O z b e k is t o n r e s p u b L ik a s I a d L iy a V a z ir L ig I t o s h k e n t d a V l a t y u r id ik in s t it u t I xorijiy mamlakatlar


§onua  loyihasining  e’lon  qilinishi  haqida  qaror  qabul  qiluvchi  va  ijroiya


Download 18.02 Mb.
Pdf ko'rish
bet45/54
Sana21.03.2020
Hajmi18.02 Mb.
1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   54
§onua 

loyihasining  e’lon  qilinishi  haqida  qaror  qabul  qiluvchi  va  ijroiya 

hokimiyati 

organlariga  ushbu  aktda  ko'rsatilgan  (buyurilgan)larga  amal 

qiliaithi 

taklif  etuvchi  davlat  boshlig'ining  muhim  harakati”  o'laroq 

izohlaydi.  Boshqacha  aytganda,  bu  qonunning  rasmiy  e’lon  qilinishi 

haqidagi 

farmoyishni  o'zida  mujassamlantirgan  maxsus  hujjatning  chop 

etilishidir.  Promulgatsiya  davlat  boshlig'i  chiqaradigan  hujjat-farmon, 

buyruq 

va  hokazolar  bilan  amalga  oshiriladi,  uning  matni  rasmiy 



na&hriarda 

e’lon qilinayotgan qonun matnidan oldin yoziladi.

Qonuning  chop(nashr)  etilishi  esa  qonunning  to'la  (autentik)  matni 

beriladigan 

rasmiy  davriy  yoki  davomiy  nashrlarda  matnning  bosib 

chtqarUishtdir.  Nashr  muddati  (data)  qonunning  amalda  bo'lishi  uchun 

mubim  ahamiyatga  ega:  bu  muddatdan  boshlab  qonunning  amal  qilish 

hisobi davom etadi.

mokratik  mamlakatlarda,  qonun  nashr  etilishidan  oldin,  fuqarolar 

va boshqa 

shaxslar qonunning mazmuni  bilan  tanishishi  imkoniyatiga ega 

bo'lmay 


turib kuchga kira olmaydi. Bu demak,  qonun imzolangan paytdan 

boshlab 


kuchga  kirishi  mumkin  emas  ekan.  Faqat  davlat  organlariga 

muro|«at 

qiluvchi 

va  inson, 

fuqaroning 

huquq, 


majburiyatlari, 

ertciBliklari.mas'uliyatlari 

va 

manfaatlariga 



tegishli 

bo'lmagan 

qoaunlargina 

nashr etilish paytidan boshlab kuchga kiradi.

Qelgan 

qonunlarning  kuchga  kirishi  uchun  nashrdan  keyin  ma’lum 



bir vaqt 

belgilanadi:  Fransiyada-  1  kun,  Italiyada-15  kun,  Yaponiyada-20 

kun.  Qonun 

matnida  undan  ham  ko'proq  muddat  belgilab  qo'yilishi 

mumkin. 

Bu  narsa  huquqni  qo'llovchi  va  huquqdan  foydalanuvchilar 

yangi qonunni 

o'rganib chiqishlari va o 'z  faoliyatlari va xatti-harakatlarini 

qonun talablariga 

moslashtirishlari uchun juda zarur.

397


36-bob.Xorijiy mamlakatlarda hukumat

1-§. Hukumat tushunchasi. Hukumat-hokimiyatning kollegbl 

Ijroiya organi

2-§. Hukumat tarkibi. Bosh vazir va hukumat a'zolarining 

huquqiy maqomi

3-§. Xorijiy davlatlarda hukumat nomlanishi (Kabinet,

Vazirlar kengashi, Doimiy byuro va hokazo)

l-§. Hukumat tushunchasi. Hukumat-hokimiyatning kollegial 

ijroiya organi

‘''Hukumat  ijro  etuvchi  hokimiyatning  kollegial  tartibda 

faoliyat 

yurituvchi oliy organi bo'lib parlament tomonidan qabul qilingan qonunlar 

va  qarorlar,  prezidentning  barcha  turdagi  huquqiy  hujjatlarini 

ijroeini 

ta’minJovchi  organdir.'' Hukumatga  ta'rif  berish  to'g'risida  huquqshunos 

olimlaming  qarashlari  turlichadir.  Ularning  hukumat 

to'g'risidagi 

ta’riflarining ba’zilariga to'xtalib o'tamiz.

Hukumat  -  bu  mamlakatda  ijro  etish  va  tartibga  solish 

faoliy&ti 

ustidan boshqaruvni  amalga oshiruvchi universal vakolatlarga ega 

bo' Igan 

jamoaviy organdir.94

Hukumat  *  bu  umumiy  vakolatlarga  ega  bo'lgan,  ijro 

hokimiyatini 

amalga  oshiruvchi,  davlatda  boshqaruv  faoliyatini  ifoda  etuvchi 

koltefial 

organdir.93

Hukumat  -  bu  oliy  siyosiy  boshqaruvni amalga  oshiruvchi  va davlat 

ishiariga umumiy rahbarlik qiluvchi organdir.96

Mamlakat  hukumati  -  turli xil  tarmoqqa ega bo'lgan  ijro 

hokimiyati 

organlarining  piramidasi  bo'lib,  u  o 'z  ichiga  turli  xildagi 

va  turli 

xususiyatga  ega  bo'lgan  nafaqat  markaziy,  balki  hududiy 

va  mahalliy 

organlami  ham  qamrab  oladi.  Shu  bilan  bir  qatorda  hukumat 

qisman 


ixtisoslashgan  boshqaruv  organi  emas,  balki  jamiyat  hayotining 

batcha 


tarmoqlari  ustidan  boshqaruvni  amalga  oshiruvchi  davlat  o r ^ a b d g a  

rahbarlik  qiluvchi  va  ular  faoliyati  ustidan  nazoratni  amalga 

oshiruvchi 

umumiy  vakolatlarga  ega  bo'lgan  organdir.  Hukumat 

faoliyatining 

huquqiy  maqomi  konstitutsiyalarda  va  maxsus  qonunchilik 

bilan  ham 

tartibga  solib  turiladi.  Hukumatning  o'm i  va  roli  uning  tashkil 

etilishi  va

^Чудаков  М.Ф.  Конституционное  (государственное)  право  зарубежных  стран:  Учеблюсобие*  -М«.:Но*ое 

знание. 2001. С.433.

** Енгибарян Р.В.. Тадевосян Э.В. Конституционное право: Учебник. -М.: Юрисгь, 2000. С .492.

*   Конституционное  право  зарубежных  стран.  Учебник  о м   вузов.  Под  общ.ред.чдена-корр.РАН,  проф. 

М.Еаглая, доктора юридичесмлс наук, проф. Ю.И.Ле#6о и доггера юридических наук, проф. J1.M.3wmiw. -М.: 

Издательская группа НОРМА-ИНФРА.  М.  1999. С,266.

398


vakolatlari  hamda  boshqa  jihatlari  mamlakatning  boshqamv  shakliga, 

uning  tarixiy  va  milliy  odatlari  va  xalqning  milliy  xususiyatlari  bilan 

belgilanadi.

Turli  davlatlarda  hukumat  turli  xil  vakolatlami  amalga  oshiradi  va 

barcha demokratik  rivojlangan davlatlarda hukumat o'z faoliyatining asosi 

sifatida  xalqning  haq  -  huquqlarini,  manfaatlarini,  erkinliklarini 

himoyalash  va  amalga  oshirilishini  ta'minlashni  ifoda  etadi.  Avvalambor 

mamlakatning  qonunlari  xalqning  fuqarolaming  haq  -  huquqlarini 

ta'minlash  va  kafolatlash  maqsadida  qabul  qilinadi.  Ana  shu  fuqarolar 

tomonidan  saylangan  xalqning  vakillari  tomonidan  qabul  qilingan 

qonunlar  ijrosi  bevosita  hukumatning  faoliyati  va  u  qabul  qiladigan 

huquqiy hujjatlar asosida ta’minlanadi.

Mana  shu  hukumatning  mohiyati  to'g'risidagi  tushunchalar  asosida 

hukumatga  ta’rif berilsa  eng  to'g'ri  ta'rif shu  bo'lar  edi  deb  hisoblayman. 

Shunga  asosan  hozirgi  kunda  hukumat  to'g'risidagi  umume'tirof  etilgan 

tushunchalami  umumlashtirsak,  unga  quyidagicha  ta'rif  berish  mumkin, 

ya'ni h u k u m a t  -   davlat  va  jamiyatning  iqtisodiy,  ijtimoiy  va  ma'naviy 

sohalarining  samarali  faoliyatiga  rahbarlikni,  qonunlar,  parlamentning 

boshqa huquqiy aktlari va davlat boshlig4 ining qarorlari, farmonlari hamda 

farmoyishlarining ijrosini ta'minlovchi, fuqarolaming huquq erkinliklariga, 

konstitutsiya va qonunlarga rioya etilishini kafili bo'lgan davlat hokimiyati 

mexanizmining  oliy  apparatidir.1  Mana  shu  ta'rifda  belgilanganidek, 

hukumat fuqarolami huquq erkinliklarini ta'minlasa hamda uning sha’ni va 

qadr-qimmati  oliy  qadriyat  ekanligini  nazarda  tutib  faoliyat  yuritsa  shu 

hukumatgina haqiqiy hukumatdir.

2-§. H ukum at tarkibi. Bosh vazir va hukum at a'zolarining

huq[uqiy maqomi

Demokratik  mamlakatlarda  ijro  etuvchi  hokimiyatoi  ifoda  etuvchi 

hukumat  o'zining  ichki  tuzilishi  va  tarkibiga  ega.  Hukumat  turli 

mamlakatlar  qonunchffigiga  binoan  turlicha  asoslarda  tarkib  topadi. 

v kukumatning  tarkibiga  Premyer  ministr,  Vitse  -   Premyer,  ministrlar  va 

maqomi  jihatidan  ministrlar  bilan  teng  turuvchi  shaxslar  ham  kiradi. 

Hukumat a'zolari  huquqiy jihatdan  bir -  birlaridan  farq qiladilar.  Alohida 

vazirlik  faoliyatiga  rahbarlik  qiluvchi  vazirlar,  tarmoq  vazirliklarini  ifoda 

etuvchi  qo'mita  rahbarlari,  yana  biror  bir  vazirlik  faoliyatiga  rahbarlik 

emas, balki alohida topshiriq va vazifalami  amalga oshiruvchi  “portfelsiz” 

vazirlar ham hukumat tarkibiga kiradi.  Bulardan  tashqari  turli  xil  hukumat 

departamenti  rahbarlari,  davlat  ministrlari,  stats  sekretarlar,  ba’zan  kichik

399


ministrlar  va  parlament  ministrlarini  ham  hukumat  tarkibida  faoliyat  olib 

borishlarini kuzatishimiz mumkin.

Hukumat  a'zolarining  nomlanishi  turlicha,  lekin  hukumat  tarkibida 

bosh  rolni  Premyer  ministrdan  tashqari  ministrlar  o'ynaydi.  Mutlaq 

monarxiya  tipidagi  davlatlarda  va  prezidentlik  respublikalarida  hukumat 

tarkibiga  monarx,  turli  xil  soha  vazirliklarini  boshqaruvchi  monarx 

xonadoni a'zolari, davlat rahbari bo'lmish Prezident ham kiradi.

Hukumat  a'zolarining  nomlanishi  turlicha,  lekin  hukumat  tarkibida 

bosh  rolni  Premyer  ministrdan  tashqari  ministrlar  o'ynaydi.  Mutlaq 

monarxiya  tipidagi  davlatlarda  va  prezidentlik  respublikalarida  hukumat 

tarkibiga  monarx,  turli  xil  soha  vazirliklarini  boshqaruvchi  monarx 

xonadoni a'zolari, davlat rahbari bo'lmish Prezident ham kiradi.

' Hukumat  tarkibi  davlat  boshqaruv  shakliga  ko'ra  belgilanadi.  Turli 

davlatlarda  (Fransiya  va  Portugaliya)  davlat  vazirlari  oddiy  vazkiarga 

nisbatan  ancha  yuqori  mavqega  ega.  buyuk  Britaniyada  davlat  vazirlari 

(ministrlari)  oddiy  vazirlaming  o'rinbosa  iari bo'lib hisoblanadi.  Masalan, 

mudofaa  vaziriga bo'ysungan  holda  uchta,  n 'rtta,  beshta  davlat  mudofaa 

vazirlari faoliyat olib borishlari mumkin.

Ba'zi 

mamlakatlarda, 



xususan, 

Buyuk 


Britaniyada  hukumat 

a'zolarining o'rta asrlardan hozirgacha saqlanib qolgan mansablari mavjud 

bo'lib,  ba'zan  mazkur  lavozimning  nomidan  mansabdorning  faoliyati 

doirasi  to'g'risida  biron  bir  aniq  tasavvur  hosil  qilish  mushkul:  lord  - 

kansler  (lordlar  palatasiga  raislik  qiladi,  mohiyat  jihatdan  esa  u  adliya 

vaziridir),  lord  -  muhrdor,  xazina  kansleri  (moliya  vaziri)  va  shu  kabilar. 

Ayrim  rivojlanayotgan  mamlakatlarda  bir  nechta  bir  -  biriga  yaqin  soha 

vazirliklarining  ishini  muvofiqlashtirib  turuvchi  muvofiqlashtiruvchi  - 

vazir,  shuningdek,  mamlakatning  yirik  mintaqalarini  boshqaruvchi 

hududlararo vazir lavozimlari ham mavjud.

Ba'zi  mamlakatlaming  konstitutsiya  yoki  qonunlarida  vazirlaming 

aniq  soni  belgilab  qo'yilishi  ham  mumkin.  Masalan,  hukumat  miqdori 

Norvegiyada  bosh  vazir  va  boshqa  yettitadan  kam  bo'lmagan  a’zolar97, 

Irlandiyada  yettitadan  kam  va  o'n  beshtadan  ko'p  bo'lmagan  a'zolar  98, 

Birlashgan Arab Amirliklarida o'n to'rttadan ko'p bo'lmagan a'zo tarkibda 

faoliyat yuritishi ko'zda tutilgan.

Ayrim  mamlakatlarda,  xususan,  Vyetnam  va  Kubada  hukumat 

majlislarida  vazir  mavqeiga  ega  bo'lmagan  ayrim  yirik  nohukumat 

tashkilotlarining (masalan, Xotin-qizlar, Yoshlar, kasaba uyushmalarining)

^Конституции  мира  (Сборник  конституций  государств  мира.Т.6)  Сост.  и  авторы  вступительных  статей

У.Таджиханов, А.Х.Саидов. -Т .: Академия  МВД Республики Узбекистан.  1998. С-214.12ст. 

w Та же литература. С Л02.  28 ст.

400


rahbarlari  ham muntazam ravishda  qatnashadilar  va  ular odatda,  maslahat 

ovoziga egadirlar.

Hukumatning  tarkibida  ba'zi  hollarda  hukumatning  ayrim  (gohida 

juda  rnuhim)  vakolatlarini  bajaruvchi  yanada  torroq  tuzilmalar  tashkil 

etilishi kuzatilmoqda. Mazkur organlaming to'rt xil  shakli  mavjud:

1 )%


Anglosakson  huquq  tizimi  ta'siridagi  ayrim  davlatlarda  (xususan, 

Buyuk  Britaniya  va  Hindistonda)  hukum at  va  m ahkam a  bin  -   biridan 

farq  qiladi;  Gap  shundaki,  hukumat  o'z  tarkibiga  barcha  vazirlami,  shu 

jumladan  “kichik”  vazirlami  (bizning  o'lchov  bilan  aytganda  yetakchi 

vazirliklar  rahbarlarining  o'rinbosarlari)  va  boshqa  ayrim  mansabdor 

shaxslami  ham  kiritganligi  bois,  amalda u juda keng tarkibni  tashkil  qiladi 

(ba’zan  95  kishidan  ham  ortiq).  Birok  hukumat  maxsus  organ  sifatida 

mazkur  tarkibda  hech  qachon  yig'ilmaydi.  Shu  bois  qoida  tariqasida, 

amalda  bosh  vazir  tomonidan  tanlanib  va  o'z  qarorgohiga  majlisga  taklif 

qilinadigan  20  nafardan  ortmagan  mansabdor  shaxslardan  iborat  tarkib  - 

mahkama  tashkil  qilinadi  va  u mamlakat  boshqaruviga oid deyarli  barcha 

masalalarni hal qilish vakolatiga ega.  Odatda, mahkama a'zolari ishtirokida 

haftasiga bir yoki ikki marta majlis o' tkaziladi.

2)  ‘fia'zi  bir  kontinental  huquq  tizimiga  kiruvchi  davlatlarda 

(Fransiyada,  Afrika  qit'asidagi  sobiq  fransuz  koloniyalari  bo'lgan 

davlatlarda)  vazirlar  kengashi  va  mahkama  kengashi  farqlanadi.  Vazirlar 

kengashi  majlisi  -   bu  Prezident  raisiigida  o'tkaziladigan  hukumatning 

rasmiy  majlisi  hisoblanib,  unda  mamlakat  hayotiga  oid  muhim  masalalar 

hal  qilinadi.  Mahkama kengashining  majlislari esa bosh  vazir rahbarligida 

o'tadi.  Odatda,  majlis  prezidentning  alohida  topshirig'i  yuzasidan  tashkil 

qilinib,  unda  zudlik  bilan  hal  qilinishi  lozim  bo'lgan  masalalar  к о 'rib 

chiqiladiV  ,

3)  “Totalitar 

sotsializm 

va 

postsotsialistik 



mamlakatlarda 

hukumatning  ichida  maxsus  organ  -   hukumat  rayosati  yoki  byurosi 

tashkil  qilinadirUning  tarkibiga  bosh  vazir,  uning  o'rinbosarlari,  ba'zan 

ayrim 


vazirlik 

rahbarlari 

kiritiladi. 

Rayosat 


(byuro) 

hukumat 


kompetensiyasiga  kiruvchi  bir  qator  muhim  masalalar  yuzasidan  qarorlar 

qabul qiladi.

4)’'Ba'zi  hollarda  hukumat  tarkibida  bir  -  biriga  yaqin  turdosh  soha 

vazirliklarini  umumlashtiruvchi  idoralararo  qo'mitalar  yoki  komissiyalar 

tashkil  qilinadi^  Ularga  ham  hukumat  vakolati  doirasidagi  ayrim 

masalalarni hal etish vakolati beriladi.

Amerika  Qo'shma  Shtatlarida  ijro  etuvchi  apparat tuzilmasi  Kabinet 

bo'lib hisoblanadi.  Amerika Qo'shma Shtatlari  Konstitutsiyasida prezident

401


kabineti  haqida  hech  narsa  aytilmagan.  Konstitutsiyaga  binoan  prezident 

ijroiya  tarmoqning  har  bir  departamentining  asosiy 

mansabdor 

arboblaridan,  ularning  mas'uliyat  doirasiga  kirgan  har  qanday  masala 

bo'yicha yozma ravishda ularning nuqtai - nazarini  so'rashi mumkin, biroq 

konstitutsiyada na departamentlaming  nomi  va  na  ularning  majburiyatlari 

nomlanmagan.  Shunga o'xshab,  Kabinetda xizmat qilish  uchun  biron  - bir 

maxorat  mezonlari  ham  konstitutsiya  tomonidan  belgilanmagan.  Shunday 

bo'lsa-da,  baribir  davlat  rahbarlari  Kabinet  yordamiga  muhtojdir. 

“Kabinet,  kundalik  hayot  zaruratiga  binoan,  konstitutsiya  qarovidan 

tashqarida tashkil  topgan. Hatto Joij Vashington paytida ham prezident o'z 

xizmat burchlarini maslahatsiz va yordamsiz amalga oshirishining mutlaqo 

iloji bo'lmagan”.99

Hukumat  tarkibiga  unga  boshchilik  qiluvchi  bosh  vazir  (mazkur 

lavozim turlicha atalishi ham mumkin:  Xitoyda Davlat Kengashining raisi, 

Bolgariyada Rais Vazir,  Shvetsiyada Davlat vaziri  va hokazo),  vazirlar va 

markaziy  tarmoq  orgaolar  rahbarlari  kiradi.^Bosh  vazir  rahbarligi  ostida 

vazirlar,  davlat  vazirlari  (Yaponiya  Mahkamasining  hamma  a’zosi, 

Portugaliya  hukumatida  esa  bosh  vazir  o'rinbosarlari  shunddy  ataladi), 

davlat  kotiblari  (Amerika  Qo'shma  Shtatlarida  Tashqi  ishlar  vaziri 

shunday  ataladi),  shuningdek  hukumat  va  vazirlar  bilan  parlament 

tuzilmalari  o'rtasidagi aloqani  ta'minlovchi,  parlamentda vazirlar nomidan 

ish olib  boruvchi parlament kotiblari ish yuritadilaX Shuningdek,  hukumat 

tarkibida  bevosita  biron  bir  sohaga  rahbarlik  qilmaydigan,  lekin  hukumat 

irajlislarida  hal  qiluvchi  ovozga  ega  bo'lgan  “portfelsiz”  vazirlar  ham 

bo'ladi.  Odatda,  bosh  vaziming  alohida  topshiriqlarini  bajaradigan  va 

turdosh vazirliklar guruhi ishlarini muvofiqlashtirib turuvchi vakolatga ega 

mansab sohiblarmi mana shunday atashadi.

Rossiya  Federatsiyasi  Konstitutsiyasida  ham  qaysi  mansab  egalari 

hukumat  a'zolari  bo'lishi  mumkinligi  belgilangan,  lekin  hukumat  a'zolari 

soni belgilanmagan. 

j

Yaponiya  davlatining  1947  yilgi  “Ministrlar  Kabineti  to'g'risida”gi 



qonunining  2-moddasiga  binoan  kabinet  a'zolari  bo'lmish  20  ta  davlat 

ministrlarini 

Premyer 

ministr 


tayinlaydi. 

Yaponiya 

davlatining 

konstitutsiyaviy qonunida hukumat a'zolari soni shu tartibda belgilangan.

Germaniya Federativ Respublikasida hukumat a'zolari soni va federal 

ministrlar o'rtasida vazifalami taqsimlash Kansler ixtiyorida.

Buyuk  Britaniyada  hukumatni  Kabinet  ifoda  etadi.  Kabinet  a'zolari

(

w Amerika hukumalining asoslari. Xalqaro axborot dasturlari idorasi.  Amerika Qo'shma Shtatlari  Davlat department!. 



2000. 49-b.

402


sonini  Premyer  ministr  belgilaydi.  Odatda  kabinet  a'zolari  20  ta  atrofida 

bo  ladi.  Hukumatning  shaxsiy  tarkibini  belgilash  muhim  ministrlik 

postlarini  taqdim  etish  ham  Premyer  ixtiyorida.  Hukumat  a'zosi  bo'lish 

uchun  shaxs  aw alo  Parlament  a'zosi  bo'lishi  lozim.  Uning  faoliyati  esa 

doimo parlament nazorati ostida bo'ladi.

“Ichki  Kabinet”  bu  tushuncha  Buyuk  Britaniya  siyosiy  hayotining 

oxirgi  yillarida  paydo  bo'ldi.  Uning  a'zolari  Kabinet  tarkibidagi  Premyer 

ministming yaqin maslahatchilari va do'stlari bo'lib hisoblanadi.

“Ichki  Kabinet”  ministrlaming  norasmiy  yig'indisi  bo'lib,  huquqiy 

maqomga ega emas va tashkiliy tuzilma sifatida ham e'tirof etilmaydi.

Kabinet  tarkibida  qo'mitalar  tashkil  etiladi.  Ular jamiyat  hayotidagi 

muhim 


masalalarni  ко'rib  chiqish  uchun  tashkil  qilinadi.  Qo'mi talar ning 

nomlanishi  va  ulaming  soni  qonunchilik  bilan  belgilanmaydi,  balki 

Kabinet 

ichida,  to'g'rirog'i,  Premyer  ministr  tomonidan  belgilanadi. 

Odatda 

ular hukumat faoliyatining quyidagi yo'nalishlarida tashkil etiladi:



1) Mudofaa va Tashqi siyosat

2) Qonunchilik (hukumat qonun loyihalari ustida ishlaydi)

3) Ichki xavfsizlik va ijtimoiy masalalar

4)

 Iqtisodiy siyosat va iqtisodiy rejalashtirish



Hukumat rahbarligi ostida bir qator organlar tashkil  etilishi  mumkin. 

War 


hukumatga  yordam  beruvchi  va  maslahat  xususiyatiga  ega  bo'lgan 

organ 


va  xizmatlar  bo'lishi  mumkin.  Misol  uchun, 

1988 


yil  Buyuk 

Britaniyada  1500ga 

yaqin  maslahat  xususiyatidagi  xizmatlar  tashkil 

«%•


4Hukumat  rahbarligi  ostida 

yurisdiksion  va  nazorat  organlari  ham 

f iiW   etilishi  mumkin. 

G'arbiy  Yevropa  mamlakatlarida  (Fransiya, 

Bdgiya 

va  boshqalar) 



ular 

odatda  davlat  Kengashi  nomi  bilan  ataladi, 

Itaiiynda esa 

hisob palatasi nomi bilan ataladi. Hukumat rahbarligi ostidagi 

ytxisdtksion  muassasa,  faqatgina  ma’muriy  haqamlikni  amalga  oshiradi, 

davlat 


boshqaruvi bilan bog'liq ishlami ко'

rib 


chiqish vakolatiga ham ega.v

3-§. Xoryiy davlatlarda hukumat nomlanishi (Kabinet,

Vazirlar kengashi, Doimiy byuro va hokazo)

Hukumat  davlat  boshqamviga  rahbarlikni  amalga  oshiradigan  va 

urmimiy 

vakolatlarga  ega  bo'lgan  ijro  etuvchi  hokimiyatning  yuqori 

dpajadagi 

kollegial  organi  bo'lib,  bu  organ  ma'muriy  boshqaruvga,  ya'ni 

mamlakatning 

ijro  etuvchi  va  farmoyish  beruvchi  faoliyatiga  boshchilik 

qiladi, 

shu jihatdan  davlat  apparati,  qurolli  kuchlar,  davlatning  moliyaviy 

va tashqi 

ishlar masalalari uning rahbarligi ostida amalga oshiriladi.

403


Xorijiy  mamlakatlaming  hukumatlari  o 'z   tarkiblariga  ko'ra,  ya'ni 

undagi mavjud lavozimlaming turlari va mavqeining xilma xilligi bilan bir 

birlaridan ajralib turadi.

Umuman  olganda  davlat  boshqaruvi  va  ijro  hokimiyati  bilan 

shug'ullanuvchi  bu  markaziy  organ  dunyoning  ko'pchilik  mamlakatlei'ida 

“Ministrlar Soveti” yoki  “Ministrlar Kabineti”, - deb nomlanadi. 

j

Dunyoning  ba'zi  bir  davlatiarida  hukumat  deyilganda  boshqaruv  va 



ijro  hokimiyatidan  ko'proq  narsalar  nazarda  tutiladi.  Misol  uehua, 

“Government”  so'zi  o'z  ichiga  butun  davlat  mexanizmini  qamrab  oladi. 

Uning  ichiga  ijro  hokimiyati  bilan  bir  qatorda  qonun  chiqaruvchi  va  sud 

hokimiyati ham kiradi.

Ingliz  tilida  hukumat  butun  davlat  mashinasini  ifodalaydi.  Ingliz 

tilida  hukumat  degan  termin  o'miga  yanada  aniqroq  bo'lgan  “ijro 

hokimiyati” degan so'z ishlatiladi. Bu esa Ministrlar Soveti yoki Ministrlar 

Kabineti  bo'lmish  ijro  hokimiyatini  boshqa  hokimiyat  tarmoqleridan 

ajratib turadi.

Oliy  ijro  hokimiyatini  amalga  oshiruvchi  hukumat  kollegial  .organ 

sifatida  faoliyat  yuritadi.  Jahonning  turli  mamlakatlarida  hukumat  davlat 

tuzilishiga,  boshqaruviga  hamda  milliy  va  tarixiy  omillarga  ko'ra  ttfrli  xil 

nom  bilan  ataladi.  Masalan^ Italiyada  -  Vazirlar  Kengashi100,  Xitoy  xalq 

respublikasida  -  Davlat  Kengashi  yoki  Markaziy  xalq  hukumati  l0\  

Shveysariyada  -  Federal  Kengash,  Fransiya,  Litva  hamda  Chexiyadfc  - 

hukumat1  2, Rossiyada - hukumat103 va boshqalar.7

Hukumat  o'z  ichiga  davlatning  ko'p  organlarini  va  davkt 

xizmatchilarini  qamrab  oladi  va  unda  real  ko'pdan  -  ko'p  vakoiatiar 

bo'ladi.  Huquqiy davlatda hukumatning bosh vazifasi fuqarolaming huquq 

va erkinliklarini kafolatlovchi qonunlammg ijrosini ta’minlashdir.

'  ‘Конституции  мира  (Сборник  конституций  государств  мира.Т.2)  Сост.  и  авторы  вступительных  s w f l  

У.Тоджиханов, А.Х.Саидов. -Т .: Академия МВД Республики Узбекистан,  1997. -323с. 92ст.

'“'Та же литература.  178с, 85ст.

"°М ав вго в В.В. Конституции зарубежных государств. //Учебное пособие.2-е изд., неправ, и допои.// М.,  IW 9. 

С.98. Ст.20. Раздел 3.

|<1'Вагла# М.В. Конституционное право Российской Федерации. Учебник для юридических  вузов и факультетов. 

Изд.2-е,изм.  и доп. -М.:  Издательская группа НОРМА-ИНФРА-М.  1999. -178с.

404


37-bob. H ukum at vakolatlari (huquqiy holati)

1-§. Davlat boshqaruvi sohasida hukum at vakolatlari

2-§. H ukum at faoliyati tartibi. Q aror qabul qilish usullari

l-§ . Davlat boshqaruvi sohasida hukum at vakolatlari

Har  qanday  mamlakatda  hukumat  jamiyat  hayotining  barcha 

jabhalarini  davlat  nomidan  boshqarishni  amalga  oshiradi.  Bu  boshqaruv 

faqat  hukumatning  yakka  o'zi  tomonidan  amalga  oshirilmaydi,  balki 

parlament,  agar  prezidentlik  respublikalari  bo'lsa  prezident  bilan 

birgalikda amalga oshiriladi.

^Hukumatning  umumiy  vakolatlariga:  mamlakatning  ichki  va  tashqi 

siyosatining  amalga  oshirilishini  ta’minlash,  ijtimoiy  iqtisodiy  soha 

boshqaruvini  amalga  oshirish,  mamlakatda  ijro  etuvchi  hokimiyat 

yaxlitligini  ifoda  etish,  hukumat  organlariga  yo'nalish  berish  va  ular 

faoliyatini  tartibga  solib  turish,  muayyan  maqsadga  yo'naltirilgan 

umumdavlat  dasturlarini  ishlab  chiqish,  ularni  hayotga  tatbiq  etilishini 

ta’minlash,  unga  qonun  asosida  berilgan  qonunchilik  tashabbusi  huquqini 

amalga oshirish va boshqalar kiradi.*''

Jahondagi 

ko'pchilik 

davlatlar 

konstitutsiyalarida 

hukumat 


vakolatlarining umumiy jihatlari keltirib o'tilgan.

Rossiya 


Federatsiyasi 

Konstitutsiyasining 

114-moddasida 

hukumatning  muhim  vakolatlari  sanab  o'tilgan.  Unga  ko'ra:  “Rossiya 

Federatsiyasining hukumati:

a) Federal  budjetni  ishlab  chiqadi  va Davlat Dumasiga  taqdim  etadi, 

uning ijro etilishini ta'minlaydi, Davlat Dumasiga Federal budjetning ijrosi 

to'g'risida hisobot taqdim etadi;

b) Rossiya Federatsiyasida moliya, kredit va pul  siyosatining yagona 

tizimini ta'minlaydi;

v)  Rossiya  Federatsiyasida  madaniyat,  fan,  ta'lim,  sog'liqni  saqlash, 

ijtimoiy  ta’minot  va  ekologiya  sohasidagi  davlat  siyosatining  yagona 

tizimini amalga oshiradi;

g) Federal boyliklami boshqarishni amalga oshiradi;

d) Rossiya Federatsiyasining tashqi  siyosatini  amalga oshiradi, davlat 

xavfsizligi  va  mamlakat  mudofaasini  ta’minlash  yuzasidan  chora  -  

tadbirlami amalga oshiradi;

ye)  jinoyatchilikka  qarshi  kurash,  jamoat  xavfsizligini  ta’minlash, 

xususiy  mulkni  muhofaza  qilish,  fuqarolaming  huquq  va  erkinliklarini, 

hamda  qonuniylikni  ta'minlash  yuzasidan  chora  -  tadbirlarni  amalga

405


oshiradi;

j)  Rossiya  Federatsiyasi  Konstitutsiyasi,  Federal  qonunchilik  va 

Rossiya  Federatsiyasi  Prezidenti  farmoyishlarida  nazarda  tutilgan  boshqa 

vakolatlami amalga oshiradi” .104

Yoki Polsha davlati Konstitutsiyasining  146-moddasida:

1. Ichki va tashqi  siyosatni Ministrlar Soveti amalga oshiradi.

2. Mahalliy o'zini o'zi boshqarish organlari va davlat hokimiyatining 

boshqa  organlari  faoliyat!  bilan  bog'liq  bo'lmagan,  davlat  siyosatiga  oid 

masalalami Ministrlar Soveti к о 'rib hal etadi.

3.  Ministrlar  Soveti  hukumat  ma'muriyatiga  rahbarlikni 

amalga 

oshiradi.



4.  Konstitutsiya  va  qonunlarda  belgilangan  prinsiplardan  kelib 

chiqqan holda Ministrlar Soveti:

1) Qonunlar ijrosini ta'minlaydi;

2) Farmoyishlar chiqaradi;

3)Hukumat  ma'muriyatining  barcha  organlari  fiaoliyatini  > 

tartibga 

soladi va nazorat qiladi;

4) Davlat xazinasi manfaatlarini muhofaza etadi;

5) Davlat budjeti loyihasini tasdiqlaydi;

6) Davlat budjeti ijrosiga rahbarlik qiladi;

7) Davlat ichki xavfsizligi va jamoat tartibini ta'minlaydi;

8) Davlatning tashqi xavfsizligini ta'minlaydi;

9)

 Chet mamlakatlar va xalqaro tashkilotlar bilan aloqalarga 



umumiy 

rahbarlik qiladi;

10)  Xalqaro  shartnomalami  ratifikatsiya  qiladi,  tasdiqlaydi  va 

denonsatsiya qiladi;

11)  Mamlakat  mudofaa  sohasiga  umumiy  rahbarlikni 

amalga 


oshiradi,  hamda  har  yilgi  harbiy  xizmatga  chaqiriluvchi  fuqarolar  sonini 

belgilaydi;

12) O 'z faoliyatining tashkil etilishi va tartibini belgilaydi.105

Litva 


Respublikasi 

Konstitutsiyasining 

94-moddasida 

ham 


hukumatning  umumiy  vakolatlari  va  faoliyati  belgilab  qo'yilgan.  Unga 

ko'ra:  “Litva Respublikasi hukumati:

1)  O'lka  ishlariga  rahbarlikni  amalga  oshiradi,  Litvaning  hududiy 

daxlsizligini  ta'minlaydi,  davlat  muhofazasi  va  jamoat  xavfsizligining 

kafili bo'lib hisoblanadi;

2) Qonunlarni, Seym qarorlarini va Prezident dekretlarini ijro etadi;

'^Конституции  мира  (Сборник  конституций  государств  кира.Т.4)  Сост.  я   авторы  вступительных  статей 

У.Таджиханов, А.X.Саидов. -Т .: Академия МВД Республики Узбекистан,  1998. -308с.

,05Та же литература.  135с.

406


3)  Vazirliklar  va  hukumat  muassasalarining  faoliyatini  tartibga 

soladi;


4)  Davlat  budjeti  loyihasini  tayyorlaydi  va  Seymga  taqdim  etadi, 

Davlat budjetini  ijro etadi,  budjet ijrosi  yuzasidan  Seymga hisobot taqdim 

etadi;

5)  Seymga  ко'rib  chiqishi  uchun  qonun  loyihasini  tayyorlaydi  va 



taqdim etadi;

6)  Chet  davlatlar  va  xalqaro  tashkilotlar  bilan  diplomatik 

nwmosabatlami belgilaydi va aloqalami qo'llab -  quwatlaydi;

7)  Konstitutsiya  va  qonunlarda  hukumatga  berilgan  boshqa 

majburiyatlami amalga oshiradi”.106

Portugaliya 

davlatining 

1976-yilgi 

Konstitutsiyasining 

200- 


moddasida ham hukumatning siyosiy vakolatlari o'z aksini topgan.

Unga ko'ra:  “Siyosiy vazifalami amalga oshirishda hukumat:

a)  Prezident  qabul  qilgan  huquqiy  aktlarni  Konstitutsiyaning  141- 

moddasidan kelib chiqqan holda tasdiqlaydi;

b) Xalqaro kelishuvlami ma’qullaydi va muzokaralar olib boradi;

v)  Xalqaro  shartnoma  va  kelishuvlami  tasdiqlaydi  qaysiki 

Respublika  Assambleyasi  yoki  Revolyutsion  Kengash  vakolatiga  kirmasa 

Assambleyaga tasdiqlash uchun yuborilmagan shartnomalarni tasdiqlaydi;

g)  Konstitutsiya  va  qonun  bilan  belgilangan  boshqa  vakolatlarni 

amalga oshiradi".107

Portugaliya 

Konstitutsiyasining 

201-moddasida 

hukumatning 

qonunchilik  sohasidagi  vakolatlari  sanab  o'tilgan  bo'lsa,  202-moddasida 

esa  hukumatning  ma’muriy  sohadagi  vakolatlari  sanab  o' tilgan.  204- 

moddada 

esa hukumat a’zolarining vakolatlari ifodalangan.

Portugaliya  Respublikasi  Konstitutsiyasini  ko'rdikki,  hukumat  va 

using 


faoliyati  bilan  bog'liq  barcha jabhalar konstitutsion  tarzda ifodalab 

qo'yilgan.

Bulardan  tashqari, 

yil  28  iyunda  qabul  qilingan  Ukraina

Respublikasi Konstitutsiyasining  116-moddasida,  1992 yil 28 iyunda qabul 

qilingan  Estoniya  Respublikasi  Konstitutsiyasining  87-moddasida,  1982 

yilda  qabul  qilingan  Xitoy  Xalq  Respublikasi  Konstitutsiyasining  89- 

moddasida,  1992 yil  18  mayda qabul  qilingan Turkmaniston  Respublikasi 

Konstitutsiyasining 

78-moddalarida 

hukumatning  jamiyat  hayotini 

boshqarishi bilan bog'liq bo'lgan muhim vakolatlari belgilangan. Hukumat

“ Конституции  мира  (Сборник  конститупий  государств  мира.Т.3)  Сост.  н  авторы  вступительных  статеВ 

У.Таджиханов, А.Х.Сандов. -Т.: Академия МВД Республики Узбекистан,  1998,  -305с.

,<пКоиституции  мира  (Сборник  конституций  государств  мира.Т.4)  Сост.  и  авторы  вступительных  статей 

У.Таджиханов,  А.Х.Саидов. -Т,: Академия МВД Республики Узбекистан,  1998. ~234-235с.

407


faoliyati  Konstitutsion  tartibda  belgilab  qo'yilishidan  xulosa  qilishimiz 

mumkinki,  hukumat  Davlat  boshqaruvi  sohasida  va  jamiyat  hayotida 

muhim siyosiy ahamiyat kasb etadi.^

Xorijiy  m am lakatlarda  hukum atning  davlat  qurilishi  sohasidagi 

faoliyati  vazirliklar  va  ijro  etuvchi  hokimiyat  tuzilmalari  ishlarini 

umumlashtirish,  nazorat  qilish  va  yo'naltirib  turishga  qaratilgan. 

Vazirliklar  va  boshqa  markaziy  tarmoq  organlari  oliy  kollegial  organ 

sifatidagi hukumat oldida o'z faoliyatlari yuzasidan hisobdordirlar.

■«^Hukumat -  departamentlar,  xizmatlar,  bosh  boshqarmalar va boshqa 

boshqaruv  idoralarini  tashkil  etadi;  vazirliklar  va  boshqa  hukumat  osti 

tuzilmalar  mzomlarini  tasdiqlaydi;  vazir  o'rinbosarlarini  va  idora 

rahbarlarini  tayinlaydi,  ulami  lavozimlaridan  ozod  etadi,  vazirlar 

kollegiyasi a’zolarini tasdiqlaydi va hokazo.

'■'■'Hukumat  ijro  etuvchi  hokimiyat  markaziy  tarmoq  organlarining  o'z 

vakolatlarini  amalga  oshirish  jarayonini  ta'minlaydi,  ulaming  o'zaro 

munosabatini yo'naltirib turadi,  markaziy va mahalliy  organlar o'rtasidagi 

kelishmovchiliklami  bartaraf  qiladi.  Davlatnin|  ijroiya  apparatini  bir 

me'yorda, normal faoliyat yuritishini ta'minlaydi.  ^

2-§. H ukum at faoliyati tartibi. Q aror qabul qilish usullari

Hukumat  o'z  faoliyatmi  juda  keng  miqyosda  amalga  oshiradi. 

Jamiyatning barcha jabhalariga bevosita aralashadi hamda tartibga soladi.

H uquq  ijodkorligi  sohasidagi  hukum atning  faoliyati  Ikki 

yo'nalishda  kechadi:  mamlakatning  butun  hududida  bajarilishi  majburiy 

bo'lgan huquqiy aktlar qabul qilish va qonunchilik tashabbusi.

“Klassik”  konstitutsiyaviy  doktrinaga  muvofiq,  ‘'liukumatmng 

normativ  hujjatlari  qonun  osti  aktlari  hisoblanadi^ Ijroiya  organlarining 

aktlari  o'z  xususiyatiga  ko'ra  mamlakatning  butun  hududida  majburiy 

xarakterga ega bo'lib, u milliy huquqning muhim manbasi sirasiga kiradi. 

Mazkur normativ huquqiy aktlar turli davlatlarda ulaming milliy an'analari 

va  tarixiy  xususiyatlariga  ko'ra  turlicha  nomlanadi.  Masalan,  Amerika 

Qo'shma Shtatlarida-  prezidentning ijroiya buyruqlari, Buyuk Britaniyada 

-   qirolichaning  kengashdagi  buyruqlari,  vFransiyada  -   ordonansler, 

dekretlar  va  shu  kabilarV Umumlashtiruvchi  tushuncha  sifatida  mazkur 

hujjatlarga  nisbatan  “reglamentar  aktlar”  so'z  birikmasi  qo'llaniladi. 

Hukumatning  bunday  aktlari  davlat  va  jamiyatning  deyarli  barcha 

sohalarida ijtimoiy munosabatlarini tartibga solishda majburiy hisoblanadi.

Hukumat  normativ  va  normativ  xarakterda  bo'lmagan  qonunosti 

aktlami  (qaroriar, ordonanslar, dekretlar va boshqalar) qabul qiladi. Davlat

408


boshlig' 

ining  aktlari  bilan  solishtirganda  hukumat  hujjatlari  nisbatan  past 

o'rinni 

egallaydi.

Yarimprezidentlik  respublikalarida,  parlamentar  monarxiya  va 

parlamentar 

respublikalarda hukumat  (qator mamlakatlarda faqat  vazirlar, 

hukumat 


kollegiyasi emas) o'z nomidan yoki prezidentning va monarxning 

kcngashdagi 

dekret-qonunlari  sifatidagi  normativ  aktlar  qabul  qiladi. 

Prezidentlik  respublikalarida  vazirlar  kengashi  kollegial  organ  sifatida 

mavjud  bo'lsa  ham,  uning  aktlari  davlat  boshlig'ining  normativ  akti 

sifatida 

chiqariladi  (Ispaniyada  yiliga  o'rtacha  8ta  dekret-qonunlar, 

Italiyada 

esa  lOdan  ortiq).  Yuqoridagi  hujjatlar  parlement  tasdig'iga 

kiritiladi. 

Aytib  o'tilganidek,'*'turli  boshqaruv  shakllaridagi  davlatlar 

hukumati 

muayyan  shartlarda  qonun  kuchiga  teng  bo'lgan  vaqtinchalik 

aktlar qabul 

qilishi mumkin (Fransiya)^

Reglamentar 

hokimiyatni  amalga  oshirish  bilan  bir qatorda hukumat 

qonunchilik 

jarayoniga  jiddiy,  ba’zan  hal  qiluvchi  ta'sir  o'tkaza  olish 

imkonini 

beradigan  vakolatlariga  ega.  Nation  siyosiy  amaliyotida  deyarli 

barcha 


mamlakatlarda 

(Amerika 

Qo'shma 

Shtatlaridan 

tashqari) 

hukumalga 

qonunchilik  tashabbusi  berilgar^  G'arbiy  Yevropa  davlat 

parlamentlari 

statistikasi  tasdiqlashicha,  parlamentda  tasdiqlanayotgan  va 

qonun kuchiga 

ega bo'layotgan loyihalarning 90 foizi hukumat tomonidan 

taqdim  etiladi. 

Umuman  olganda,  hukumat  o'ziga  berilgan  vakolatlar 

doirasiga 

kiruvchi  qonunchilik  tashabbusi  huquqidan  o'ta  unumli 

foydalanadi.

Alohida  mamlakatlar  konstitutsiya  va  qonunchiligi  hukumatga 

odatda, 


boshqa davlat organlari vakolatlari doirasiga kiradigan vakolatlarni 

ham 


biriktirgan.  Masalan,  Yaponiyada  hukumat  umumiy  yoki  qisman 

amnistiya, 

jazoni  yengillashtirish  yoxud  unga  moratoriy  (orqaga  surish) 

e’lon  qilish 

haqidagi  qarorlami  qabul  qilishi  mumkin.  Shuningdek, 

hukumat 


parlament  tomonidan  qabul  qilingan  qonunlarni  promulgatsiya 

qiladi, 


qonunlar  bosh 

vazir  va  davlat 

vazirlari 

imzosi 


bilan 

mustahkamlanadi. 

Odatda, bunday vakolatlar boshqa mamlakatlarda davlat 

boshlig'iga 

berilgan. Hukumat tomonidan qabul qilingan qarorlar majburiy 

bo'lib jamiyat 

a'zolari tomonidan bajarilishi shart.

409


38-bob. H ukumatni tuzish, uning tarkibi va boshlig' i

1-§. H ukum at shakllanishining 2 modeli: parlam ent usuli

va parlam ent ishtirokisiz

2-§. H ukum at ichki tuzilishining 2 tizimi: kontinental

(AQSH, Fransiya, GFR va anglosakson Buyuk Britaniya)

3-§. H ukum at tarkibiga tasnif

l-§. H ukum at shakllanishining 2 modeli: parlam ent usuli

va parlam ent ishtirokisiz

Hukumatning 

shakllantirilish 

jarayoni, 

qoida 


tariqasida 

mamlakatning  boshqaruv  shakli  bilan  belgilanadi  va  uni  shakllantirish 

parlam entar va noparlam entar usullarda amalga oshirilishi mumkin.

H ukum atni  shakllantirishning parlam entar uslubi.  Mazkur uslub 

parlamentar  va  aralash  boshqaruv  shaklidagi  mamlakatlarda  qo'llar.iladi. 

Hukumatni  shakllantirishning  parlamentar  uslubi  turli  xil  ko'rinishlarga 

ega,  biroq  jahonda  ingliz  modeli  eng  mashhurdir. v’Mazkur  usltibda 

hukumatni parlamentda yoki  uning quyi palatasiga (ikki palatali parlam;nt 

amalda  bo'lgan  mamlakatlarda)  bo'lgan  saylovlarda  g'olib  chiqqan'  va 

parlament  tarkibida  ko'pchilik  o'rinni  egallagan  partiya,  koalitsiya  yfeki 

blokning lideri shakllantiradiyfeunda parlamentga o'tkazilgan saylovlardtn 

so'ng  (muddatidan  oldin  tarqalib  yuborilgan  hollarda  ham),  parlamentfea 

avval  hokimiyat  tepasida  turgan  partiya  vakillari  ko'p  o'rin  egallagan 

taqdirdaham, hukumat yangidan shakllantiriladi. Hukumati  mazkur usulda 

shakllantiriladigan mamlakatlarda mavjud bo'lgan o'ziga xos xususiyat, bu 

yangi 


prezident 

saylovining 

o'tkazilishi 

hukumatni 

qaytadan 

shakllantirilishini talab etmaydi.

Odatda, parlamentda ko'pchilik o'rinni  egallagan partiya lideri davlat 

boshlig'i  tomonidan  rasmiyatchilik  nuqtai  nazaridan  hukumat  rahbari  etib 

tayinlanadi.  Hukumat  rahbari  etib  tayinlangan  shaxs  hukumatning  tarkibi 

va  uning  faoliyat  dasturini  parlament  tasdig'iga  taqdim  etadi.  Hukumat 

tarkibi  parlament  "ishonchini"  olgandan  so'ng,  davlat  boshlig'i  partiya 

liderini hukumat  rahbari  - bosh  vazir (premyer ministr)  etib tayinlaganligi 

to'g'risida  rasmiy  qaror  qabul  qiladi.  Ba'zida  hukumat  parlament 

tasdig'idan  o'tiboq  davlat  boshlig'ining  qarorini  kutmay  o'z  vakolatlarini 

amalga oshirishga kirishadi.

Hukumatni  shakllantirishning  bunday  uslubi,  Buyuk  Britaniyadan 

tashqari,  anglosakson  huquq  tizimi  ta’sirida  bo'lgan  mamlakatlarda  va 

Buyuk  Britaniyaning  sobiq  koloniyalari  va  dominonlarida  qo'llaniladi

410


(Kanada,  Avstraliya,  Yangi  Zelandiya,  Hindiston,  Malayziya  va 

boshqaiarda).

Agar 

parlamentda 



bironta  ham 

partiya  ko'pchilik  o'rinni 

egallamagan  bo'lsa,  hukumatni  shakllantirish  jarayoni  bir  muncha 

murakkablashadi.  Bu  holatda  davlat  boshlig'i  partiya  liderlari  bilan 

koalitsion  hukumat  tuzish  hamda  kim  unga  rahbarlik  qilishi  mumkinUgi 

xususida muzokaralar olib boradi.

VQator 

mamlakatlarda 



hukumatni 

parlamentar 

uslubda 

shakllantirishda parlament tomonidan hukumat rahbarini rasmiy  saylanish 

tadbiri 

amalga  oshiriladi.  Hukumat  rahbari  sifatida parlamentga  muayyan 

shaxs  nomzodi  taqdim  etiladi  va  u  agar  uning  tarafdorlari  parlamentda 

ko'pchilikni  tashkil  qilsa,  u  mazkur  lavozimga  tasdiqlangan  hisoblanadi. 

Hukumat  rahbarining  parlament  tomonidan  aniqlanishi  Germaniya 

Federativ 

Respublikasi,  Yaponiya,  Shvetsiya  va  boshqa  parlamentar 

boshqaruv shaklida bo'lgan mamlakatlarda qo'llaniladi.

Hukumati  parlamentar  uslubda  shakllantiriladigan  mamlakatlarda 

hukumatni  o'z  vakolatlarini  amalga  oshirishga  kirishishi,  qonuniy  va 

legitim  bo'lishi  uchun  u  parlamentning  ko'pchilik  qismining  qo'llab  - 

quvvatlashiga erishishi  lozim. Qo'llab - quvvatlash hukumat rahbari, uning 

tarkibi  va  faoliyat  dasturiga  ishonch  votumi  shaklida  rasmiylashadi. 



Download 18.02 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   54




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling