O z b e k is t o n r e s p u b L ik a s I a d L iy a V a z ir L ig I t o s h k e n t d a V l a t y u r id ik in s t it u t I xorijiy mamlakatlar


Download 18.02 Mb.
Pdf ko'rish
bet47/54
Sana21.03.2020
Hajmi18.02 Mb.
1   ...   43   44   45   46   47   48   49   50   ...   54
o'z 

vakolatlari  doirasida  qilgan  harakatlari  uchun  javobgardir  (Bolgariya 

Konstitutsiyasi 

108-moddasi122,  Sloveniya  Konstitutsiyasining  110- 

moddasi). Qator mamlakatlarda parlament nafaqat hukumatga, balki ayrim

" ’Конституции  мира  (Сборник  конституций  государств  мира.Т.3)  Сост.  и  авторы  вступительных  статей 

У.Таджиханов, А.Х.Саидов. -Т.: Академия МВД Республики Узбекистан,  1998, С.305.

1,8 Та же литература. С.109. 

m  Та 

же

 литература. С.54. 

ш  Та же литература. С.249.

121 Та же литература. С.375.

ш Конституции  мира  (Сборник  конституций  государств  мира.Т.1)  Сост.  и  авторы  вступительных  статей 

У.Таджиханов, А.Х.Саидов. -Т .: Академия МВД Республики Узбекистан,  1997. С. 125.

435


vazirlarga  ham  ishonch  bildirmasligi  mumkin  (Avstriya  federal 

konstitutsiyaviy  qonunining  74-moddasi  12j,  Gretsiya  Konstitutsiyasining 

84-moddasi, 

Slovakiya 

Konstitutsiyasining 

116-moddasi). 

Biroq, 

vazirlaming  parlament  oldidagi  yakka  tartibdagi  javobgarligi  mexanizmi 



parlamentning 

qarorlari 

hukumat 

(davlat) 

boshlig' ining 

vazimi 


lavozimidan  chetlatish  to'g'risidagi  qarori  bilan  muvofiqlashtirilgan 

holdagina  amal  qiladi.  Shu  bilan  birga,  boshqaruvning  parlamentar  va 

aralash  tipidagi  davlatlarda  ham  vazirlaming  parlament  oldidagi  yakka 

tartibdagi  javobgarligi  mexanizmi  bo4 lmasiligi  mumkin.  Masalan, 

boshqaruvning  parlamentar  shakli  mavjud  Isroilda  vazirlaming  parlament 

oldidagi yakka tartibdagi javobgarligi taraqqiyoti o'ziga xos xususiyatlarga 

ega.  Davlatning  tashkil  qilinishi  davridan  boshlab,  1962  yilgacha Isroilda 

vazirlaming yakka mas’uliyati to'g'risidagi  tushunchaning o'zi  bo'lmagan. 

Bosh vazir vazimi  iste'foga chiqarish huquqiga ega bo'lmagan  (siyosiy  va 

konstitutsiyaviy  bo'ysunish  bo'lmagan  hollarda  ham,  masalan,  hattoki 

vazir Knessetda hukumatga qarshi ovoz  bergan  bo'lsada,  agar vazir,  bosh 

vaziming  xohishiga  ko'ra  iste’foga  chiqishga  rozi  bo'lmasa,  uni 

kuzatishning  yagona  imkoniyati  bo'lib  usha  vazirsiz  yangi  hukumatni 

shakllantirib, eski hukumatning iste'foga chiqarish bo'lgan. Bu vaziyatning 

oldini  olish  uchun  1962  yilda  1949  yildagi  Muvaqqat  qonunning  11- 

moddasi  “d”  band bilan  to'ldirildi.  Unga muvofiq,  agar Knesset ministrga 

yoki  uning  partiyasiga  qarshi  ovoz  bersa  ministr javobgar hisoblanadigan 

bo'ldi.  Sanksiya  vazirga  hukumat  tomonidan  iste'fo  berishdan  iborat  edi. 

Bu qonun ’’Ittifoqdagi  intizom to'g'risidagi qonun” nomini olgan. Shundan 

so'ng, 


“Hukumat  to'g'risida”gi 

asosiy 


qonunning 

21-moddasiga 

qo'shimcha  sifatida  “a”  band  kiritilgan  bo'lib,  unga  muvofiq  bosh  vazir 

iste'foga  hukumatning  xohlagan  a'zosini  jo'natishi  mumkin.  Bu 

to'g'risidagi  farmoyish 48  soat davomida kuchga kirgan.  Aslida vaziming 

iste’fosi  oddiy  holat  bo'lmagan,  ayniqsa  vazir,  bosh  vazir  a’zosi  bo'lgan 

partiyadan  boshqa  partiyaga  a’zo  bo'lgan  bo'Isa.  Agar  bunday  holat  yuz 

bersa, iste’fodan so'ng ittifoq inqirozi yu^aga kelishi mumkin edi. Bu bilan 

shu  narsa vujudga keldiki,  1984 yildan boshlab hamma koalitsion  bitimlar 

o'z  ichiga  quyidagi  shartni  qamrab  olgan:  Premyer  -   ministr  boshqa 

partiya  a'zosi  bo'lgan  ministmi,  shu  partiya  roziligisiz, joyidan  siljishiga 

betaraf qolmog'i kerak.  Ammo bunaqa shartlami qo'yish  1991  yil  fevralda 

qabul  qilingan  “Hukumat  to'g'risida”gi  Asosiy  qonunga  tuzatish 

kiritilganligi  sababli  taqiqlangan  edi.  Yangidan  qabul  qilingan  2001 

yildagi  “Hukumat  to'g'risida”gi  Asosiy  qonunda  ham  Premyer  -

,23Ta же литература. С.88.

436


ministrning  o'z  ixtiyori  bilan ministrlarni iste’foga chiqarish  vakolati  yana 

belgilanmadi.

v Fransiya  konstitutsiyaviy  huquqiga  ham  ayrim  ministrlaming 

parlament  oldidagi  javobgarlik  masalasi  noma’lum.  Ministrlarga  yakka 

tartibda  rezolyutsiya  tanbehi  chiqarilishi  mumkin  emas.  Javobgarlikka 

faqat butun  hukumat  tortiladi,  shuning  uchun  ministrlar kelishilgan  holda 

harakat  qilmog'i  va  o 'z  hamkasblari  fikrini  inobatga  olishlari  kerak. 

Hattoki  ministrning  javobgarligi  haqidagi  masalani  parlament  oldida 

qo'yib bo'lmaydi, chunki bu kabi qarorlar u boshqarayotgan ministrlik ish 

faoliyati  uchun  halokatli  edi.  Ministr  Parlament  oldida  o'z  ministrligini 

yomon  faoliyati,  uning  qo 'l  ostida  bo'lgan  xizmatchilarining  xato  va 

ayblari  uchun  javob  bermaydi.  Mansabga  ehtiyot  bo'lmay  tayinlashlar, 

kam  nazorat,  amalga  oshirib  bo'lmaydigan  ko'rsatmalar  ministrlaming 

javobgarligiga  olib  keladigan  noto'g'ri  harakatlar  bo4la  olmaydi.  Agar 

Parlament  oldida  ministr  javobgarligi  yo'q  bo'lsa-da,  u  shunga 

qaramasdan Premyer -  ministr va respublika prezidenti oldida javobgardir. 

Fransiya  Konstitutsiyasining  8-modda  2-qismiga  binoan,  Premyer  -  

ministrning taqdimi orqali prezident ministrlarning vakolatlarini to'xtatishi 

mumkin.124  Amaliyotda  ministrlar  deyarli  tez-tez  Premyer  -   ministr 

tashabbusi  tufayli  ishdan  bo'shatilgan.  Vakolatlarini  tugatishga  sabab 

bo'ladigan  asoslar  mutlaqo  har -   xil:  Premyer  -   ministrning  ministr  olib 

borayotgan  siyosati  bilan  kelishmasligi,  vakolatlami  amalga  oshirmaslik, 

shaxsiy  xatolar,  ministrning  ehtiyotsiz  aytilgan  fikrlari.  Ministrning 

iste'foga  chiqishi  uning  parlament  bilan  bo'lgan  munosabatlarida 

qiyinchiliklar sababli yuzaga kelgan bo' lishi mumkin.

Rossiya  Federatsiyasida  na  Konstitutsiya,  na  “Rossiya  Federatsiyasi 

hukumati 

to'g'risida”gi 

federal 

konstitutsiyaviy 

qonun 

federal 


ministrlaming parlament oldidagi  yakka tartibdagi javobgarligini  e'tiborga 

olmagan.  Rossiyada  federal  ministmi  mansabidan  bo'shatish  to'g'risidagi 

to'xtam  Prezident  va  hukumat  Raisining  bunga  roziligini  taxmin  qiladi 

(qayd  etilgan  Federal  konstitutsiyaviy  qonunning  9-moddasi).  Demak, 

ulaming  fikrlari  qarama -   qarshi  bo'lishi  ham  mumkin  bo'lgan  holatning 

ehtimoli bor. Hukumat raisining Davlat Dumasidagi ko'pchilikka tayangan 

paytida,  prezidentga  hukumat  raisi  talablariga  ko'nmasligi  anchagina 

muammo  to'g'diradi.  Prezident  hukumat  raisidan  asossiz  biror  bir 

hukumat  a’zosini  iste'foga  chiqarilishini  talab  qila  olishi  holatini  tasavvur 

qilish juda qiyin.  Har holda  nazariy jihatdan  hukumat  raisi  prezidentning

“ Конституции Государств  Европейского Союза.  Под обшей редакцией и со вступительной статьей директора 

Института  законодательства  и  сравнительного  правоведения  ори  Правительстве  Российской  Федерации 

Л.А.Окуныеова. -М.: Издательская  группа НОРМА-ИНФРА. М, 1999.-б67с.

437


bunday  talablarini  bajarishdan  bosh  tortishi  mumkin,  lekin  unda  davlat 

boshlig'i  bilan  nizo  kelib  chiqish  xavfi  mavjud.  Amaliyotda  Rossiya 

Prezidenti  hukumatning  haqiqiy  rahbari  va  ijroiya  hokimiyatining 

boshlig'i  (taajjub,  Rossiya  Federatsiyasi  Konstitutsiyasining 

110- 

moddasida ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oshiradi deb, shu tarmoqni 



kim  boshqarishi  haqida  to'xtalib  o'tmagan).  Prezident  hukumat  raisini 

majburlab 

o'zining 

fikri 


bilan 

hisoblashishiga 

majbur 

etuvchi 


konstitutsiyaviy  imkoniyatlarga  ega.  Shu  borada  federal  ministrlaming 

javobgarlik  chorasi  sifatida  ministrlaming  vakolatlarini  tugatish  masalasi 

yuzasidan:  u o'ziga qanday  qulay bo'lsa,  shunday holda butun  hukumatni 

iste'foga  ehiqarishi  mumkin  (117-moddaning  2-qismi).  Tarixiy  voqelik 

bunga  misoldir.  Shunday  qilib,  Rossiya  hukumati  a'zolarining  yakka 

javobgarligi  mavjud  holat.  Ammo  federal  ministrlaming  yakka  tartibdagi 

javobgarlik  instansiyasi  bo'lib  Davlat  Dumasi  emas,  balki  prezident  va 

hukumat  raisi  hisoblanadi.  Federal  ministrlaming  yakka  tartibdagi 

javobgarligi  hukumatning  yagona  jamoa  bo'lishini  ta'minlaydi  va 

ministrlarga  ulaming  vakolatlarini  obro'sizlantiradigan  axloqlari  tu'ayli 

vakolatlarining  tugashi  holatlariga  o'z  fikrlarini  bildirishlariga  imkon 

beradi.


3-§. Ishonch va ishonchsizlik votumi.

Shaxsiy javobgarlik masalalari

Davlatning  har  qanday  organlari  singari  hukumat  ham  o'z 

faoliyatidagi  noqonuniy  harakatlar  sababli  javobgarlikka  tortilishi 

mumkin.  Hukumatning  parlament javobgarligi  odatda  siyosiy javobgarlik 

sifatida  tavsiflanadi.  Sud javobgarligiga tortish jinoiy  harakat natijasidagi 

jazolanadigan  holat  yoki  boshqa  bir  g'ayriqonuniy  harakat  bajarilishi 

natijasida sodir bo'ladi, bu esa sud javobgarligining siyosiy javobgarlikdan 

asosiy  farqi  bo'lib  hisoblanadi.  Parlament  javobgarligi  deb  -   hukumat 

tomonidan  o'tkaziladigan  siyosiy  harakat,  boshqaruv  faoliyatining 

bajarilishi  uchun  yakdil  javobgarlikni  o'z  zimmasiga  olishini  bildiradi. 

Parlament  shaklida  boshqariladigan  davlatlarda  hukumat  to  oliy  davlat 

vakillik 

organida  ko'pchilik  tomonidan  qo'llab-quwatlanar  ekan 

hokimiyatni qo'lda saqlab turaveradi. Ishonchsizlikni bildirish aniq yuridik 

shaklda amalga oshirilishi kerak, maxsus parlament tartibiga rioya qilingan 

holda, hukumatga nisbatan “ishonchsizlikni bildirish” yoki “tanbeh berish” 

qarorini  qabul  qilish  siyosiy  oqibatgagina  olib  keladi  va  o'z-o'zidan  ijro 

etuvchi  hokimiyatning  a’zolarini  tergov  qilishga  asos  bo'la  olmaydi. 

Odatda,  kam  ovozga  ega  bo'lib  qolgan  hukumat  yangisi  bilan

438


almashtiriladi.  Biroq,  mag'lubiyatga  uchragan  hukumat  (rasman  - 

hokimiyatlami  baravarlashtirish  uchun) iste’foga chiqish  muddatidan  ilgari 

parlamentni  (quyi  palatani)  tarqatib  yuborishi  mumkin  va  navbatdan 

tashqari  saylovlar o' tkazishni  belgilaydi.  Istisno  tariqasida bu  holat  ayrim 

davlatlarda qabul qilinganidek,  belgilangan  vaqt bilan  chegaralangan yoki 

muayyan  jarayon  bilan  bog'liq  bo'lishi  mumkin.  Masalan,  Fransiyada 

yangi  saylovlar  o'tkazilganidan  so'ng  bir  yil  mobaynida  Milliy  Majlisni 

Prezident  lavozimini  bajaruvchi  shaxs  tarqatib  yuborishi  mumkin  emas. 

Biroq  Milliy  Majlis  ham  yuqoridagi  holatda  tanbeh  berish  qarorini 

chiqarishga  haqqi  yo'q.  Germaniya  Federal  Respublikasida  Bundestag 

hukumatga  ishonchsizlikni  bildirish  bilan  birga  yangi  federal  kanslerni 

saylasa mag'lubiyatga uchragan hukumat  Bundestagni tarqatib yuborishga 

haqqi yo'q.

Klassik  konstitutsiyaviy  ta'limotga  ko'ra,  hukumatning  olib 

borayotgan  siyosati  va  qabul  qilgan  qarorlari  uchun  ministrlar  ham 

umumjamoaviy  asosda javobgardir,  qaysiki,  u  yoki  bu  ministr bu  qarorga 

qarshi bo'lgan bo'lsa yoki umuman hukumat majlislarida ishtirok etmagan 

bo'lsa  ham.  Hamda  har  bir  ministr  o'z  departamentining  olib  borayotgan 

faoliyati  uchun  shaxsan  javobgardir.  Individual  (shaxsiy)  javobgarlik 

Buyuk Britaniyada hozirda ham qo'llaniladi.

Mansab  faoliyatini  suiiste’mol  qilish  yoki  jamoat  tartib  qoidalariga 

mos  kelmagan  nojo'ya  harakatlar  bilan  bog'liq  hukumat  a'zolarining 

javobgarligi kamdan-kam uchraydigan holatga aylanib bormoqda.

Ko'pchilik  davlatlarda  hukumat  a'zolari  Premyer  ministr  taqdimiga 

binoan  prezident  tomonidan  tayinlanadi.  Mana  shu  asosdan  kelib  chiqib 

hukumat  a'zolarini  hukumat  rahbari  oldida  javobgardirlar  deyishimiz 

mumkin.  Chunki  hukumat  rahbari  xohlagan  ministmi  lavozimdan  ozod 

qilishi  va  boshqasi  bilan  almashtirishi  mumkin.  Shu  sababdan  hozirgi 

vaqtda gap ko'pincha Premyer ministming javobgarligi haqida ketadi.

Xorijiy 


davlatlaming 

aksariyatida 

hukumatning 

parlament 

javobgarligini  harakatga  keltirish  mexanizmi  konstitutsiyaviy  qarorlar 

qabul  qilish  orqali  amalga  oshiriladi.  Lekin  davlatlar  tajribalari  turlicha. 

Buyuk  Britaniyada  Jamoa  palatasi  tomonidan  hukumatning  har  qanday 

dasturiga  salbiy  ovoz  berishi  hukumatga  nisbatan  ishonchsizlik  bildirish 

bilan teng hisoblanadi.

Italiya  Konstitutsiyasining  95-moddasiga125  binoan, 

hukumat 

takliflariga  nisbatan  Parlament  palatalaridan  birining  qarshi  ovoz  berishi

^Конституции Государств Европейского Союза.  Под общей редакцией и со вступительной статьей директора 

Института  законодательства  и  сравнительного  правоведения  при  Правительстве  Российской  Федерации 

Л. А.Окунькова. -М.: Издательская группа НОРМА-ИНФРА. М,  1999. -438с

439


albatta  hukumatning  iste'foga  chiqishini  keltirib  chiqarmaydi.  Itaiiyada 

hukumatga ishonchni rad etish, rad etish sabablari ko'rsatilgan holda ifoda 

etilish  zarur.  Buyuk  Britaniyada  esa  shu  holat  uchun  dalil  keltirish  shart 

emas.


Ishonch  to'g'risidagi  savol  hukumat  tomonidan  ham  parlament 

tomonidan  ham  qo'yilishi 

mumkin.  Hukumat  nomidan  ishonch 

to'g'risidagi  savolni  Premyer  ministr  qo'уadi.  Parlament  nomidan  e'lon 

qilinadigan  ishonchsizlik  to'g'risidagi  qaror  qoida  tariqasida  bir  guruh 

deputatlaming  imzosi  bilan  tasdiqlanishi  shart.  (Fransiya,  Ispaniya, 

Itaiiyada  imzo  chekkan  deputatlar  soni  deputatlar  umumiy  sonining  1/10 

qismidan  kam  bo'lmasligi  shart).  Ishonchsizlik  to'g'risidagi  qarorga  imzo 

chekkan  deputatlar  agarda  ulaming  bu  qarorlariga  deputatlaming  mutlaq 

ko'pchiligi ovoz bermasa bu sessiya davomida yana bunaqangi  taklif bilan 

chiqishlari mumkin emas.

Ishonchsizlik bildirish to'g'risidagi qarorni hukumatga kiritish va uni 

ovozga  quyish  orasida  muayyan  vaqt  bor.  Fransiyada  bu  muddat  2  sutka, 

Ttaliyada  -   3  kun,  Tspaniyada  -   5  kun.  Bu  vaqtni  hukumat  maxfiy 

muzokaralar  o'tkazishga  va  parlament  a’zolariga  nisbatan  tazyiq 

o'tkazishga sarflashi mumkin.

Ishonchsizlik  to'g'risidagi  qarorni- qabul  qilish  uchun,  ovozlarning 

mutlaq  ko'pchiligi  talab  etiladi.  Agar  bir  guruh  deputatlar  tomonidan 

kiritilgan  ishonchsizlik  to'g'risidagi  qarorga  ko'pchilik  deputatlar  ovoz 

bermasa,  qaror  rad  etilgan  hisoblanadi.  Hukumat  uchun  berilgan  ovozlar 

va  betaraf  ovozlar  liisobga  olinmaydi.  Bunday  tartib  birinchi  navbatda 

hukumat  uchun  foydalidir,  chunki  boshqa  usul  bilan  ovoz  berilsa  edi 

hukumatga berilgan ovozlarning soni kamroq bo'lishi mumkin. Germaniya 

Federativ  Respublikasida  “ishonchsizlikni  konstruktiv  bildirish”  usuli 

mavjud. 

Parlamentda  mutlaq  ko'pchilik 

tomonidan 

ishonchsizlik 

bildirilishi  hukumatning  iste'foga  chiqishi  uchun  kamlik  qiladi.  Buning 

uchun  yangi  Kansler nomzodi  ko'pchilik ovozi  bilan ma’qullanishi  kerak. 

Bunday  shart  bajarilmagan  taqdirda  Bundestag  muddatidan  ilgari  tarqatib 

yuborilishi mumkin.

Bunday  hodisa  Germaniya  Federativ  Respublikasida  faqatgina  1982 

yilda  sotsial  -   liberal  ittifoq  xristian  liberallarga  almashtirilganda  yuz 

bergan.  Germaniyaning  ishonchsizlikni  konstruktiv  bildirish  usuli 

Ispaniyada  ham  qabul  qilingan.  Dunyodagi  barcha  parlamentar  va 

prezidentlik  respublikalarida  konstitutsiyaviy  qonunchilik  hukumat 

rahbarining yoki hukumat a’zolarining jinoyat sodir etganliklari uchun sud 

javobgarligiga  tortishni  o'zida  aks  ettirgan.  Ayblov  parlament, yoki  quyi

440


palata  nomidan  amalga  oshiriladi.  Ishni  ko'rib  chiqish  va  qaror  qabul 

qilish  aslida  yuqori  palata  ixtiyorida  (Amerika  Qo'shma  Shtatlari) 

Konstitutsiyaviy  sud  (Italiya,  Germaniya)  yoki  aynan  shu  maqsad  uchun 

tashkii  etilgan  sud  organi  (Fransiya).  Agar  sudlov  Prezident  faoliyati 

ustidan  amalga  oshirilayotgan  bo'lsa  bu  ish  yuqori  Odil  Sudlov  palatasi 

tomonidan,  agar  sudlov  hukumat  a'zosi  ustidan  bo'lsa  bunda  bu  ish  Odil 

Sudlov palatasi tomonidan amalga oshiriladi.

Ijroiya  hokimiyatini  amalda  nazorat  qilishi  turli  davlatlarda 

turlichadir.  Pari amen tda  bir  partiya  yoki  tashkillashgan  rasmiy  guruh 

mutlaq  ko'pchilikni  tashkil  etsa,  qarshi  tomonning  hukumatga  bildirgan 

ishonchsizligi amalda natijasiz qoladi.

Parlamentida  mutlaq  ko'pchilikni  tashkil  etuvchi  guruh  mavjud 

bo'lmagan 

davlatlarda  javobgarlik 

instituti 

ko'proq  qo'llaniladi. 

Hukumatga nisbatan ishonchsizlik bildirilishi hukumat siyosatining tubdan 

o'zgarishiga  olib  kelmasligi  mumkin.  Ko'pincha  u  hukumat  tarkibida 

jiddiy o'zgarishga ham olib kelmaydi.

Jahondagi  turli  davlat  Konstitutsiyalarida  hukumat  a’zolarining 

javobgarlik masalalari ham o'z ifodasini topgan.

Shunday  qilib,  hukumat  a'zolariga  nisbatan  konstitutsiyaviy  - 

huquqiy  javobgarlik  instansiyasi  bo'lib,  birinchidan,  Parlament,  uning 

palatasi  (Slovakiya  Konstitutsiyasining  116-moddasi),  ikkinchidan,  davlat 

rahbari (masalan, Gruziya Konstitutsiyasining 79, 80-moddalari’26 Gruziya 

Prezidenti  oldida  hukumat  a’zolarining javobgarligini  belgilaydi,  holbuki 

uning  farmoni  bilan  ministr  egallab  turgan  mansabidan  ozod  etilishi 

mumkin),  uchinchidan,  hukumatning  o'zi  yoki  uning  rahbari  (Vengriya 

Konstitutsiyasining  39  paragrafiga  binoan  hukumat  a’zolari  o'z  faoliyati 

uchun  hukumat  oldida  javobgardirlar  va  uning  oldida  hisob  berishga 

majburdirlar),  to'rtinchidan,  sud  va  maxsus  tashkil  etilgan  organlar 

(Gretsiya  Konstitutsiyasining  86-moddasiga  binoan,  ministrlarga  qarshi 

ayblov,  Parlament  raisi  tashkil  etadigan  maxsus  sud  orqali  ko'riladi). 

Bundan tashqari bir qancha konstitutsiyalar hukumat a'zolarining birdaniga 

bir necha instansiyalar oldida javobgarligini nazarda tutadi. Masalan, Litva 

Konstitutsiyasining  96-moddasiga  binoan,  ministrlar  ularga  topshirilgan 

vazifalami  bajarish  yuzasidan  rahbarlikni  amalga  oshirayotganda,  Seym, 

Prezident va Premyer -  ministr oldida javobgardirlar.

Odatda,  konstitutsiyaviy  -   huquqiy  normalar  hukumat  a'zolarining 

konstitutsiyaviy  -   huquqiy  javobgarligiga  asos  bo'la  oladigan  holatlami

' к о н сти ту ц и и   мира  (Сборник  конституций  государств  wwpa.T.2>  Сост.  к   акторы  вступительных  статей 

УТаджмханов  А.Х.Саидоа. -Т.: Академия МВД Республики Узбекистан,  1997. -10Я-Ю9с.

44S


aniq holda kamdan -  kam ifoda etadi. Tarixiy misol  sifatida, quyidagilami 

keltirish  mumkin,  birinchidan,  1791  yilda  qabul  qilingan  Fransiya 

Konstitutsiyasining  4  -   bo'lim,  2  -   bobiga  binoan,  qonun  chiqaruvchi 

organ ministrlarga nisbatan noaniq asoslar doirasida ayb qo'yishi mumkin: 

jamoat  xavfsizligi  va  konstitutsiyaga  tajovuz  qilishi,  shaxsiy  mulk  va 

erkinlikka  tajovuz  qilishi,  kerakli  narsalarga  sarflanadigan  mablag'lami 

sarflamay  uni  isrof qilishi,  va,  ikkinchidan,  yanayam  noaniq  belgilangan 

ministrlar  javobgarligining  asoslari  bo'lib  quyidagilar  hisoblanadi: 

“Ministr 

ikki 


holatda 

sudlanadi: 

qachonki 

o'zining 

hokimiyat 

vakolatlaridan  chetga  chiqsa  yoki  qachonki  unga  yovuzlikni  oldini  olish 

uchun berilgan vakolatlardan foydalanmasa”.

Shu  qatorda  ministrlaming  javobgarligini  aniq  belgilagan  asoslar 

shaxsiy  xohishlami  bartaraf  etish  yoki  turli  -   xil  siyosiy  yo'l  tutishlarni 

yo'q  qilish  uchun  zarur.  Hukumat  a’zolari  konstitutsiyaviy  -   huquqiy 

javobgarligining quyidagi zamonaviy asoslarini keltirib o'tish mumkin.

1.  Konstitutsiya  yoki  qonunni  buzisli.  Polsha  Konstitutsiyasining 

156-moddasiga  muvofiq  Ministrlar  Kengashi  a’zolari  Konstitutsiya  yoki 

qonunlami  buzganlik  holatlari  uchun  javobgardirlar.  115  deputat  yoki 

prezident  tashabbusi  bilan  Seym  Ministrlar  kengashi  a'zolarini  Davlat 

Tribunali  oldida konstitutsiyaviy -  huquqiy javobgarlikka  tortilishi haqida 

qaror  qabul  qiladi.  Avstriya  Federal  konstitutsiyaviy  qonunining  76  va 

142-moddalariga asosan, Milliy kengash Federal hukumat a’zolariga qarshi 

Konstitutsiyaviy  sud  tomonidan  ko'riladigan  qonunni  buzayotganliklari 

aybini qo'yishi mumkin.

2. Taaluqli bo'lm agan m ajburiyatlarni bajarish. Hukumat a’zolari 

shak -   shubhasiz  ularga yuklatilgan  majburiyatlarni  vijdonan  bajarishlari, 

ayrim 

hollarda, 



masalan, 

Niderlandiya 

Konstitutsiyasining 

49- 


moddasiga127 muvofiq mansabni  egallash oldidan ular qasamyod ichishlari 

talab  etiladi  va  uni  amalga  oshirishlari  uchun  javobgardirlar.  Daniya 

Konstitutsiyasining  16  -   bo'limiga  128  binoan  ministrlar  burchlarini 

mansablariga  tegishli  bo'lmagan  holda  bajarganlari  uchun  mansabdan 

chetlashtirilishlari  mumkin,  Gretsiya  Konstitutsiyasining  85-moddasi  esa, 

ministrlar 

Kengashi 

a’zolari 

o'zlarining 

faoliyatlari 

doirasida 

yanglishganliklari uchun javobgardirlar tartibida ifodalangan.

3.  Bir-biriga  mos  kelmaydigan  faoliyat  natijasida  qonuniy

'^Конституции Государств Европейского Союза Под общей редакцией и со вступительной статьей директора 

Института  законодательства  и  сравнительного  правоведения  при  Правительстве  Российской  Федерации 

Л.А.Окунькпва.-М.:Издательская группа НОРМА-ИНФРА. М, 1999.-485с.



т

 Конституции Государств Европейского Союза. Под общей редакцией и со вступительной статьей директора 

Института  законодательства  и  сравнительного  правоведения  при  Правительстве  Российской  Федерации 

Л.А.Окунькова.-МлИздательская группа НОРМА-ИНФРА. М,1999.-304е.

442


talablaraing  buzilishi.  Bir  qator  mamlakat  konsdtutsiyalari  hukumat 

a'zolari  vakolatlarini  amalga  oshirish  tartibini  buzgan  holatda  o'z 

lavozimidan  ayrilishi  bilan  bog'liq  bo'lgan  aniq  qonun  talablarini  qamrab 

olgan  (masalan,  Moldaviya  Konstitutsiyasining  100-moddasi).129  Odatda, 

hukumat  a'zosi  bir  vaqtning  o'zida  ikkita  davlat  mansabini  egaiiashga, 

boshqa kasb faoliyatni  amalga oshirishga haqli emas (Shvetsiya Boshqaruv 

shakllarining  9  paragrafi,  6-bobi  uo,  Fransiya  Konstitutsiyasining  23- 

moddasi131,  Ruminiya  Konstitutsiyasining  104-moddasi),  shuningdek 

tadbirkorlik  bilan  shug'ullanishga  yoki  foyda  olish  maqsadida  bo'lgan 

korxonaning  boshqaruv  tarkibiga  kirishga  haqli 

emas 

(Rossiya 



Federatsiyasi  Asosiy  qonunining  66-moddasi).132  Rossiya  Federatsiyasi 

Konstitutsiyasida  ministrlar  boshqaruv  faoliyatlari  doirasiga  zid  keluvchi 

vazifalar  yoritilmagan  bo'lsada,  “Rossiya  Federatsiyasining  hukumati 

to'g'risida”gi  konstitutsiyaviy  qonunning  11 -moddasida,  bu  tartibdagi 

faoliyat turlari uchun bir qator cheklovlar belgilangan, lekin ministrlaming 

bu qoidalarni buzganlik holatlari uchun javobgarlik tartibi beigilanmagan.

4.  Ishonchni  yo'qotish.  Bu  asos  ministrlar  va  hukumat  parlament 

ishonchidan  foydalanishlari  kerak  bo'lgan,  boshqaruvi  parlamentar  va 

aralash 

shaklga 


ega 

bo'lgan 


davlatlarda 

mavjud 


(Gretsiya 

Konstitutsiyasining  84-moddasi).  “Shvetsiya  Boshqaruv  shakllari”ning  6 - 

bob 5 paragrafiga binoan, agarda Riksdag ministr ishonchni qozona olmadi 

deb belgilasa, tal'man (parlament raisi) uni iste'foga jo'natadi.

5.  H ukum at  a'zosining  m ajburiyatlarni  amalga  oshirishiga  zid 

keluvchi  harak atlam i  (jinoyatlar)  sodir  etishi.  “Shvetsiya  Boshqamv 

shakllari”ning  3  paragraf  12-bobiga  asosan,  ministrlaming  o'z  xizmat 

burchlarini 

bajarayotganliklari 

va 


hukumat 

ishlarini 

olib 

borayotganliklarini  tekshirishi  kerak  bo'lgan  Riksdag  konstitutsiyaviy 



komissiya ayblovi  bo'yicha ministmi  o 'z burchlarini  bajarayotganda sodir 

etgan jinoyati uchun javobgarlikka tortadi,  agarda u shu vaqtda o'z xizmat 

burchlari ostida haddan ziyod loqaydlik qilgan bo'lsa.

Ministrlar  boshqa  shaxslar  harakati  uchun  javobgar  bo'lishlari 

mumkin.  Masalan,  ma’lumki,  ayrim  konstitutsiyalar  hukumat  a’zolariga 

nisbatan  javobgarlikni  nazarda  tutadi,  qaysiki  davlat  rahbari  (yoki 

hukumatning)  tasdiqlagan  qarorlari  natijasida  kelib  chiquvchi  oqibatlar

^Конституции  мира  (Сборник  конституций  государств  мира.Т.4)  Сост.  и  авторы  вступительных  статей 

У.Таджиханов, А.Х.Саидов. -Т.: Академия МВД Республик! Узбекистан.  1998. -79с.

'к о н с т и т у ц и и  Государств Европейского Союза. Под общей редакцией и со вступительной статьей директора 

Института  законодательства  и  сравнительного  правоведения  при  Правительстве  Российской  Федерации 

Л.А.Окунысова.-М.:Издатсльская группа НОРМА-ИНФРА. МД999. -71 ic.

131 Та 

je 


literatura. 

669-670S.



ш

 Та же литература. 200с.

443


uchun.  Davlat  rahbari  qarorini  tasdiqlagan  ministr  shuning  uchun  ham 

javobgar  bo'ladi  (Belgiya  Konstitutsiyasining  106-moddasi).133  Shu  bilan 

birgalikda  ayrim  hollarda  davlat  rahbarining  og' zaki  yoki  yozma 

ko'rsatmasi  hech  qanday  holatda  ham  ministrni javobgarlikdan  ozod  qila 

olmasligi alohida ta'kidlangan (Belgiya Konstitutsiyasining  102 - moddasi, 

Gretsiya Konstitutsiyasining 85-moddasi).134

Hukumat  a’zolariga  nisbatan  quyidagi  konstitutsiyaviy  -   huquqiy 

javobgarlik choralari qo'llanilishi mumkin.




Download 18.02 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   43   44   45   46   47   48   49   50   ...   54




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling