O z b e k is t o n r e s p u b L ik a s I a d L iy a V a z ir L ig I t o s h k e n t d a V l a t y u r id ik in s t it u t I xorijiy mamlakatlar


Download 18.02 Mb.
Pdf ko'rish
bet5/54
Sana21.03.2020
Hajmi18.02 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54

K o n s t i t u t s i y a s i ,  

1947  yildagi  Italiya  konstitutsiyasi,  1949  yildagi  GFR 

konstitutsiyasi, 

1958  yildagi  Fransiya  konstitutsiyasi, 

1978  yildagi 

ispaniya 

konstitutsiyasi 

va 


boshqa 

konsfitutsiyalarni 

misol 

qilib 


ko'rsatishirii!/ 

mumkin. 


"Yangi 

avlod” 


konstitutsiyalari 

dastlabki

* oi’stitutsiyalardan  huquq  va  erkinliklar  institulining.  konstitutsiyaning 

moya  qilish  mcxani/mlari  va  ijtimoiy  muammolariga  murojaat  qilish

34


mcxam/mlaiining 

kengavishi 

natijasidu, 

konstitutsiyaviy 

boshqani\ 

ha/mimng  ko'payislu  bilan  farq  qiladi.

20-  yillarning  bosh lari da,  Sharq  mamlakallari  jumladan,  'T’urkiv;< 

l;,mn,  Misr,  A fgonistonda  davlat  mustaqilligining  shakllanish  jarayoni 

konstitutsion  qurilishning  shunday  tipini  vujudga  keltirdiki.  u  Yevropadagi 

konstitutsion  shakllarni  umurri  e'tirof  etilgan  huquqiy  qadriyatlarni  (shaxs 

hiiquqlarining  daxlsizligi,  fuqarolik,  davlat  va  shu  kabilarm)  rivojlangim 

fuqarolik  huquqiy  normalar  majinuiga  ega  bo'lgan  an'anaviy  musulmonlai 

huquqini  birga qo'shib olib  borishga urindi.

1968  yildagi  “Svaziiend”  konsiitutsiyasi  xalqning  demokratik 

an'analariga  va  turnruish  tarziga  muvofiq  kelmaganligi  sababli  bckoi 

qilindi:  musiamlaka  bo'lmasdan  oldingi  paytda  bo'lgan  hokimiyat  li/imi 

qayta  tikiangan.  XVIIi  asr  oxirida  boshlangan  jahon  konstitutsiyaviy 

tarixiga  nazar  tashlansa,  ijtimoiy  munosabatlarni  konstitutsiyaviy  huquqiy 

tartibga  solish 

taraqqiyotini 

lavsillaydigan  bir  qancha  an’amilai m 

(tendensiyalarni)  payqab olish  mumkin.

Konstitutsiyalar  ilk  paydo  bo'lgan  chog'larda  inson,  jamiyat  va 

davlat  o'rtasidagi  konstifutsiyaviy  huquqiy  niunosabatlar  asosan  siyosiy 

soha bilan chcklangan  edi.

Konstitutsiyalarda  asosan  fuqarolik,  ya’ni  shaxsiy  hamda  siyosiy 

(ommaviy)  huquqlar,  shuningdek,  inson  va  fuqarolaming  erkinliklari. 

ijtimoiy-iqtisodiy 

fuqarolardan 

esa 


odatda 

mulkchilik 

huquqi 

mustahkamlangan.  Tabiiyki,  davlat  hokimiyati  qurilishi,  uning  qonun 



chiqaruvchi,  ijroiya  va  sud tarmoqlariga bo'linishi  konstitutsiyaviy  tartibda 

belgilanar  hamda 

ushbu 

hokimiyat 



tarmoqlari 

o'rtasidagi 

o'zaro 

munosabatlar  aniqlab  bcrilardi.  Federativ  davlatlar  konstitutsiyalarida  esa 



davlat  bilan  federatsiya  sub'yektlari  o'rtasidagi  munosabatlara  ham 

belgilab berilardi.

XX  asrda  ijtimoiy  sinfiy  ixtiloflarnining  kuchayishi  shunga  olib 

keladiki,  konslitutsiyalar  u  yoki  bu  shaklda  butun  ijtimoiy  qurilishi 

asoslarini,  shu  jumladan,  siyosiy,  ijtimoiy,  iqtisodiy  va  boshqa  sohalarni 

ham  tartibga  soladigan  bo'ladilar.  Ikkinchi  jahon  urushidan  keyin  qabul 

qilingan  konstitutsiyalarda  keng  va  tom  ma'noda  ijtimoiy  munosabatlarni 

tartibga soli.sh  an'analarga  ko'proq  o'rin  belgilangan.

XX 

asr  o'rtalarida  senzli  saylov  huquqidan  bosqichma-bosqich  teng 



va 

to'g 'ridan-to'g 'ri 

saylovlarga 

o' tilishi 

demokrallashtirilish 

tendensiyasining  yuqori  nuqtasi  bo'ldi.  Keyingi  paytlarda,  konstitutsiyaviy 

huquqda  internatsionalizatsiya  tendensiyasi  ko'z ga  tashlanmoqda.  Ru  hoi 

har  bir  demokratik  davlatdagi  milliy  konstitutsiyaviy  huquqning  xalqaro



Л5

ommaviy  huquqqa  tobora  yaqinlashib,  o'rtadagi  chegaraning  yo'qolib 

borishida  namoyon  bo'Imoqda.

Hozirgi  kunda,  ko'plab  mamlakatlar  konstitutsiyalarida  "xalqaro 

huquqning  umumtanolingan  tamoyillari  va  normalari  milliy  huquqning 

uzviy  qismini  tashkil etishi hamda ular orasida  nomosliklar viijudga kelgan 

hollarda  xalqaro huquq  normalari qo'Uanishi" deb yozib qo'yilgan.

7

K onstitutsiyaning am al qilishi

Konstitutsiyaning amal  qilishi  bir qancha jihatlar (aspektlar)  bo'yicha 

ко'rib  chiqiladi.  Birinchi  aspekt  Konstitutsiyaning  vaqt  bo'yicha  amal 

qilishidir.  Konstitutsiya  asosan  uning  xulosaviy  qoidalarida,  ba’zan  esa 

uning  uchun  maxsus  chiqarilgan  Qonunda  ko'rsatilgan  vaqtdan  boshlab 

amal  qila  boshlaydi.  Agar  u  vaqtinchalik  amal  qiladigan  Konstitutsiya 

bo'lsa,  doimiy  Konstitutsiya  qonuniy  kuchga  kirgunga  qadar  amal  qiladi. 

Qoida  bo'yicha  Konstitutsiya  mamlakatning  butun  hududida  bir  vaqtda 

amal  qila  boshlaydi.  Agar  mamlakat  hududiga  boshqa  hududlar  qo'shilsa, 

ular  qo'shilgan  yoki  maxsus  hududiy  hujjatlarda  ko'rsatilgan  vaqtdan 

boshlab  Konstitutsiya  ulaming  hududida  ham  amal  qila  boshlaydi. 

Masalan,  GFRning  1949  yilda  qabul  qilingan  Asosiy  Qonununing  23- 

moddasidagi  qoidaga  muvofiq, 

bu 

Konstitutsiya  avvalgi 

G'arbiy 

Germaniya  hududida  amal  qilardi.  1990  yilda  Sharqiy  Germaniya  GFRga 

qo'shilganidan  keyin,  A sosiy  Qonun  uning  hududida  ham  amal  qila 

boshladi.

Konstitutsiyaning  amal  qilishining  ikkinchi  aspekti  (jihati)  uning 

shaxslar  doirasi  bo'yicha  amal  qilishidir.  Ma'lumki,  Konstitutsiya 

davlatning  barcha  organlari  uchun  bir  xilda  majburiydir.  U  ushbu  davlat 

hududidagi 

barcha 

shaxslar, 

muassasalar 

va 

tashkilotlar 

uchun, 

shuningdek,  ushbu  davlatning  xorijdagi  barcha  fuqarolari,  yuridik 

shaxslari, muassasalari  va tashkilotlari  uchun ham majburiydir.

Chet 

mamlakatlar 

va 

xalqaro 

hukumat 

tashkilotlari 

uning 

tamoyillarga  va  xalqaro  huquq  normalariga  zid  keladigan  qismlaridan 

boshqa barcha qoidalami  tan oladilar va hurmat qiladilar.

Konstitutsiya  normalarining  bevosita  amal  qilinishi  masalasi  ham 

juda  muhim  ahamiyatga  egadir.  Bir  qator  Konstitutsiyalarda  bunday  amal 

qilinish  nazarda  tutilgan.  Masalan,  Bolgariya  Respublikasining  1991  yilda 

qabul  qilingan Konstitutsiyasining 5-moddasi,  2-qismida shunday deyiladi:

«Konstitutsiya qoidalari bevosita amal  qiladi».

O z-o'zid an   ijro  etiladigan  normalar  ham  mavjud,  ulaming  bevosita 

amal  qilish  xususida  har  xil  shubhalar  bo'lishi  mumkin  ham  emas.

36


Masalan, 

Yaponiya 

Konstitutsiyasida 

«JJmiy 


faoliyat 

erkinligi 

kafolatlanadi».  deb  mustahkamlab  qo'yilgan.  Agarda  bironta  ilmiy 

xodimga  u  tanlagan  ilmiy  ladqiqot  y onalishi  bois  yoki  o 'z   ilmiy  ishimmj 

natijalarini  e'iori  qilganligi  sababli,  qandaydir  tazyiqiar  o’ tkazilsa,  u 

o'zining  konstitutsiyaviy  erkinligiga  ishora  qilgan  holda,  sudga  murojaat 

qilishi  mumkin.

Yaponiya  Konstitutsiyaning  6-imnklasida  aytilishicha,  «Impcrator 

kabinet  taqdimiga  binoan,  Oliy  sudning  Hosh  sudyasini  tayinlaydi».  Bu 

norma,  o'z-o'zidan  ko'rinib  turibdiki,  amalga  oshirilishida  hech  qanday 

aniqlashtirilishga muhtoi  emas.

Demak,  bu  normani  bevosita  amal  qiladi  deb  bo'lmaydi.  Sotsialistik 

mamlakatlarda  esa  konstitutsiya  asosan  siyosiy  huquqiy  liujjat  rolini 

o'ynaydi.  Unda  e ’lon  qilingan  tamoyillar  davlat  organlari  va  mansabdor 

shaxslarni  o'sha  lamoyillarni  bajarishga  bevosita  burehli  qilmaydi.  Sobiq 

Ittiloq  davrida  Konstitutsiyada  mustahkamlab  qo'yilgan  huquqlar  poymol 

qilinmoqda  deb  sudga  murojaat  qilish  mumkin  emas  edi.  zero  bironta 

qonun,  larmoyishi  yoki  vazirlikning  o 'sh a   muammoga  taalluqli  buyrug'i 

bo'lmasa,  slid  murojaalni  qabul  qilmusdi,  bundan  tashqari  sud  qarorlarida 

ham  Konstitutsiyaga  ishora  qilinmasdi.  GFR  Asosiy  Qonunidagi  i 

moddaning,  3-qismidagi qoida alohida e'tiborga  loyiqdir.

Unga  ko'ra,  «quyidagi  asosiy  huquqlar qonun  chiqaruvchi,  ijroiya  va 

sud  hokimiyatini  bevosita  amal  qiluvchi  huquqlar  sifatida  bajarishga 

burehli 


qiladi, 

ya'ni 


shundan 

keyin 


keladigan 

19 


ta 

moddada 


mustahkamlab  qo'yilgan  asosiy  huquqlar  hech  qanday  boshqa  qonun, 

buyruq  yoki  farmoyish  chiqarilmasdan  ham  bajarilishi,  amalga  oshirilishi 

majburiydir».

37


4-hob,  K onstitutsiyalarning shakllari, turlari va  tuzilishi



K onstitutsiyalarning  shakllari:  yozm a,  yozilm agan  va 

aralash

2-§,  Konstitutsiya  tuzilishi:  m uqaddim a  asosiy  qism ,  xulosa 

qo'shim cha  va  ilovalar

3-§. 

K onstitutsiyalarning  ishlab  chiqilishi,  qabul  qilinishi, 

o' /.gar tirishlar, qo' shim chalar  kiritish va bekor qilish  tartiblari

4-§.  K onstitutsiyalarning turlari

I-§.  K onstitutsiyalarning  shakllari:  yozm a,  yozilm agan  va 

aralash

Konstitutsiyaning  shakli  deyilganda,  konstitutsiya  normalarini  tashkil 

etish  va  ifodalash  usulidir.  Konstitutsiyalar  yozma  shakldagi,  yozilmagan 

va arahisii  shakldagi  turlari  mavjud.

Yozma  shakldagi  konstitutsiya  Konstitutsiyaviy  xarakterdagi  barcha 

asosiy 


masalalami 

tartibga 

soladigan, 

yagona 


yozilgan 

hujjat 


ko'rinishidagi  kodifikatsiyalangan 

Konstitutsiya  hisoblanadi.  Yozma 

shakldagi  konsiitutsiyalarga  Fransiya,  Italiya,  AQSH,  Meksika.  Ispaniya 

Ironst.itutsiyalari  к iradi.



Yozilmagan  shakldagi  Konstitutsiya  konstitutsiyaviy  xarakterdagi 

barcha  asosiy  masalalami  tartibga  soladigan,  yagona  yozilgan  hujjat  shak­

liga  kelitiiilmagan  Konstitutsiya  hisoblanadi.  Yozilmagan  Konstitutsiya 

bitta  yoki  bir  necha  normativ  hujjatlardan  iborat  bo'lishi  mumkin.  Ularga 

Buyuk  Britaniya,  Yangi  Zelandiya.  lsroil  kabi  davlatlar  Konstitutsiyalari 

kiradi.


Fransuz  olimi 

F.Ardan: 

"Konstitutsiya  davlat 

hokimiyatinTng 

smonimidir.  Shuning  uchun  hatto  yozma  hujjat  bo'im aganda  ham  davlat 

o 'z   Konstitutsiyasiga ega  bo'ladi  ",  deb yozgan edi.

Masalan  lsroil  Konstitutsiyasi  I  I  ta  Asosiy  Qominni  o’z  ichiga 

olgan.  19.58  yildagi  Knesset  to'g'risidagi;  1960  yilgi  lsroil  o'lkalari 

to'g'risidagi;  1964  yil  Davlat  Prezidenti  to'g'risidagi;  1975  yilgi  Davlat 

iqtisodiyoti  to'g'risidagi;  1976  yilgi  Qurolli  kuchlar  to'g'risidagi;  Quddus 

lsroil  poytaxti  to'g'risidagi  1980  yilgi  qonun;  1984  yilgi  Sud  hokimiyati 

(qurilishi)  to'g'risidagi  qonun,  19X8  yilgi  Davlat  nazoratchisi  to'g'risidagi 

qonun;  1992  yilgi  Hukumat  to'g'risidagi  qonun;  1992  yilgi  Kasb  tanlash 

erkinligi  to'g'risidagi  qonun;  1992  yilgi  Insonning  qadr-qimmali  va 

erkinligi  to'g'risidagi  asosiy  qonunlar  lsroil  Konstitulsiyasini  tashkil  etadi. 

Bundan  tashqari  Isroilda  konstitutsiyaviy  ahamiyatga  ega  bo'lgan  1948



yilgi  muslaqillik  deklaratsiyasi,  1951  yilgi  Kcnessel  a'zolari  to'g'risidagi 

Qonun  va  195!  yilgi  xotin-qizlarning  leng  huquqligi  to'g'risidagi  qonuniar 

ham  amal  qiladi.

Agar  bunday  masalalar  bir  qancha  yo/.ilgan  hujjatlar  biJan  tartibga 

solinsa,  demak  ular  kodifikatsiyalaninagan  konstitutsiya  deb  ataladi. 

Kodit'ikatsiyalangan  konstitutsiyalarni  ulaming  kadifikatsiyalanish  daraja­

siga qarab  kengaytirilgan  va  kengayiirilmagan  tiirlarga  bo'lish  mumkin.

Jahon  konstitutsiyaviy  anialiyoiida  Aralash  shakldagi 

Konsli- 

tulsiyalar ham  uchrab  turadi.

Aralash  shakldagi  Konstitutsiyalai  ma'lum  bn  qismi  yozilib  parla­

ment  tomonidan  tasdiqlangan  qonnnlardan  iboral  bo'lgan,  ma'lum  bir 

qismi  esa.  konstitutsiyaviy  odallardan,  sml  prclscdenllaridan  iboral  bo'lgan 

knnstitutsiyalardir.  Hunga  misol  qilib  Muyuk  Hiilaniya  konstilutsiyasini 

keltirish  mumkin.  Chunki  1911  yilgi  parlament  to'g'risidagi  akt,  1978 

yilgi 


umumpalata 

to'g'risidagi 

(boshqaruv 

ishlari) 

akt 

va 


sud 

prelscdeutluri,  konstitutsiyaviy  odatlar  aralash  konstitutsiya  tarkihiga 

kiradi.

Albatta,  konstitutsiyalarning yozilgan,  aralash  va yozilmagan  turlarga 



bo'linishi 

shartlidir, 

zero 

yozilgan 



konstitutsiya 

mavjud 


bo'lgan 

mamlakatlarda ham  konstilutsiyaviy  odatlar amal qilishi  mumkin.

Konstitutsiyalarda  til  va  uslub  turli  mamlakatlar  amaliyotida  turlicha 

yuritilgan.  T o 'g 'ri,  qonun  tili  borasida,  umuman  bajarilishi  lozim  bo'lgan 

umumiy  talablar  bor,  ular  Asosiy  Qonun  nuqtai  nazaridan  alohida 

ahamiyat  kasb  etadi.  Agar  konstitutsiyada  u  yoki  bu  tushuncha  bitta 

ma'lum  termin  bilan  ifodalangan  bo'lsa,  shu  konstitutsiyaga  muvofiq qabul 

qilingan  boshqa  qonunlarda  ham  o'sha  tushuncha  o 'sh a  termin  bilan 

ifodalanishi  shart.  Uning  sinonimlarini  ishlatish  mumkin  emas.  Aks  holda 

huquqni  qo'llovchi  gap  o'sha  tushuncha  yoki  boshqasi  to'g'risida 

ekanligini  anglayolmay  qiyin ahvolga tushib qolishi  mumkin.

So'zlarning  ishlatilishi,  qo'llaniladigan  uslub  ham konstitutsiya qabul 

qilinayotgan  mamlakatning huquq  tiziniiga bog'liqdir.

2-§.  K onstitutsiya  tu /ilish i:  m uqaddim a  asosiy  qism ,  xulosa 

qo' shinicha va ilovalar

Xorijiy  mamlakatlar  Konstitutsiyalarining  tuzilishi  asosan  qo'yidagi 

qismlardan  iborat bo'ladi:  muqaddima,  asosiy  qism,  xulosa,  qo'shim cha va 

ilovalar.

Muqaddimada odatda,  konstitutsiya  maqsadlari  bayon  qilinadi,  uning 

yuzaga  kclishining  tarixiy  shart-sharoitlari  tavsiflab  beriladi,  ba’zan  esa



У)

huquqlar  va  erkinliklar  yoxud  davlai  siyosatining  rahbariy  ibtidolari  d o n  

qilinadi.

KoiisiitiKsiyaning  ushbu  qismi  siyosiy  va  g'oyaviy  nuqlai  na/.ardan 

juda  muhinulii'.  Muqaddimadugi  qoidalar  huquqiy  normalar  bo'lib 

hisoblanniasada,  boshqa  qoidalarni  sharhlash  va  qo'Ilashda  normativ 

ahamiyatiga  egadir,  ya’ni  Muqaddimalar  konstitutsiya  normalar  sharh- 

lanishi  lozim bo'lgan  yo'nalishlarni  ko'rsatib beradi.

Konstitutsiyaning  Asosiy  qismida  huquq  va  erkinliklar,  ijtimoiy 

tu/uni  asoslari,  davlat  organlarining  ti/imi  va  siatusi  (darajasi)  davlat 

Umsollari,  konstitutsiyaga  o'zganshlai  kiritish  tarlibi  Inson  huquqlari 

Umumjahon  Deklaratsiyasidagi  normalar  beriladi.

Davlat  organlari  statusi  to'g'risidagi  normalar  odatda  hokimiyatning 

taqsimlamshi  prinsipiga  mos  ravishda  beriladi;  ko'pincha  avval  parlament 

to'g'risidagi,  tindan  keyin  sud  hokimiyati  to'g'risidagi  va  nihoyat  mahalliv 

hokiini 

V a l u i n g  

tashkil  etilishi  to'g'risidagi  normalar  beriladi.  Ba’/an  esa 

humniay  boshqacha  tartib  ham  k i/z g a   tashlanadi.  Masalan,  Ispaniya 

Konstitutsiyasida  avvai  boshida  daviat  boshlig'i  to'g'risidagi,  so'ngra  esa 

konsututsiyaviy  adliva  organlar!  to'g'risidagi  normalar  berilgan.  Ba’zan 

riormalaming  bcriiish  tarlibi  davlatdagi  ba'zi  organlarning  boshqalariga 

nisbatan  ustuvorroq  nufuzga  ega  ekanligini  ko'rsatadi  Masalan,  Fransiya 

konstirutsiyasining 

Asosiy 


qismida 

avvalo 


Respublika 

Pre/.identi 

lo  g' risidagi,  ikkinchi  o'rinda  hukumat  to  g'risidagi  normalar berilgan.

Xulosa  qisrn  esa,  davlat  hokimiyatining  davomiyligini  ta'minlashga 

qaratilgan  bo'ladi.  Xulosaviy  qoidalarda  turli  normalar  bo'lishi  mumkin. 

Odatda.  xulosada  konstitutsiyaning  kuchga.  kirish  Iambi,  hokimiyatning 

yangidan  tashkil  etilayotgan  organlarning  tashkil  etilish  muddatlari, 

organik  va  boshqa  Qonunlar  ehiqarilish  muddatlari,  Konstitutsiyalarni 

bekor qilish  tartibi  ko'rsatiladi.

Ayrim  Konstitutsiyalarda  ularga  kiritilgan  qo'shimchalar  hajmi  juda 

katla  bo'ladi.  Ba’zi  konstitutsiyalarda  ilovalar  bo'ladi.

Konstitutsiyaning  qo'shimcha  qoidalari  asosiy  qismga  qaraganda, 

boshqacharoq  beriladi  va  ular  ko'pincha  sharhlash  xarakterida  bo'ladi. 

Ba’zi  bir istisnolar ham odatda,  qo'shimcha qoidalar qismidan  joy oladi.

llovalarda  manba  sifatida  foydalanilgan  hujjatlar,  aktlar,  konvcn- 

siyalar.  bayonnomalar  ko'rsatiladi.



)

40


3-§. 

K onstitutsiyaiarning  ishlab  chiqilishi,  qabul  qilinishi, 

o'zgartirishlar,  qo  shim chalar kiritish  va  bekor qilish  tartiblari

Konstitutsiyalarni  ishlab  chiqilishi  turli  mamlakatlarda  o'z iga  xos 

xususiyatlari  bilan  ajralib  turadi.  l.ekin  barcha  xorijiy  mamlakatlar  uchun 

umumiy  bo'lgan  qoidalar  ham  mavjud.  Ya'ni  barcha  mamlakatlarda 

Konstitutsiyalarni  loyihaiarini  tayyorlashning  quyidagi  usuliari  mavjud:

1.  Loyiha 

maxsus 

konstitutsiyaviy 



komissiyalar 

tomonidan 

tayyorlanadi.

2.  Loyihalar  siyosiy  partiyalar  va  jamoat  birlashmalari  tomonidan 

taqdim  etiladi.

3.  Loyiha  parlament  yoki  hukumat  tomonidan  tavyoilanadi.

4.  Loyihani  tayyorlaslula,  sobiq  muslamlaka  mamlakatlar  faol 

ishtirok  cladi.  Masalan,  Buyuk  Britani)  i  o '/in m g   sobiq  muslamlaka 

davlatlarida  ularning  Konstitutsiyalarini  tayyoi laslida qatnashgan.

X  Loyiha  Konstitutsiyaviy  ta'sis  majlisi  tomonidan  tayyorlanadi. 

Bunga  Italiya  (1947  yilgi),  Braziliya  (1988  yilgi),  Rossiya  (1993  yilgi) 

Konstitutsiyalari  misol  bo'la oladi.

Shuningdek, 

dunyo 


mamlakatlarining 

hayotiy 


tajnbasi 

shuni 


ko'rsaladiki,  Konstitutsiyalar  turli  davlatlarda  turiicha  qabul  qilinishi 

mumkin:


1.  Konstitutsiya  hokimiyatining  Oliy  vakillik  organi  tomonidan 

ishlab  chiqiladi  va  ayrim  hollarda  umumxalq  nuihokarrmsidan  o'tgandan 

so'ng qabul  qilinadi

2.  Konstitutsiya  maxsus  ta'sis  etilgan  davlat  organi  tomonidan  ishlab 

chiqiladi  va  qabul  qilinadi.  (Xitoy,  Mozambik,  Vyetnam  va  Gruziyada 

Ta'sis  yig'ilishi  tomonidan  qabul  qilinadi).

3.  Referendum  yo'li  bilan  bevosita  xalq  tomonidan  qabul  qilinadi. 

(Fransiya,  Rossiya,  Belorusiya,  Aljir,  Shvctsariya va Filippinda).

Konstitutsionalizmning  ikki  yuz  yillik  tarixida  konstitutsiyalar  qabul 

qilishning  bir qancha usullari  ishlab chiqilgan.

K o'p gina  rivojlanayotgan  mamlakatlarda  Konstitutsiyalar  hadya 

etish  yo'li  bilan  ham  qabul  qilinadi.  Hadya etishning  3  yo' H  mavjud:

1.  Mutlaq  monarxiya  sharoitida  Konstitutsiyani  o 'z   xalqiga  podsho, 

qirol,  sullon,  monarx  hadya  qiladi.  Buni  Nepal  (1962),  Saudiya  Arabistoni 

(1992)  Konstilutsiyalari  misolida ko'rishimiz  mumkin.

2. 


Metropoliya 

niustamlakaehi 

davlat 

o 'z  


mustamlakasiga 

Konstitutsiya  hadya  qiladi  va  uni  mustaqil  davlatJigini  tan  oladi.  Buyuk 

Britaniya  1979  yil  Zimbabvcga  Konstitutsiya  hadya qilgan.

3.  Harbiy  yoki  rcvolyutsion  Kengash  Konstitutsiyani  hadya  qiladi.

41


Masalan.  Misr. Suriya,  Iroq,  Al'g'oniston  Konstitutsiyalari  shu  tarzda qabu! 

qilingan.

1411 

yilda 


Marokko 

Konstitutsiyasi, 

1889 

yilda 


Yaponiya 

Konstituisiyasi,  1937  yilda  Abisseniya  Konstitutsiyalari  shunday  tar/da 

qabul  qilingan  konslitutsiyaiar hisoblanadi.

Shartnomaviy  xarakterdagi  konstitutsiyalar  binnuncha  boshqaeha- 

roqdir.  Ular  ilgarilari  kam  uchragan,  hozirgi  paytlarda  umuman  uehrarnay- 

di.  Odatda,  bunday  konstitutsiyalar  monarx  bilan  hutun  xalq  irodasini 

ii'oda etgan  saylangun  organ  o'rtasidagi  shartnoma bo'lgan.

1819  yildagi  Vyurtemberg  Konstitutsiyasiviy  hujjat,  1689  yildagi 

huquqlar  to'g'risidagi  bill,  1709  yildagi  boshqaruv  to'g'risidagi  hujjat 

,hi)lar jumlasidandir.

Siyosiy  hayotda,  xalq  ommasi  rolining  o'sib  borishi  sababli 

konstitutsiyalar o'tkazish  yo'li  bilan  qabul  qilinadigan  bo'ladi.  XIX  asrdan 

boshiab,  bunday  konstitutsiyalar  xalq  konstitutsiyalari  deb  ataladi.  Bunda 

taV’-  w.jlisi,  ya’ni  konstitutsiya  loyihasini  tayvorlashda  va  xalq  e'tiboriga 

ha\ola  etadi.  S o'ngra  konstitutsiya  xalq  bildirgan  fikr  mulohazalarni 

inobatga  olgan  holda,  qayta  ishlartib  referendurnga  qo'yiladi  va  ko'p  ovoz 

berish  yuli  bilan  qabul  qilishadi.

Ijtimoiy  hayotdagi  o'/.garishlar,  siyosiy  kuchlar  o '/ a r o   muno- 

sabatlardagi  o'zgarishlar  konstitutsiyalarga  o'zgarlirishlar  kiritilishiga 

sabab  bo'ladi.  Konstitutsiyaga  o'zgartirish  kiritish  tarlibi  ko'pincha 

konslilutsiya moddalarida  mustahkamlab qo'yiladi.

Konstitutsiyaga  o'zgartirish  va  qo'shimchalar  kiritish  parlament 

tomonidan,  referendum  yo'li  bilan,  ayrim  mamlakatlarda  davlat  boshlig'i 

tomonidan  kiritilish  mumkin 

Konstitutsiyaga  o'zgartirish  kiritishning 

alohida  murakkab  tartibi  uni  barqarorligini  ta'minlashga  qaratilgandir.  Shu 

bilan  birga  Konstitutsiyaning  ayrim  qismlari  umuman  o'zgartirilishi 

mumkin  emas.  Masalan,  Fransiyada  respublika  boshqaruv  shakli,  Germ a­

niyada  davlatning  federativ  tuzilishi,  Braziliyada  hokimiyat  vakolatlarini 

taqsimlash  prinsipi  o'/.gartirilishi  mumkin  emas.

Ayrim  davlatlarda  Konstitutsiyaning  ayrim  bobiari  o'zgartirilishi 

mumkin  emas.  Masalan,  Rossiya  Konstitutsiyasining  I,  2  va  9  bobiari 

o'zgartirilishi  mumkin emas. 

)

Ko'pchilik  davlatlarda  Konstitutsiya  moddalarini  o'zgartirish  uchun 



mutlaq  k o'p  ovoz,  olish  kerak  (odatda  2/3).  Federativ  davlatlarda 

federatsiya  sub’yektlarining  ko'pchiligi  (Rossiyada  2/3  qismi,  AQShda  3/4 

qismi)  roziligini  (ratifikatsiya  qilishi)  talab  etiladi.  Hindiston,  Kanada, 

Pokistonda esa federatsiya  sub’yektlarining roziligi  talab qilinmaydi.



Ayrim  hollarda  (Skandinaviya  mamlakatlarida)  Konstitutsiyaga 

o'zgartirishlar  kiritish  uchun  alhatl.a.  referendum  ehaqirilishi  kerak.  Ba'zi 

davlatlarda  (Italiya)  o'/garlirishlai  kirilish  uchun  parlament  2  palatasining 

mutlaq  k o'p ovo/ini  olish  kerak.

Unehalik  muhim  bo'lmagan  o'/.garlnishlar  oddiy  ko'pchilik  ovoz 

bilan  kiritilishi  mumkin  (Hindiston).  Vengriyada  Konstitutsiyaga  o'zgar- 

tirish  kiritish  tartibi  referendum  yo'li  bilan  amalga  oshirilishi  mumkin 

emas.


Ba’zi  hollarda  esa  Konstitutsiyaga  o'/garlirish  kirilishni  qonun 

tashabbusiga  ega  bo'lgan  baielia  sub’yekllaming  o'/.laiigina  taklif  eta 

olmaydilar.  Masalan,  (iietsivada  1‘ie/ideiit  va  parlamentning  150  deputati 

roziligi  bilan.  Avstriyada  boshi|a  siib’yekllar  bilan  birga  xalq  lashabbusi, 

ya’ni  100  ming  im/.o  bilan,  ll.ilivada  5.'  ming  im /o  bilan  o'/gartirishlar 

taklif qilinishi  mumkin.

Konstitutsiyani  bekor  qiiish  tartibi  har  bii  mamlakatda  turiieha 

bo'lishi  mumkin.  Konstitutsiyani  bekor  qilish  davlat  Uizumining  o'7.ga- 

rishi,  obyektiv  reallikda  vujudga  kelgan  hodisalar  (davlal  to'ntarishi, 

siyosiy  rejimning  amaldagi  konstitutsiyaviy  tuzumning  o'/.garishi)  sabab 

bo'lishi  mumkin.  Mamlakatda  Yangi  Konstitutsiyani  qabul  qilinishi 

natijasida avvalgi  Konstitutsiya o'z  kuchini  yo'qotadi.

Odatda,  Konstitutsiyani  urush  yoki  favquloilda  holat  davrida  qayta 

ko'rish  mumkin  emas.  Meksikada  Konstitutsiya  umuman  o'zgartirilmay- 

digan  hujjat sifatida qaraladi.

Ayrim  mamlakatlar  konstitutsiyalarida  Konstitutsiyani  bekor  qilish 

muddati  belgilab qo'yilishi  mumkin.  (Masalan  Belgiya).



Download 18.02 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling