O z b e k is t o n r e s p u b L ik a s I a d L iy a V a z ir L ig I t o s h k e n t d a V l a t y u r id ik in s t it u t I xorijiy mamlakatlar


Download 18.02 Mb.
Pdf ko'rish
bet38/54
Sana21.03.2020
Hajmi18.02 Mb.
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   54

Q = X : U

Kvotani  aniqlab  olgach,  har  bir  partiya  tomonidan  to'plangan 

ovozlarni  kvotaga  bo'lamiz.  Shunda har bir partiyaning qancha mandatga 

ega  bo'lishi  kelib  chiqadi.  Agar  shundan  keyin  yana  taqsimlanmagan 

mandatlar  qoladigan  bo'lsa,  ular  eng  ko'p  ovozlar  qoldig'i  bo'lgan 

partiyalarga  taqsimlanib  beriladi  va  shu  tariqa,  barcha  mandatlar 

taqsimlanadi.  Bu  taqsimlashni  qo'yidagi  misolda  ko'rsatish  mumkin.  O'n 

beshta  deputat  saylanishi  kerak  bo'lgan  saylov  okrugida  saylovda  5  ta 

partiya qatnashgan deylik. Saylovda jami  16.000 ta ovoz berilib, partiyalar 

qo'yidagicha ovoz oldiiar:

A-6100ta, V-3300ta, S-1400ta, D-3000ta, YE-2200ta.

Umumiy ovoz -   16.000 ni mandatlar soniga, ya’ni  15  ga bo'lamiz va 

natijasi  1066  bo'ladi.  Demak,  bir  m andatg^ega  bo'lish  uchun  1066  ta 

ovoz  olish  kerak  bo'ladi.  Endi  partiyalar  to'plagan  ovozlarni  1066  ga 

bo'lib  chiqsak,  har  bir  partiya  qo'lga kiritgan  mandatlar  aniqlanadi.  Buni 

jadvalda qo'yidagicha ifodalash mumkin:



( Partiyalar  | To'planagan  1 To'plangan 

[  To'liq 

1 Taqsimlanmagan  1 Umumiy 

1

318


nomi

ovozlar

miqdori

ovozlaming

mandatlar

soniga

bo'linmasi

(kvota)

kvotaga

bo'lish

mandatlaming 

eng  ko'p  qoldig'i 

bor  partiyalarga 

taqsimlanishi

egallangan

mandatlar

soni

A

6100

5.71

5

1

6



V

3300

T 0 9

3

3

S

1400

1.31

1

1

1



D

3000

2.81

2

1

3

YE

2200

2.06

2

2

Umumiy

micidor

16000

13

2

15

Proporsional saylov tizimida saylov natijalariga saylov okruglarining 

bo'lishini 

hamda 


mandatlarga 

ega 


bo'lish 

uchun 


belgilangan 

chegaralaming  qancha  foiz  bo'lishi  ham  katta  ta’sir  ko'rsatadi. 

Okruglardagi  vakilliklaming  soni  qancha  ko'p  va  mandat  olish  uchun 

belgilangan  foiz  chegarasi  qancha  kam  bo'lsa,  ovozlar  va  mandatlar 

mutanosibligi  va  kichik  partiyalar  vakillarining  saylanish  imkoniyati 

shuncha yuqori bo'ladi.

Turli  davlatlarda,  mandatlarni  taqsimlashda,  qatnashish  huquqini 

olish uchun belgilangan ovozlar foizi  chegaralari turlicha belgilangan.

Germaniyada 

va 


Parlamentning 

qo'yi 


palatasining 

yarmi 


proporsional  saylovlar  asosida  saylanadigan  Rossiyada,  bu  chegara  5% 

bo'lsa, Isroilda  1,5% Niderlandiyada 0,67%, Seyshel Orollari Respublikasi 

(Hind  okeani  g'arbi)  Parlamentining  23  mandatini  taqsimlash  uchun  10% 

qilib  belgilangan.  Janubiy  Afrika  Respublikasida  o'tkazilgan,  1994  yilgi 

saylovlarda  Afrika  Xristian  Demokratlar  partiyasining  0,45%  ovoz  bilan 

parlamentdagi 400 mandatdan ikkitasiga ega bo'lganligi  ham mandat olish 

uchun  zarur  bo'lgan  chegaraning  pastligi  saylovda  olingan  ovozlar  va 

egallanadigan  mandatlar  mutanosibligiga  erishishga  xizmat  qilishini 

ko'rsatib turibdi.

Mandatlaming  taqsimlanishida  qatnashish  uchun  belgilangan  bu 

chegara dastlab, Germaniyada ekstremistik guruhlaming saylanishiga chek 

qo'yish  maqsadida  kiritilgan  edi.  Lekin  bu  chegaraning  qat’iyligini 

kamaytirish  va  mutanosiblikni  ta'minlash  maqsadida,  har  bir  partiyaning 

kamida 3ta mandatga ega bo'lishi ta'minlanadi.

Mandatlarni 

taqsimlashda, 

partiyalaming 

qatnashishi 

uchun 

belgilangan  chegaraning  imavjudligi  saylov  natijalarini  aniqlashda, 



ko'pincha  salbiy  kamchilikjarga  sabab  bo'ladi.jQonun  bilan  belgilangan

319



bu  chegara  kichik  partiyaiaming  nomzodlari  uchun  berilgan  ovozlaming 

zoye  ketishiga  va  natijada  ovozlar  hamda  mandatlar  nomutanosibligiga 

olib  kelishi  mumkin.  Shuning  uchun  ba’zi  ekspertlar  bunday  qoidani 

ortiqcha hisoblab, uni/bekor qilishni tavsiya etadilar.

Agar  proporsional  tizimning  asosiy  vazifasi  ovozlar  va  mandatlar 

mutanosibligini  ta'minlash  yo'li  bilan  ozchilikning  ham  vakilligini 

ta’minlash  bo'lsa,  ba’zi  davlatlarda  o'tkazilgan  saylovlaming  bunday 

natijaga olib kelmaganligini ko'rish mumkin.  Masalan,  1995 yil Rossiyada 

o'tkazilgan  saylovlarda  saylovchilar  ovozining  qariyb  yarmi  «yo'qolib 

ketgan».


Proporsional  saylov tizimida partiya ro'yxatlari  bo'yicha ovoz  berish 

bu  ro'yxatlaming  xarakteriga  qarab  qat’iy,  qat’iy  bo'lmagan  va 

o'zgaruvchan  ro'yxatlari  bo'yicha  ovoz  berishga  bo'lishi  mumkin.  Qat’iy 

ro'yxatlar  asosida  ovoz  berish  proporsional  saylov  tizimini  qo'llaydigan 

davlatlarda eng ko'p tarqalgan bo'lib, bunda saylovchilar muayyan partiya 

tomonidan/taqdim  etilgan  ro'yxatda  ko'rsatilgan  nomzodlar  o'mini 

o'zgartirishga,  ya’ni  o'zlari  afzal  ko'rgan  nomzodni  birinchi  o'ringa 

qo'yishga haqli bo'lmaydilar.

Ba’zida  saylov  bulleteniga  deputatlikka  nomzodlar  familiyalari 

kiritilmay,  faqatgina  partiya  rahbarining  familiyasi  va  partiya  ramzi 

kiritilishi 

mumkin. 


Bu 

usulda 


ovoz 

berishga  Janubiy 

Afrika 

Respublikasida  1994 yilda o'tkazilgan saylovlar misol bo'la oladi.  Bunday 



ovoz berishda,  saylovchilar o'zlari tanlagan partiya ro'yxatiga ovoz berifch 

bilan  cheklanadilar.  Bu  usulda  ovoz  berish  boshqacha  tarzda  saylanishi 

qiyin bo'lgan ozchilik vakillarining hamda ayollarning saylanishigt imkon 

tug'dirsa-da,  deputatlikka  loyiq  bo'lmagan  nomzodlaming  saylaoib 

qolishiga sabab bo'lishi mumkin.

Partiya  ro'yxatlari  bo'yicha  ovoz  berishning  ikkinchi  turi  bu qat’iy 

bo'lmagan  ro'yxat  asosida  ovoz  berishdir.  Bundai  saylovchilar  o 'd eri 

tanlagan  partiya ro'yxatini yoqlab  o vo j berishdan  tashqari bu  ro'yjutdagi 

nomzodlar  o'mini  almashtirish  imkomyatiga  ham  egalar.  Saylovchiiafga 

nomzodlami tanlash imkoniyatining borligi bu usulning afzalligi bo'tea-da, 

bu  partiya  ichida  kelishmovchilikning  kelib  chiqishiga  sabab  bo'lishi 

mumkin.


Ba’zi  davlatlarda  qat’iy  bo'lmagan  ro'yxat  asosida  ovoz  berishga 

ma’lum 


o'zgartirishning 

kiritilishi 

bilan 

bu 


ro'yxatlaming

moslashuvchanlik  xususiyatini  olgan  turi  qo'llaoiladi.  Buni  panashaj



qilish asosida ovoz berish ham deyishadi.

Shveysariyada  saylovchilar  mandatlar  soni  qancha  bo'lsa,  shuncha 

ovozga  ega  bo'ladilar  va  ular  bu  ovozlami  bir  partiya  ro'yxatidagi 

nooSBQdlarga  beradilarmi  yoki  turli  partiya  ro'yxatidagi  nomzodlargami, 

uni  o'zlari  belgilaydilar.  Bunda  partiya  ro'yxatidagi  nomzodlar  soni 

kafitondagi mandatlar sonidan oshib ketmasligi kerak.

Saylovchilar  ovoz  berish  chog'ida  quyidagi  uch  yo'ldan  birini 

tanlashlari mumkin:

ro'yxat  qanday  bo'lsa,  shunday  qoldirishlari,  ya’ni  butun  ro'yxatga 

ovoz berishlari;

■' 

bir nomzodning nomini ikki marta yozishlari; 



ro'yxatdannomzod nomini o'chirib tashlashlari.

Sbveysariya  saylov  tizimi  alohida  nomzodlarga  o'z  munosabatini 

biWrish imkoniyatini f>ersada, saylovchilar ko'pincha partiya ro'yxatlariga 

d««e%eradilar.

Panashaj  qilish  usulida  ovoz  berish  Fransiya  Respublikasining 

ямМ К у  vakiilik  organlariga  saylovlarda  ham  qo'llamladi.  Bu  usulning 

qo'llsniiishi 

kommunalar aholisining soniga bog'liq bo'lib, agar kommuna 

■botisi  3500  kishidan  kam  bo'lsa,  saylov  ro'yxatlarni  panashaj  qilish 

itf$Soaiyatini 

beruvchi  ikki  bosqichli  majoritar  tizim  bo'yicha,  aholi  3500 

ortiq  bo'lsa,  panashaj  qilish  iriikoniyatini  bermaydigan  ikki 

majoritar  saylov  tizimi  va  qisman  proporsional  tizim  asosida 

o'Wgftedi.

>  _ HWfrsip jihatdan ushbu  saylov  tizimi boshqalariga qaraganda  adolatli 

U p aln ib ,  lekin  parlamentar  boshqaruv  shaklida  bo'lgan  mamlakatlarda 

partiya va fraksiyalarni juda ham ko'p bo'lishiga olib keladi, 

CKflMttia  hukumatni  shakllantirish  jarayoni  uzoqqa  cho'zilib  ketadi. 

’Mfabdcurtaylov tizimi  ko'p mandatli  saylov okruglarida qo'llanilgandagina 

kutilga»  natija  beradi.  Agar  mamlakat  muayyan'bir  katta  saylov  okrugi 

sifatida  namoyon  bo'ladigan  saylovlarda  (albatta  bunda  saylov  okruglari 

tuziladi,  lekin  mamlakatga  yagona  okrug  sifatida  qaraladi)  proporsional 

s a fio r  tizimidan  foydalanilganda,  saylovchilar  faqat  partiyaga  ovoz 

iHMMMar  va  ko'p  hollarda  saylovchi  o'zi  qo'llab-quwatlayotgan 

.  n H y a li g i barcha nomzodlami tanimaydilar ham.

Ш*  yuqorida  xorijiy  davlatlar  saylov  huquqi  va  asosiy  saylov 

tifiwlMl  xususida  irrikon  darajasida  umumiy  ma'lumotlarni  berishga 



Ш п Ш  qQdik va bu manbaalami yanada chuqurroq o'rganish mumkin.

321


29* bob. Referendum

1-§. Referendum ham da plebisil tushunchasi va uning

ijtimoiy vazifasi

2-§. Referendum predmeti, uni o'tkazish tartibi

3-§. Referendum natijalarini aniqlash

l-§. Referendum ham da plebisit tushunchasi va uning

ijtimoiy vazifasi

Referendum  Demokratiyaning  asosiy  shakllaridan  bin  bo'lib,  davlat 

va  jamiyat  hayotining  muhim  muammolarini  umumxalq  muhokamasida 

o'z yechimini topishidir.

Referendum  atamasi  lotin  tilidagi  «Referendum”  so'zidan  olingan 

bo'lib  “xabar  berilishi  lozim  bo'lgan”  degan  «la'noni  anglatadi.  Uning 

hozirgi  mohiyati  fuqarolami  davlat  va jamiyat  hayotida  bevosita  ishtirok 

etishini bildiradi.

Demokratiyaning  muhim  institutlaridai  biri  hisoblangan  refeitaAmi 

va saylovning bir-biriga o'xshash va farqli jihulari mavjud.

O'xshash  jihatlari  har  ikkisi  ham  xalq  xohish-irodasini  o'zida 

ifodalaydi, har ikkisi ham ovoz berish instituti hisoblanadi.

Farqli jihati  esa saylovlarda davlat hokimiyatining  vakillik organiari 

shakllansa, referendumda davlat va jamiyat ahamiyatiga bog'liq т т ф Ш  

hal qilinadi.

Saylovlardagi ovoz berishning referendumdan farqi shundaki, U biion 

bir  shaxs  mandatiga  yuridik  kuch  bermay  balki,  muayyan  m as^M i  Ь й 

qilishga  qaratilgandir.  Agar  konstitutsiya  va  qonunlarda  belgilangan 

qoidalar  asosida  referendum  orqali  qabul  qilingan  qaror  xalq

hisoblanadi va uning yuridik ahamiyati odatda, parlament tomonidan qidftd 

qilingan qonun va qarorlardan ustun bo'ladi. Referendumda qabul  T iP > ,n  

qarorlar  fuqarolami  muayyan  qo'yilgan  masalaga  tasdiqlovchi  yo§i  rad 

qiluvchi javobi shaklida qabul qilinadi.

Saylovchilaming  ovoz  berishini  ba’zan  plebisit  deb  ham^at«th||j|i 

(lotincha  plebiscilium-xalq  qarori).  Huquqiy  jihatdan  referendum  va 

plebisit  o'rtasida  hech  qanday  farq  yo'q;  ular  to'liq  sinonimlardir.  Bjfceq 

stilistik  farq  mavjud  bo'Ub,  jamiyat  va  davlat  hayotining  eng  IMihim 

masalalariga  doir  referendum  qoida  tariqasida,  plebiat  deb  m tedi. 

Masalan,  fuqarolami  ovoz  berish  yo'li  bilan  hal  qilinaligan  teguMiiik 

jihatidan  bahsli  hududlar  maqomi  haqidagi,  boshqaruv  shakli 

davlat  boshlig'i  haqidagi  masalalar  ko'riladigan  referendum|rasmiy  yoki

322


nonumly *»vishda plebisit deb ataladi.

Х м ф у 


konstitutsiyashunoslik 

tajribasiga 

nazar 

tashlasak, 



referendum  deganda,  qonun  chiqaruvchi  organ  tomonidan  Konstitutsiya, 

qonmlftr  qabul  qilish  yoki  boshqa  ichki  va  tashqi  siyosiy  masalalar 

bo'yicha  b#l  qiluvchi,  oxirgi  qaror  qabul  qilinishi  nazarda  tutiladi. 

Referendum  o'tkazish  shartlari  va  tartibi  konstitutsiyaviy  tuzumga  ega 

bo'lgan davlatlaming Konstitutsiyasi va qonunlari bilan tartibga solinadi.

Konstitutsiyaviy 

huquqda, 

umumxalq 

ovoziga 

qo'yiladigan 

masalaning  mohiyatiga,  uni  o'tkazish  usuliga  va  qo'llash  doirasiga  qarab 

tjicrendum^ing quyidagi turlari ajratib ko'rsatiladi:

1.  Konstitutsiyaviy  referendum.  Bunda  yo  Konstitutsiya  loyihasi, 

yoki  Konstitutsiyaga  kiritiladigan  o'zgartirish  (tuzatish,  qo'shimcha) 

haqidagi loyiha umumxalq ovoziga qo'yiladi.

2.  Qonun  ta'sis  etuvchi  referendum.  Bunda  Konstitutsiyadan  boshqa 

biron  bir  muhim  qonun  loyihasi  umumxalq  ovoziga  qo'yiladi  va  qabul 

qilinadi.

O'zining  majburiyligiga  qarab,  referendumlami  majburiy  va 

fakultativ turlarga ajratiladi:

1. 

Majburiy  referendum.  Bu  umumxalq  ovoziga  qo'yilishi  shart 



bo'lgan masalalar bo'yicha o'tkaziladi.

Bunday  referendum  masalani  yechishnmg  boshqa  yo'li  bo'lmagan 

taqdirdagina  qo'llanilishi  mumkin.  Uning  mutlaq  majburiy  va  nisbiy 

nuyburiy  turlari  bor.  Masalan,  Ispaniya  Konstitsiyasining  151-moddasi  2- 

qismiga  binoan  “provinsiyalar  uchun  bu  provinsiyalami  hududiy 

hamjamiyatini  birlashtiruvchi  avtonomiya  to'g'risidagi  ustavni  tasdiklash 

uchun  referendum  zarurdir”.  Shveysariya  Konstitutsiyasining  123- 

oaoddasiga  1-qismiga  ko'ra  esa,  “ko'rib  chiqilgan  federal  konstitutsiya 

^gjtci  uning biror-bir qismi  ko'pchilik  kantonlar  va ovoz berishda,  ishtirok 

б|Ё|п  ko'pchilik  Shveysariya  fuqarolari  tomonidan  maqullangan 

taqiirdagmakuchga kiradi”.

Fakultativ  (majburiy  bo'lmagan)  referendum.  Bunda  oliy  qonun 

chiqmivchi  organ  muayyan  masalani  xohlasa umumxalq  ovoziga qo'yish 

orqali, xohlasa xalq vakiilik organlari orqali hal qilishi mumkin. Fakultativ 

(majburiy  bo'lmagan)  referendum  o'tkazish  tashabbusi  bilan  saylov 

Itorpusi  (masalan,  Italiyada),  federativ  tuzilishiga ega bo'lgan davlatlarda, 

fbderatsiyaning  alohida  subyektlari  (masalan,  Shvetsariyada)  yoki

E

kaziy hokimiyat (masalan, Fransiyada) chiqishi mumkin.

Huquqiy  oqibatiga  ko'ra,  referendumlami  tavsiyaviy  va  belgilovchi 

rendumlarga ham ajratiladi.



323

Tavsiyaviy  (masalahat  beruvchi)  referendum  -   birorta  qonun  yoki 

huquqiy  akt  yuzasidan  davlat  organi  tomonidan  (ya'ni  xalq  xohishi  bilan 

emas) o'tkaziladigan referendum.

Qadimgi  davrlarda  ham  muhim  ahamiyatga  molik  masalalarni 

umumxalq  muhokamasiga  qo'yish  hollari  bo'lgan,  lekin  ular  referendum 

deb  atalmagan.  Qadimgi  dunyo  tarixiga  nazar tashlasak,  ba’zi  davlatlarda 

muhim  davlat  va jamiyat  masalalari  bevosita  xalq  tomonidan  muhokama 

etilib, hal qilinganligi ma’lum. Masalan, eramizdan awalgi VII-VI asrlarda 

vujudga  kelgan  qadimgi  Aflnada  xalq  majlisi  davlat  hokimiyatining 

muhim  organi  bo'lgan.  Unda  Afinaning  20  yoshga  kirgan  erkak  jinsiga 

mansub  to'la  huquqli  fuqarolari  ishtirok  etishlari  mumkin  edi.  Xalq 

majlisining  vazifalariga  qonun  loyihalarini  muhokama  qilish,  mansabdor 

shaxslami  saylash,  ular faoliyatini  muhokama qilish,  mudofaa,  oziq-ovqai 

masalalarini  hal  etish kabi  masalalar kirf an. Xalq majlisi  4 oyda bir marta 

chaqiiilib  turgan.  Lekin bu organlami ho/irgi  vaqtdagi referendumga,  aslo 

tenglashtirib  bo'lmaydi.  Chunki  u  vaqtla  dagi  xalq  majlislari  cheklangan 

xarakterda bo'lib, ularda xalq ommasi teng huquqlar asosida to'liq ishtirok 

eta olish imkoniyatiga ega emas edilar.



2-§. Referendum predmeti, uni o'tkazish tartibi

Referendum  predmeti  bu  -   umumxalq  ixtiyoriga  havola  etiladigan 

davlat  va  jamiyat  hayotining  eng  muhim  masalalari  bo'lgan  ijtimoiy 

munosabatdir.

Referendumning  predmeti  bo'lib  konstitutsiya  yoki  qonun  bilan 

taqiqlanmangan  hollarda,  xohlagan  bir  masala  yoki  davlat  qarorining 

loyihasi 

bo'lishi 

mumkin. 

Masalan, 

1874-yilgi 

Shveysariya 

Konstitutsiyasining 

89-moddasida 

2-4 

qismlar 


referendumlarga 

umumahamiyatga  ega  bo'lgan  federal  qonunlar  va  qarorlar  qo'yilishiga 

ruxsat  beradi. 

Demak,  referendumning  Predmeti  bo'lib  federal 

konstitutsiya  tamoyili  bo'lgan  har  qanday  masala  bo'lishi  mumkin.  Buni 

biz yuqorida Shveysariya Konstitutsiyasi misolida ko'rdik.

Lekin  ayrim  davlatlarda  referendum  predmetiga  cheklovlar  ham 

belgilab  qo'yilgan  bo'lishi  mumkin.  Masalan,  Italiya  Konstitutsiyasining 

75-moddasi 

2-qismiga 

ko'ra, 

referendumga 



quyidagi 

qonunlar 

qo'yilmasligini  belgilab  beradi:  soliqlar  to'g'risidagi,  budjet to'g'risidagi, 

amnistiya  va  afv  etish  to'g'risidagi,  xalqaro  shartnomalami  ratifikatsiya 

qilish vakolati to'g'risidagi masalalar.

Daniya  Konstitutsiyasining  ko'ra,  referendumga  moliya-budjet 

dasturlari,  fuqarolik  taqdim etish,  monarxning  statusi  va  shunga o'xshash

324


masalalar qo'yilmaydi.

Davlat  suverenitetiga,  demokratik  davlatlarda,  oliy  hokimiyat 

organlari vakolatlarining o' zgarishiga va shu kabilarga taalluqli  masalalar, 

albatta,  referendum  orqali  hal  etiladi.  Majburiy  referendumda  tegishli 

qonun lo^basi butun saylovchilar korpusi tomonidan ratifikatsiya qilinishi 

(rasmaa  tasdiqlanishi)  shart.  Masalan,  Amerika  Qo'shma  Shtadarida 

Konstitutsiyaga o'zgartirish  kiritish  haqida  loyiha  taqdim  qilingan  bo'lsa, 

u barcha, 50 ta shtatlarda ma’qullangan bo'lishi lozim.

Ba'zan  esa  referendum  hokimiyatning  konstitutsiyaviy  organlari 

o'rtasidagi  kelishmovchiliklar  yoki  ixtiloflami  yechish  vositasi  sifatida 

namoyon  bo'ladi.  Bunga  bir  misol.  Shveysariya  Konstitutsiyasining  120- 

moddasi  1-qismida  ko'rsatilishicha,  Federal  Konstitutsiyaviy  majlis 

(parlament)  shtat  (palata)  laridan  bin  Konstitutsiyani  qaytadan  ko'rib 

chiqish  to'g'risida  qaror  chiqarsa,  bunga  boshqa  shtat  (palata)  norozilik 

bildirsa, bu masala referendumga qo'yiladi.

Biz  ko'rib  o'tgan  birinchi  misol  (Ispaniya  Konstitutsiyasi  151- 

moddasi  1-qismi  va  Shveysariya  Konstitutsiyasining  123-moddasi  1- 

qismi) mutlaq majburiy referendumga misol bo'ladi.

Referendumning  uchinchi  shakli  bu  bekor  qiluvchi  referendumdir. 

Bunday referendum xalq vetosi deb ham nomlanadi va faqatgina biron-bir 

qonun yoki aktni  to'liq yoki qisman bekor qilish masalasini yechishdagina 

qo'llaniladi.  Bunday  referendumning  maxsus  predm eti  parlamentni 

tarqatish  yoki  chaqirish  masalasi  hisoblanadi.  Bunday  predmet  esa  kam 

uchraydi.

Ko'p  hollarda  mahalliy  referendumlar  fakultativ  hisoblanadi. 

Majburiy  referendum   predmeti  bo'lib,  hududiy  tuzilishi,  ayrim 

holatlarda esa, moliyaviy masalalar ham bo'lishi mumkindir.

Masalan,  1999  yilgi  mahalliy  o'z-o'zini  boshqaruv  to'g'risidagi 

Vengriya  qonunchiligiga  ko'ra,  xalq  quyidagi  masalalar  bo'yicha  ovoz 

berish mumkin:

1) 

jamoalami birlashtirish va ajratish to'g' risidagi masalalar;



2) 

yangi jamoalami tashkil etish to'g'risidagi masalalar;

3) 

mahalliy vakillik organi tashkil etish to'g'risidagi masalalar;



4) 

o'z-o'zini  boshqarish  organlari  qarorlari  bilan  belgilab 

qo'yilgan masalalar;

Mazkur 


qonun 

bo'yicha 

referendumga  quyidagi 

masalalar 

qo'yilmaydi:

1) budjet to'g'risid a;

2) 

mahalliy soliqlar to'g'risida;



325

3) 

kadrlar masalalari to'g'risida;

Ko'pincha,  Konstitutsiya  va  qonui|lar,  agar  referendumga  qo'yilgan 

masala  inkor  qilingan  bo'lsa,  qayta  referendum  o'tkazishni  taqiqlaydi. 

Masalan, Ttaliyada  aynan  o'sha rad etilgan  masala bo'yicha  referendum  5 

yil  o'tmasdan  oldinroq  o'tkazilishi  mumkin  emas.  Vengriyada  esa  bu 

muddat  2  yil qilib  belgilangan,  agar  Konstitutsiya  loyihasi  bo'lsa,  unda  1 

yil o'tgandan so'ng qayta referendum o'tkazilishi mumkin.



3-§. Referendum natijalarini aniqlash

Referendumda  aktiv 

saylov  huquqiga  ega  bo'lgan  barcha 

saylovchilar  qatnashish  huquqiga  ega.  Masalan,  1958-yilgi  xalq  saylov 

to'g'risidagi Avstriya Federal qonunining  1972 yilgi  tahririda yozilishicha: 

“Ovoz  berish  huquqiga  saylov  o'tkazish  bo'yicha  kampaniya  boshlangan 

kuni  Milliy  kengashdagi  saylovlarda  qatnashish  huquqiga  ega  bo'lgan 

barcha erkaklar va ayollar ega”.

Agar,  masalan,  parlamentning  lurli  xil  palatalari  yoki  davlat 

organlaridagi  saylovlarda  qatnashish  uchua  aktiv  saylov  huquqiga  ega 

bo'lish  sharti  har  xil  bo'lsa,  referendumlarda  qatnashish  huquqi 

Parlamentning  quyi  palatasidagi  saylovlarda  aktiv  saylov  huquqi  bilan 

qatnashish shart qilib qo'yiladi.

Bunday shartlar mahalliy referendumlarda ham amal qilishi mumkin. 

Referendumda  saylov  teng  bo'ladi  ya’ni  har  bir  saylovchi,  boshqa 

saylovchi qancha ovozga ega bo'lsa, u ham shuncha ovozga ega bo'ladi.

Saylovlarda  qatnashish  qoidalari  bilan  bir  qatorda  referendumda 

qatnashish  erkin  yoki  majburiy  ekanligi  to'g'risidagi  masala  ham  hal 

qilinishi kerak.

Referendumda ovozlar bevosita taklif qilinayotgan qarorga yoki unga 

qarshi beriladi. Saylov yashirin bo'lishi kerak.

Referendumga  ovoz  berish  umumiy,  teng,  to'g'ridan-to'g'ri  va 

yashirin  bo'lishi  kerak. Bu to'rtta prinsip har bir demokratik saylovlaming 

asosini tashkil qiladi.

Referendum  tashabbusi  va  uni  belgilash  huquqi  quyidagilarga 

tegishlidir:

1.  davlat boshlig'iga;

2.  parlamentga;

3.  ba'zan ulaming ikkalasiga ham;

4.  hukumatga;

5.  parlament deputatlari guruhiga;

6.  hokimiyating hududiy organlariga;




Download 18.02 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   54




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling