talab qiladi. Qishloqlarni, shaharlarni, temir yoʻllarni va shosse yoʻllarini loyihalash va qurish geodezik materiallarsiz amalga oshirilmaydi.
Geodeziya ishlarining nazariy tadqiqotlari va amaliyotida, rejali va balandlikda nuqtalarning oʻzaro pozitsiyasini aniqlashga alohida eʻtibor beriladi. Ushbu turdagi ishlarni bajarish boʻyicha koʻp yillik tajriba geodeziya oʻlchovlarini tashkil qilishda qatʻiy rioya qilinishi kerak boʻlgan asosiy printsipial qoidalarni ishlab chiqishga imkon berdi. Bu muqarrar xatolarni kamaytirish, nuqtadan nuqtaga oʻtishda xatolarning toʻplanishiga yoʻl qoʻymaslik, qoʻpol xatolardan butunlay xalos boʻlishga imkon beradi.
Geodeziya tarmogʻi yer yuzasiga oʻrnatiladigan nuqtalar (geodeziya punktlari) tizimi boʻlib, xaritada mavjud obʻektlarga nisbatan rejada va balandlikda oʻzaro belgilanadi. Geodeziya nuqtasi geodeziya tarmogʻining elementidir va barcha geodeziya ishlarining asosi boʻlib xizmat qiladi, shu jumladan yer topografiyasida ham.
2. GEODEZIYA FANI TOʻGʻRISIDA UMUMIY TUSHUNCHA.
Geodeziya (yun. “geo”-yer va “daizo” — boʻlaman) — yerning shakli va oʻlchamlarini aniqlash, yer yuzasini plan va xaritalarda tasvirlash hamda muhandislik inshootlarini qurishdagi qidiruv ishlari, ularni loyihalash, qurish va ulardan foydalanishda bajariladigan oʻlchash ishlari haqidagi fan.
Geodeziya yer va uning shakli, tortishish maydoni haqidagi eng qadimgi ilmlaridan biri. Yerning aylanish parametrlari va ularning oʻzgarishi, maydon harakati va yerning aylanish tezligini oʻrganish sohasida astronomiya bilan yaqindan hamkorlik qiladi. Texnologik jihatdan geodeziya kordinatalar tizimlari va koordinata asoslari bilan inson faoliyatining turli sohalarini taʻminlaydi. Geodeziya usullari matematika va fizika yutuqlarining keng doirasiga asoslangan boʻlib, u butun yerning geometrik, kinematik va dinamik xususiyatlarini va uning alohida uchastkalarini oʻrganishni taʻminlaydi.
Bundan tashqari, geodeziya kartografiya, qurilish, yer tuzish, kadastr, togʻ-kon, geologiya-qidiruv va xoʻjalik faoliyatining boshqa sohalarini muvofiqlashtirishni taʻminlash uchun foydalaniladi.

3. GEODEZIYANING RIVOJLANISH TARIXI.


Qadimda yer oʻlchash va xoʻjalik ishlari uchun plan hamda haritalar tuzishda geodeziyadan foydalanishgan. Geodeziya asoslari qadim zamonlarda, yer uchastkalari chegaralarini belgilash, sugʻorish kanallarini qurish, yerlarni drenajlash zarurati paydo boʻlganida paydo boʻldi. Mil. av. 7-asrda Bobil va Ossuriyada loydan ishlangan taxtachalarga geografik xaritalar tuzishgan. Mil. av. 6−4−asrlarda yerning sharsimon ekanligini aytishgan. Mil. av. 3-asrda Misrda unumdor yerlarni boʻlish va oʻlchash bilan shugʻullanganlar. Keyinchalik joylarni oʻlchash va yer oʻlchamlarini aniqlash, tarx tuzish, muhandislik inshootlarini qurishda geodeziyaviy oʻlchashlar bajarilgan. Misrlik olim Eratosfen toʻgʻri geometrik prinsiplar asosida birinchi marta yer sharining radiusini aniqlagan. Shu davrlarda Aristotel ishlarida " Geodeziya" astronomiya, xaritagrafiya va geografiya bilan bogʻliq boʻlgan bilimlar tarmogʻi sifatida namoyon boʻla boshladi. "Geodeziya" nomi Aristotel tomonidan birinchi marta ishlatilgan.
Mil. av. 2-asrda astronom va matematiklar joyning geografik kengligi va uzunligi hamda xaritalardagi meridianlar va parallellar toʻgʻrisida tushunchalar kiritishgan. Yunoniston va Misr olimlari Yerning shakli va oʻlchamlarini aniqlaganlar. Geodeziya fani Arabiston, Xitoy, Hindiston va Oʻrta Osiyoda ham taraqqiy etgan.
9-asr boshlarida Abu Abdullo Muhammad ibn Muso Xorazmiy, keyinchalik Abu Rayhon Beruniy Yerning oʻlchamlarini aniqlaganlar. Abu Rayhon Beruniyning geodeziyaga oid asari "Turar joylar orasidagi masofani tekshirish uchun joylarning chegaralarini aniqlash" — "Geodeziya" ilk asar boʻlib unda xaritagrafiyaga doyir koʻp masalalar yechilgan va geodeziyaning fan sifatida shakllanishiga ana shu kitobi asos boʻlgan. Oʻsha davrda xalifa Maʼmunning topshirigʻiga binoan birinchi marta almavsil (Mosul) shahri yaqinida gradus oʻlchamlari bajarilib, yer sharining radiusi aniq oʻlchab topilgan. Hozirgi zamon geodeziya va geodezik ishlarning rivojlanishi 17-asrda qarash trubasining va triangulyatsiya usulining ixtiro qilinishidan boshlangan. Burchak oʻlchash asbobi — teodolitnint paydo boʻlishi hamda uning qarash trubasi bilan birlashtirilishi triangulyatsiyada burchak oʻlchashlarning aniqligini oshiradi. Yer sirtidagi nuqta balandligini aniqlaydigan barometr ixtiro qilindi, topografik haritalar tuzishni soddalashtiruvchi topografik suratga olishning grafik usullari ishlab chiqildi. 18-asr oʻrtalarida fransuz olimi A. Klero yer shaklining asosiy nazariyasini ishlab chiqdi va yer sferoidida geografik kenglikka bogʻliq holda ogʻirlik kuchining oʻzgarish qonunini asoslab berdi. Tortishish qonunining yaratilishi va geodezik ekspeditsiyalarning oʻtkazilganligi geodeziya yer shakli va uni oʻrganish usullari haqidagi mustaqil fan sifatida namoyon boʻldi. Soʻnggi yillarda kosmik geodeziya rivojlangan fanlar qatoridan oʻrin oldi, chunki rivojlangan mamlakatlarda geodezik oʻlchash ishlarining asosiy qismi yer sunʼiy yoʻldoshi texnologiyasi asosida bajarilmoqda. Ayni vaqtda Oʻzbekistonning davlat geodezik tarmogʻi yangi texnologiya — yer sunʼiy yoʻldoshi texnologiyasi asosida qayta barpo etilmoqda. Oʻzbekistonda geodeziyaga doyir ilmiy-tadqiqot ishlari Oʻzbekiston fanlar akademiyasi astronomiya institutida, OʻzMU, Toshkent texnika untida, Toshkent va Samarkand arxitekturaqurilish institutlari va Toshkent qishloq xoʻjaligini irrigatsiyalash va mexanizatsiyalash intida olib boriladi. Asosiy geodezik ishlarni Vazirlar Mahkamasi huzuridagi geodeziya xaritagrafiya va kadastr bosh boshqarmasi bajaradi.
Zamonaviy geodeziyaning rivojlanishi XVII asrda gʻarbiy Yevropada boshlangan, vizual trubalar ixtiro qilinganida, bu daraja va teodolit yaratish uchun asos boʻlib, yer yuzidagi nuqtalarning balandliklarini aniqlash uchun birinchi vosita boʻlgan barometr edi. Geodeziya rivojlanishidagi eng muhim bosqich V.Snellyusning 1615-17 triangulyatsiya usulidagi rivojlanishi edi. Ushbu usul kelgusida geodeziya oʻlchovlarining barcha turlarining asosi boʻlgan geodeziya punktlarining keng tarmoqlarini yaratishga imkon berdi.
XVII asrdan boshlab yer yuzini aniqlash uchun meridian yoyining uzunligi oʻlchovlari amalga oshirildi. Gradusli oʻlchovlarga qoʻshimcha ravishda, yerning shakli masalasini hal qilish uchun geodeziyadan foydalanildi.
20-asrning ikkinchi yarmida geodeziya muammolarini hal qilish uchun sunʻiy yoʻldoshlar ishlatilgan. 1990-yillardan beri geodeziya muammolarining aksariyati sunʻiy yoʻldosh joylashishni aniqlash tizimlarini tashkil etuvchi sunʻiy yoʻldoshlardan foydalangan holda hal etiladi.

4. GEODEZIYANING ASOSIY MASALALARI.


Geodeziyaning asosiy masalalari quyidagilardan iborat:

  • yerning shakli va oʻlchamlarini aniqlash;

  • yagona koordinata tizimini alohida davlat, qitʻa va butun yer hududiga tarqatish;

  • yer yuzasida oʻlchovlarni bajarish;

  • topografik xaritalar va rejalarda yer yuzasining qismlarini tasvirlash;

  • bir qator ekzogen jarayonlar va tabiiy hodisalar taʻsiri ostida tuproqning mahalliy va ommaviy koʻchirmalarini oʻrganish;

  • muzliklar, tirik organizmlarning harakatini oʻrganish;

  • ulardan foydalanish jarayonida binolar va boshqa texnogen obʻektlarni koʻchirishni oʻrganish;

  • seysmik faollik, yuzaki va chuqur yoriqlar va vulqonlarning faolligini oʻrganish;

  • litosfera plitalarining ofsetlarini oʻrganish.

5. GEODEZIYANING BOʻLIMLARI.


Geodeziya oliy geodeziya, geodeziya yoki topografiya, muhandislik geodeziyasi, haritagrafiya va fototopografiya kabi mustaqil fanlarga boʻlinadi.

Download 0.83 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling