O 'zbekiston agrar mámleket bolıp, awıl xojalıǵı óndirisi ekonomikanıń ústin turatuǵın tarmaǵı esaplanadi


Download 261.13 Kb.
Sana10.01.2022
Hajmi261.13 Kb.
#282990
Bog'liq
Qamsizlandiriw
Документ Microsoft Word, Cert. 05-2020-73-1, Imom G'azzoliy. Ihyou ulumid-din. O'limdan keyin..., 6 sinf tarix fanidan ochiq dars , 6 – sinf tarix fanidan 1- soatlik ochiq dars ishlanmasi. Mavzu (1), Doc11, 1456, Davronov Nurzod Middle Evropean Scientific, Davronov Nurzod Middle Evropean Scientific, VOBKENT TUMAN chala, Diyorbek Uralbayev CV, Diyorbek Uralbayev CV, TAYYOR 1918-1945 (Автосохраненный), 1. KOMPYUTER GRAFIKASI

Kirisiw

O 'zbekiston agrar mámleket bolıp, awıl xojalıǵı óndirisi ekonomikanıń ústin turatuǵın tarmaǵı esaplanadi. Sebebi jalpı ishki ónimdiń hám de milliy paydanıń tiykarǵı bólegi bul tarmaqta qurıladı, mámleket kirip potencialında da awıl xojalıq ónimleri etakchi orında turadı, xalıqtıń bolsa 60 procentten artıq bólegi awıllıq jaylarda jasaw etedi. Áne sonday sharayatta awıl óndiriwshileri hám awıl ahliga nátiyjeli hám de sapalı qamsızlandırıw xızmeti kórsetiw eń aktual máselelerden esaplanadi. Buǵan qosımsha etip awıl xojalıǵı tarmaǵı, tábiy ıqlım hádiyseleri, hár qıylı texnogen páleketlerden etarli qorǵawlanǵan olar tabsiri aldında ázzi tarawdıń esaplanadi. Bul hoi bolsa, ol erda qamsızlandırıwlaw áhmiyetin jáne de asıradı. Jáhán mámleketleri ámeliyatında awıl xojalıǵın qamsızlandırıwlaw, awıl tavar óndiriwshilerdi túrli táwekelchiliklar qápelimde tábiyaat hádiyselerinen qorǵawdıń kepilligi bolıp esaplanadi. Agrar sektor turaqlılıǵındı tabminlashga azıqovqat qawipsizligi, kirip isenimliligin bekkemlewge xızmet etedi.

O 'zbekiston Respublika húkimeti awıl xojalıǵı salasında qamsızlandırıw munasábetleriniń bekkemleniwi hám rawajlanıwına úzliksiz ebtibor berip kelip atır. Atap aytqanda, O 'zbekiston Respublikası Prezidentiniń 1997 jıl 25 fevral daǵı «O'zagro qamsızlandırıw» mámleket akuiyadorlik qamsızlandırıw kompaniyası shólkemlestiriw tuwrısındaǵı UR - 1713 pármanı menen O 'zbekiston Respublikası mámleket qamsızlandırıw basqarması negizinde «O'zagro qamsızlandırıw» mámleket akuiyadorlik qamsızlandırıw kompaniyası dúzildi.

Awıl xojalıq ónimlerin qamsızlandırıwlaw sistemasın rawajlandırıw jolları temasındaǵı kurs jumısı da mámleketimizde qamsızlandırıw salasında alıp barılıp atırǵan jumıslarǵa sáykes keliwi menen aktual esaplanadi. Usı kurs jumısında awıl xojalıǵında qamsızlandırıwdıń áhmiyeti, maqset hám wazıypaları, awıl xojalıǵında qamsızlandırıwlaw túrleri hám shártleri, fermer xojalıqlarına qamsızlandırıw xızmetin shólkemlestiriw, hám de shet el mámleketlerde ónim qamsızlandırıwınıń tájiriybeleri úyrenip shıǵılǵan

1. Awıl xojalıǵında qamsızlandırıwdıń áhmiyeti, maqset hám wazıypaları

Mámleketimiz awıl xojalıq salasında alıp barılıp atırǵan keń kólemli reformalardıń túp maqseti, bul ámeldegi jer hám suw resurslarınan aqılǵa say hám nátiyjeli paydalana alatuǵın, mimosib egalar qolına tapsırıw bolıp tabıladı. Fermerlik háreketiniń mámleket boylap keń engiziliwi, bul Húkimet basshılarınıń keleshekte fermerlerge bolǵan úlken isenimi hám umidi bolıp tabıladı. Uqıplı hám isbilermen jer iyesi ózi boyiydi, da mámleketti boyitadi. Ekenin aytıw kerek, jámiyetimizdiń demokratiyalıq principlerı tiykarında rawajlanıwı, mámleketimizde bazar ekonomikasın úshek m a'noda qáliplesiwi, ekonomikalıq reformalardı ámelge asırılıwı hám de múlkshilik formasın ózgertiw, islep shıǵarılıp atırǵan ónimler sapasın jaqsılaw boyınsha úlken jumıslar ámelge asırılıp atır.

Barlıq tarawlar qatarında respublikamızda qamsızlandırıw xızmetin da jetilistiriw dáwir taqazosi bolıp esaplanadı. Qamsızlandırıw xızmetiniń kóp ásirlik tariyxı hám tájiriybesi, onıń jámiyet ekonomikasına unamlı tásir etiwshi mámleket sistemasın turaqlılastırıwshı kúshli faktor ekenligin tastıyıq etdi. Ozaldan awıl xojalıǵı tarawı mámleketler azıqovqat ǵárezsizligin támiyinlep, bul tarawdıń krizisqa dús keliwi mámleketlami shetten azıq-túlik keltirip beretuǵınlarǵa ǵárezli bolıw qáwpin asırardı. Áyyemgi Egipet, Bobil, Kitay hám basqa rawajlanǵan jámiyetlerde, awıl xojalıǵın krizisqa uchramasligi ushın dáslepki qamsızlandırıw sistemaları ámeldegi etilgen. Bul sistema tiykarınan májburiy kóriniste bo4 lib, mol hasıl jıllarda dıyxanlar óz ónimleriniń m a'lum bir bólegin salıq retinde awıl aqsaqalları yamasa salıqshılarǵa tapsırıwǵan. Ónimdiń bir bólegi mámleket mútajliklerine jóneltirilse, qalǵan bólegi bir-neshe jıllarǵa jetetuǵın arnawlı urıwlıq g'alla hám salı g 'aramlariga jóneltirilgen.

Awıl xojalıǵı salasında xaterlerdi moyınlamaw hám xaterlerdi basqarıw sistemasın rawajlandırıwdan bas tartıw ayırım awıl xojalıǵı islep shıǵaruvchilarini hám geyde awıl xojalıǵın hám ulıwma jámiyeti úzliksiz rawajlanıwına tosqınlıq jasawı múmkin. Buǵan bir qatar sebepler tiykar bolıwı múmkin, mısalı :

1) awıl xojalıǵı óndiriwshileriniń dáramatları tábiyǵiy apatlar hám basqa qápelimde hádiyselerden kepilliklenbegenligi, olardıń kelesinde xojalıq júrgiziwine úlken qáwip tuwdıradı. Bul awıl xojalıǵında gúmira bolǵan miynet resursları bandligi hám olardıń dáramatlarına unamsız ta sır kórsetedi. Usınıń menen birge awıl xojalıǵına baylanıslı hám xızmet kórsetiwshi kommerciya sistemalarında da kapital aylanıwı sustlashishiga alıp keledi, yaǵnıy jerge ishlov beretuǵın traktorlar, ásbap -úskenelerden tartıp tap ápiwayı awıldaǵı qol ónermenti hám ónermentler no-azıqbop buyımları satılıwı azayadı.

2) awıl xojalıǵı óndirisi menen baylanıslı bo lgan xaterlerdiń bar ekenligi, agrar tarawdı nátiyjeli kreditlash sistemasın jaratılıwma tosqınhk etiwi múmkin. Sebebi, ámeldegi xaterler kredit qaytmasligi qáwpin asırıp, awıl xojalıǵın kreditlovchi bank sistemasın krizisqa ushırasıwı múmkin. Qamsızlandırıw, ásirese, bazar munasábetleriniń rawajlanıw dáwirinde, xo jalik jurgiziwshi subyektlarning islep shıǵarıw quralları hám miynet quralların túrli qápelimde jaǵdaylardan materiallıq, finanslıq qorǵaw, olardıń itibarın kóbirek islep shıǵarıw processindegi báseki máselelerine qaratıwlarına sharayat jaratıp beredi.

Awıl xojalıq qamsızlandırıwı sisteması joqarıda atap ótilgen hám basqa ko pgina sebeplerge kóre awıl xojalıǵı óndirisinde ámeldegi xaterler aqıbetlerin aldın alıwda eń nátiyjeli qural esaplanadı. Qamsızlandırıw sisteması tekǵana dıyxan tabısın kepillikleydi, bálki mámleket dotatsiyasidan ayrıqsha bolıp esaplanıw, túp dıyxan menen sohta dıyxandı ajıratıp, qamsızlandırıwǵa shaqırıq etkende, hár birewiniń miynetine qaray dáramat alıwına alıp keledi. Bul hoi bazar ekonomikası sharayatında tábiy báseki, yaǵnıy xojalıq yuntishm nátiyjeli tashkil etpegenlami sawdanıń toqtap qalıwına dús keliwi sebepli tarawdan shıǵıp ketiwge oday di.

Sol munasábet menen, házirgi dáwirde, qamsızlandırıw bazarma, qamsızlandırıw shólkemlerin iskerligin hám de qamsızlandırıw xızmetinen paydalanıwshılardı málim bir talap dárejesine kóteriwde qamsızlandırıwdıń mánisin hám huqıqıy tiykarların kórsetip beretuǵın, odaǵı mashqalalardi sheshiw yo'Uanm analiz qılıw boyınsha nızamshılıq salasında alıp barılıp atırǵan isleming áhmiyetli ekenligin aytıp ótiw kerek.

0 'zbekiston Respublikası Prezidentiniń 1997-jıl 25 fevral Farmom menen islengen " 0 'zagrosug'urta" mámleket hákisionerlik qamsızlandırıw kompaniyası awıl xojalıǵına xızmet kórsetiwshi birden-bir kompaniya bolıp tabıladı. Áne sol Pármange tiykarınan awıl xojalıǵı ónimi jetiwtiruvchilammg buyım-múlkin, eginleri ónimi, ónim jetistiriw ushın avans tanqasida ajratılatuǵın aqshalar qaytarılıwı ushın juwapkerlik, ónim jetistiriw ushın kommerciya banklerinen alınatuǵın maqsetli kreditlaming qaytarılıw boyınsha juwapkerlik, sonıń menen birge awıllıq jaylar daǵı yuridikalıq hám fizikalıq shaxslarǵa qamsızlandırıw xızmeti kórsetiw belgilep berilgen. 1999 -2001-jıllarda kórkem onersiya etilgen xojalıqlar menen tap liq sug urtaviy baylanıslar ornatildi, fermerler arasında qamsızlandırıw xızmetin aparıw rawajlanıwlashtirilmoqda. Atap ótiw kerekki, keyingi jıllarda xojalıq hám fermerler hár túrlı tábiyǵiy apatlar sebepli kórgen zálelleri ushın qamsızlandırıw shártnamaları tiykarında sezilerli finanslıq járdem aldılar hám olar qamsızlandırıwdıń mánisin tereńrek sezim etpekteler. Usınıń menen birge kópshilik shirkat xojalıqları hám fermerler dúzilgen qálegen qamsızlandırıw shártnamaları boyınsha esaplanǵan badallami qamsızlandırıw shólkemi esabına ótkerip beriwde finanslıq jetispewchiliklar bar ekenligi sebepli kópshilik dúzilgen shártnamalar kúshke kirmay qalıp atır. Sonday eken, awıl xojalıq qamsızlandırıwı sistemasınıń tiykarǵı maqseti hám wazıypası awıl xojalıǵı óndiriwshilerin qullab-quwatlab, olarǵa tábiyaat ınjıqlarına qarsı finanslıq qorǵawdı usınıs etiwden lborat

2. Awıl xojaligida qamsızlandırıwlaw túrleri hám shártleri



" 0'zagrosug'urta" DASK respublika qamsızlandırıw bazarında óziniń abıraylı o'mirga iye bolib, 193 aymaqlıq bolinmalari arqalı yuridikalıq hám fizikalıq shaxslarǵa 40 tan zıyat qamsızlandırıw túrleri menen qamsızlandırıw xızmetlerin kórsetip kelip atır. Sonnan áyne awıl xojalıǵı qamsızlandırıwı boyınsha tórt qıylı májburiy hám on bir qálegen qamsızlandırıw túrleri bar. Atap aytqanda :



Awıl xojalıǵı eginleri ónimi qamsızlandırıwı, awıl xojalıǵı qálegen qamsızlandırıwınıń tiykarǵı túrlerinen biri esaplanadı. Qamsızlandırıw obiekti awıl xojalıǵı eginleri ónimi esaplanadı. Awıl xojalıq eginleriniń ónimi qamsızlandırıwı olardıń muzlaw, qurǵaq ıssı samal, burshaq, sel, suwǵarıw dáreklerindegi suwsızlıq yamasa kamsuvlik sebepli, suw basıw, zıyankesler, órt nátiyjesinde nobud bolıw yamasa zıyanlanıwı hám kúshli samal hám de uzaq dawam etken jawın nátiyjesinde yotib qohsh sıyaqlı hádiyseler maydanınan ótkerilediQamsızlandırıw shártnaması ónim jetiwtiruvchilarning jazba anzasiga tiykarınan, awıl hám suw xojalıǵı ministrligi hám de «O'zagrosug'urta» DASK tastıyıqlaǵan egiw kalendarı múddetlerinen keshiktirilmagan halda dúziledi. Qamsızlandırıw sıylıqların esaplaw ushın awıl xojalıǵı eginleri óniminmg ma`nisi xojalıqtıń esap -kitapı hám baslanǵısh esabat hújjetleri boyınsha usı jılda joybarlastırılǵan 1 ge egin maydanından alınatuǵın hasıldarlıq (aqırǵı úsh jıl ishinde alınǵan ortasha hasıldarlıqtan joqarı emes) ónimdi satıw bahası hám egin maydanına tiykarınan esaplanadı. Hár bir awıl xojalıq eginleri óniminiń ma`nisi bólek esaplanadı. Palız eginleri, palız eginleri, egilgen ot, mayda mevali dov-terekler, nálxonalar, guller, sayamanlı terekler hám birpara basqa eginler óniminmg ma`nisi bolsa gruppalar bo yicha anıqlanadı. Qamsızlandırıw sıylıqları boyınsha tarif (stavka ) lari hár jılı ko'nlgan zálelge tıykarlanıp, qayta kórip shıǵıladı. Qamsızlandırıw sıylıqları qamsızlandırıw etdiretuǵın tárepinen qamsızlandırıw shártnamasında belgilengen múddetinde qamsızlandırıwlaytuǵın esap betine tolıq túspewa, ol halda qamsızlandırıw juwapkerligi tushumga salıstırǵanda alıp barıladı. Qamsızlandırıw sıylıqları belgilengen múddetkeshe kelip túspewa, qamsızlandırıw shártnaması kúshke kirmagan dep esaplanadı hám xojalıq qaytaldan qamsızlandırıw shártnamasın dúziw huqıqın saqlap qaladı.



Shártnamada kórsetilgen múddetlerden keyin túsken qamsızlandırıw sıylıqlarına qamsızlandırıwlaytuǵın qamsızlandırıw juwapkershiligin alıp barmaydı hám aqsha qamsızlandırıw etdiruvchiga qaytarıladı. Esaplanǵan qamsızlandırıw sıylıqları qamsızlandırıw bólimi esabına kelip tushgach, qamsızlandırıw etdiruvchiga qamsızlandırıw polisi jazıp beriledi. Qamsızlandırıw polisi, qamsızlandırıw hádiysesi júz bergende, qamsızlandırıw tabanı tólew ushın tiykarǵı hújjetten biri bolıp tabıladı. Joqarıda belgilengen hádiyseler nátiyjesinde awıl xojalıq eginleri ónimin zıyanlanıwı yamasa nobud bolıwı qamsızlandırıw hádiysesi esaplanadı. Qamsızlandırıw hádiysesi júz bergende Qamsızlandırıw etdiretuǵın bul haqqında qamsızlandırıw bólimine úsh kún ishinde xabar beriwi shárt. Awıl xojalıǵı eginleri ushın qamsızlandırıw sıylıqları esaplawda qabıl etilgen bir gektar ónimdiń ma`nisi menen esap beriw jılında bir gektar maydanda jetiwtirilgan ortasha hasıldarlıq ma`nisi arasındaǵı keri parq xojalıq kórgen zálel esaplanadı. Anıqlanǵan qamsızlandırıw tabanı xojalıqtan 29 -shakidagi awıl xojalıq statistikalıq esabatı alınǵannan keyin 70%, qalǵan 30% bolsa, xojalıqtıń jıllıq esabatı tastıyıqlangach tolıqb beriledi. Bog ' hám júzim baǵılar ónimin qálegen sug urta qılıw. Fermer xojalıqları ónimge kirgen urıwlı, mójeneli b o g \ ónimge kirgen júzim baǵılar ónimin muzlaw, burshaq, qurǵaq ıssı samal, nóser, sel nátiyjesinde zálellamshi yamasa nobud bolıwınan qálegen qamsızlandırıw qılıw múmkin. Urıwlı, mójeneli mıywe beretuǵın jas daǵı baǵ hám júzim baǵılar keyingi úsh jıl dawamında ónim bermegen bolsa, 50 hám odan artıq protsentte tozıw vujudga kelgen sonda dada qishda ko'milmay qalǵan júzim baǵılar (Summdaryo wálayatınan tısqarı ) qamsızlandırıwǵa qabıl etińmeydi. Baǵ hám júzim baǵılar ónimin tolıq ma`nisiniń arnawlı bir úlesinde, biraq 70 procentten aspaǵan muǵdarda sug urta etiledi. Qamsızlandırıw sıylıqların esaplaw ushın baǵ hám júzim baǵılar ónimin ma`nisi xojalıqtıń esap -kitap hám baslanǵısh esabat hújjetlen boyınsha usı jılda joybarlastırılǵan 1 gektar maydannan alınatuǵın hasıldarlıq (aqırǵı úsh jıl ishinde alınǵan haqıyqıy hasıldarlıqtan joqarı emes), kelisim bahalardan kelip shıqqan halda hám ónim alıwǵa joybarlastırılǵan maydanǵa tiykarınan esaplanadı. Qamsızlandırıw shártnaması dúziwde urıwlı miywelerdiń udayı tákirarlanatuǵın ónim beriwi, álbette, názerde tutılıwı shárt. Eger usı jılda joybarlastırılǵan hasıldarlıq aqırǵı úsh jıldaǵı haqıyqıy ortasha hasıldarlıqtan artıq bo'Isa, qamsızlandırıw sıylıqları o rtacha úsh jıllıq hasıldarlıq boyınsha esaplanadı. Qamsızlandırıw shártnaması dúzilgeninen key ın esaplanǵan qamsızlandırıw sıylıqları on bank kúni múddetinde qamsızlandırıwlanıwshı tárepinen qamsızlandırıwlaytuǵın esap nomerine pul ótkeriw jolı menen ámelge asıriladı. Qamsızlandırıw hádiyseleri júz bergende qamsızlandırıwlanıwshı tárepinen 24 saat dawamında qamsızlandırıw shólkemine xabarnoma beriliwi shárt. Qamsızlandırıwlaytuǵın xabarnomani alǵannan keyin, 24 jumıs saat dawamında sug urta obiektin úyrenip hám qamsızlandırıw hádiysesi tuwrısında akt dúziwi shárt. Qamsızlandırıw shártnaması boyınsha qamsızlandırıwlanǵan bir gektar ónim ma`nisi menen esap beriw jılında bir gektardan alınǵan kem ónim ma`nisi arasındaǵı parq qamsızlandırıw etdiruvchining baǵ hám júzim baǵılar óniminen kórgen záleli esaplanadı. Qamsızlandırıw tabanı, baǵ hám júzim baǵılardan ónim tolıq jiynastırıp alınǵannan keyin, qamsızlandırıw etdiretuǵın 29 -forma daǵı awıl xojalıq esabatı boyınsha 70 %, xojalıqtıń jıllıq esabatı tastıyıqlangach 30 % tolıqb beriledi. Qayta egiw qálegen sug'urtasi. Bul qamsızlandırıw túri boyınsha qayta egiliwi kerek bolǵan hámme túrdegi awıl xojalıq eginleri qamsızlandırıw etiledi. Awıl xojalıq eginlerin qayta egiw qamsızlandırıwı suwıq urıwı, burshaq, nóser, sel, suwǵarıw dáreklerindegi suwsızlıq yamasa kem suwlıq sebeplerinen olardıń nobud bolıwı hám zıyanlanıwı qamsızlandırıw hádiysesi dep esaplanadı. Awıl xojalıq eginlerin qayta egiw qamsızlandırıw shártnaması sug urta etdiruvchining bıyılǵı jıldaǵı názerde tutılǵan jobası tiykarında egiletuǵın awıl xojalıq eginleriniń barlıq maydanı ushın dúziledi. Qamsızlandırıw shártnamaları plenka astına egiletuǵın shigitler ushın 1 marttan 25 martǵa shekem, ashıq maydanǵa egiletuǵın shigitler ushın 20 marttan 10 aprelgacha dúzilisi múmkin. Awıl xojalıq eginleriniń 1 gektarǵa qayta egiw ǵárejetleri " O'zagrosug'urta" hám de awıl hám suw xojalıǵı ministrligi menen kelisim halda belgilenedi. Qamsızlandırıw sıylıqları basqarıw tárepinen islep shıǵılǵan stavka muǵdarlarına tiykarınan 3 bank kúni dawamında rayon qamsızlandırıw bóliminiń esap betine aqsha ótkeriw jolı menen ámelge asıriladı. Awıl xojalıq eginleri tábiyǵiy apatlardan zálellengen halda bir keshekunduz dawamında qamsızlandırıw etdiretuǵın jazba túrde xabar beredi. Qayta egiletuǵın awıl xojalıq eginleri bahası 1 gektarǵa qayta egiwge sarp etiw ǵárejetinen kelip shıqqan halda barlıq qayta egilgen maydandı qamsızlandırıw etken eginler boyınsha, qamsızlandırıw shártnamasında kelisim ma`nisinen aspaǵan halda, anıqlanadı. Zálel muǵdarı hár bir egin túri boyınsha bólek anıqlanadı. Awıl xo 'ja lik haywanların qálegen sug urtalash. Awıl xojalıq haywanları 1-jıl múddetke juqpalı keselliklerden, tábiy báleler (jer silkiniw, sel, shaqmaq nátiyjesinde órt shıǵıwı, tok urıwı ) nátiyjesinde nobud bolıwı yamasa májburiy shoqmarıwı hádiyselerinen qálegen qamsızlandırıwlanadı. Qamsızlandırıw obiektleri qaramallar, qoy-eshkiler, úy qusı 6 aylıqtan, atlar, túyeler, eshaklar hám ǵashırlar 1 jastan, cho'chqalar, qoyanlar hám terili haywanlar 4 aylıqtan qamsızlandırıwǵa qabıl etiledi. Qamsızlandırıw shártnaması qamsızlandırıw etdiruvchining arza bergen kúnde máwij bolǵan haywanlar sanınan kelip shıqqan halda dúziledi. Qamsızlandırıw aqshası muǵdarı qamsızlandırıw etdiruvchining usınıs etken ma`nisi boyınsha belgilenedi, lekin ol mámleket satıp alınǵan zat bahalarınıń 80 procentinen joqarı bolmawi kerek. Qamsızlandırıw sıylıqı 10 kúnde tolıqnishi kerek.

Haywanlardıń qamsızlandırıwı boyınsha tarif (stavka ) muǵdarları kompamya tárepinen islep shıǵılǵan. Qamsızlandırıw hádiysesi júz bergeninde, qamsızlandırıw etdiretuǵın tárepinen 16 jumıs saatı dawamında qamsızlandırıwlovchiga xabamoma beriwi shárt. Qamsızlandırıwlaytuǵın xabarnomani alǵannan keyin 8 jumıs saatı dawamında qamsızlandırıw hádiysesi júz bergen qamsızlandırıw obiektin úyrenip, qamsızlandırıw hádiysesi to'g'nsida málimleme dúzedi.

Xabarnomada bayanlaingan qamsızlandırıw hádiysesin tastıyıqlaw ushın kishi hámeldar shólkemlerden tastıyıqlaytuǵın hújjetler talap qilimshi shárt. Qamsızlandırıw aktı haywanlar qaytıs bolǵan yamasa májburiy so jılǵan orında dúziledi.

Qamsızlandırıw etilgen haywanlar nobud bolǵanda qamsızlandırıw tabanı shártnamada belgilengen qamsızlandırıw aqshasınan aspaǵan muǵdarında tolıqnadı. Eger májbúran shoqmarǵan haywandıń góshi adamlar tutınıwı ushın tolıq jaramsız bolsa, qamsızlandırıw tabanı tolıq tolıqnadı. Tómendegi jaǵdaylarda qamsızlandırıwlaytuǵın qamsızlandırıw tabanın tólewdi biykarlaw etiwi múmkin:

- haywanlar xojalıq maqsetleri ushın shoqmarǵan bolsa ;

- qamsızlandırıw etdiretuǵın múmkinshiligi bolǵan halda qamsızlandırıw hádiysesi bolǵanlıǵı tuwrısında xabar etpese;

- esaplanǵan qamsızlandırıw sıylıqı tábiyǵiy apat bolıp ótkennen keyin yamasa juqpalı kesellikler tarqalǵannan keyin kelip túsken bo'Isa;

- qamsızlandırıw hádiysesi bolıp ótkeninen keyin qalǵan awıl xo jalik haywanların saqlap qalıw ushın qamsızlandırıw etdiretuǵın o z waqtında kerekli ilajlami kórmese;

- qosımsha zálellengen buyım-múlk ushın qamsızlandırıw tabanı tólenbeydi.

Lizing sug 'urtasi 0 'zbekiston Respublikası ministrler Mákemesiniń 2000-jıl 2 noyabr degi " Awıldı lizing shártlerinde awıl xojalıǵı texnikası menen támiyinlew ilajları tuwrısında" gi 424-sanlı sheshimi menen mashina -traktor parklariga, awıl xojalıǵı kooperativlari (shirkatlar) ga hám fermer xojalıqlarına 7-jıl múddetke lizingta beriletuǵın awıl xojalıǵı texnikalerin (traktorlar hám órim-jıynaw texnikası ) sug urtalash wazıypası " 0 'zagrosug'urta" DASK moynına júkletilgen. Kompaniya tárepinen lizingga beriletuǵın awıl xo jalik texnikalerin qamsızlandırıwlaw qaǵıydaları islep shıǵıldı hám barlıq wálayat, rayon sug urta bólimlerine jetkizildi.

Lizing alıwshılar texnikanıń 85 procent ma`nisine " 0 'zagrosug'urta" kompaniyası menen sug4 urta shártnaması dúzediler. Sug urta sıylıqları esaplaw ushın qamsızlandırıw tarif (stavka ) muǵdarı texnikanıń 85 procent ma`nisinen bir jılǵa 0, 5 procent. Shártnama boyınsha esaplanǵan qamsızlandırıw sıylıqları qamsızlandırıw kompaniyası esabına kelip tushgach qamsızlandırıw polisi rásmiylestirip beriledi hám qamsızlandırıw polisida kórsetilgen múddet dawamında juwapkerlik alıp barıladı. Lizingga berilgen traktor hám órim-jıynaw texnikaleri jol transport hádiyseleri, jarılıw, tábiyǵiy apatlar (órt, suw tasqını, sel, shaqmaq urıwı jer silkiniw, dawıl, dúbeley, jer kóshiwi), úshinshi shaxs tárepinen kózaba etken háreketler nátiyjesinde zaqım aliwi yamasa jaramsız halǵa keliwi qamsızlandırıw hádiyseleri esaplanadı. Qamsızlandırıw hádiyseleri nátiyjesinde lizingga berilgen texnika ziyanlanǵanda qamsızlandırıw tabanı lizing alıwshına, texnikanı qayta qayta tiklew ılajı bolmaǵanda bolsa lizing beretuǵınǵa tap 'lab beriledi.

3. Fermer xojalıqlarına qamsızlandırıw xızmetin shólkemlestiriw

Húkimetimiz tárepinen keleshekte awıl xojalıǵın rawajlandırıwdı fermerlik háreketi menen bogUar eken, bul hoi « 0 'zagrosug'urta» kompaniyası iskerliginde de óz sawleleniwin tapqan. Jıldan-jılǵa fermer xojalıqlarına usınıs atırǵan qamsızlandırıw túrleri kóbeyip, fermerler qamsızlandırıw qamrovim keńeytiw ushın shártnamalar shártleri jeńillestirilip atır. Atap aytqanda eń úlken jeńilliklerden bolıp tarif stavkaları tómenletip keliniwi, qamsızlandırıwlanatuǵın xaterler sanı artpaqtası, qamsızlandırıw múddetlen uzaytinhshi sıyaqlılar mısal bóle aladı. Bunnan tısqarı hár bir rayon aymaǵında agentlik shahapshalar ashılıp, fermerlerge qolay hám tez xizmet kórsetiw ushın olardıń sanın keskin asırıw joybarlastırılǵanki, bul óz-ózinen kompamya tárepinen fermer xojalıqları menen keleshekte keń kólemli hám nátiyjeli jumıs aparıw maqsetin jarıyalaadı.

0 'zbekiston Respublikası ministrler Mákemesiniń 1997-jıl 6 mart daǵı 125- sanlı sheshimine tiykarınan awıl xojalıq ónimleri jetistiriw boyınsha isleme ótkeriw ushın avans jol menende beriletuǵın hám fyuchers kontraktlari boyınsha aqshalar qaytarılishini qamsızlandırıw qılıw arqalı Respublikamız fermer xojalıqlarına, birinshiden, transhlar arqalı finanslashtirilishiga kepil adam bolıp tursa, ekinshiden, tábiyaat ınjıqlıqları hám islep shıǵarıw texnologiyasına baylanıslı bolmaǵan sebeplerge tayarlaw shólkemleri aldındaǵı qarızların oraw boyınsha úlkengine islerdi ámelge oshinb kelmmoqda. 2002-jıl 7 noyabrden 0 'zbekiston Respublikası ministrler Mákemesiniń 383-sanlı " Mámleket mútajlikleri ushın satıp alınǵan zat etiletuǵın awıl xo jalik ónimleri jetistiriwdi aqsha menen ta'mmlash mexamzmim jetilistiriw ilajları tuwrısında" gi sheshimine tiykarınan qamsızlandırıw túri engizildi. Buǵan kóre, fermer xojalıqlarınıń mámleket mútajlikleri ushın satılatuǵın paxta sheki onimsi hám g'alla jetistiriw boyınsha ǵárejetlerm olarǵa xızmet kórsetiwshi kommerciya bankleri arqalı tuwrınan -to'g'n jeńillikli kreditlash mexanizmi 2003-jıl ónimi ushın sınaq jol menende Buxara, Ferǵana, Namangan hám Xorezm wálayatlarında ámelge oshmldi. Tuwrıdan-tuwrı jeńillikli kreditlash mexanizmi fermer xojalıqlarınıń aqshalardan nátiyjeli paydalanıw ushın ekonomikalıq juwapkerligi juwapkerligin asırdı. 2003-jılda fermer xojalıqlarınıń alǵan kredit mablagUarining qaytarılıwı kompaniyanıń orınlardaǵı qamsızlandırıw bólimleri tárepinen tolıq qamsızlandırıwlandi.

Aqshalardan nátiyjeli paydalanǵan fermer xojalıqlarınıń awıl xojalıq ónimlerin jetistiriw kólemi kóbeydi, olardıń sapası asdı. Fond tárepinen ajıratılǵan mablag* laming tolıq qaytarılıwı támiyinlendi. 0 'zbekiston Respublikası ministrler Mákemesiniń 2003-jıl 30 oktyabr degi «2 0 0 4 -2 0 0 6 -jıllarda fermer xojalıqların rawajlantirshp konsepsiyasmi ámelge asırıw ilajları tuwrısında»gi 476 -sanlı qararlarına tiykarınan 2004-jıl óniminen baslap Andijan, Jizzaq, Navaiy, Samarqand wálayatlan fermer xojalıqlarına hám 2005-jıl óniminen baslap Qaraqalpaqstan Respublikası, Qashqadárya wálayatı, Surxondaryo wálayatı, Sirdaryo hám Tashkent wálayatında jaylasqan fermer xojalıqlarına mámleket mútajlikleri ushın satıp alınǵan zat etiletuǵın g'alla hám paxta hom-buyımlarsı jetistiriw ǵárejetlanm kommerciya bankler tárepinen kreditlash engizildi. Bul qarar kompaniyadan da úlken juwapkershilik talap etip, fermer xojalıqları menen jáne de jaqınlaw iskerlik aparıwǵa taǵı bir kúshli faktor boldı. Ulıwma alǵanda kompaniya tárepinen awıl xojalıq salasında fermerlerge kórsetilayotgan qamsızlandırıw xızmetlerin turaqlı túrde rawajlanıwlasıp, kórsetilayotgan qamsızlandırıw xızmet túrleri keńeyip barıp atır.

4. Shet el mámleketlerde ónim qamsızlandırıwınıń tájiriybesi

Aqırǵı eki jıl dawamında rawajlanǵan mámleketler awıl xojalıq qamsızlandırıwı sisteması úyrenilinip olardıń aldıńǵı tájiriybelerin biziń sharayatta qóllaw máseleleri ko'rilmoqda.

Atap aytqanda, kóplegen rawajlanǵan mámleketlerde tábiyǵiy apatlar aqıbetlerinde kórilgen zálellerdi oraw sxemaları, tiykarınan qamsızlandırıw sisteması arqalı ámelge asırılıp kelinedi.

Mısal ushın, Yaponiyada fermerler rejelestirgen dáramatma 70-90 procentige shekem kepillik beriw ushın byudjetten qamsızlandırıw badalini 50 procenti miqdondagi aqshanı qamsızlandırıw kompaniyasına ótkerip beredi, jıl juwmaǵı boyınsha zálel qamsızlandırıw kompaniyasında tóplanǵan aqshadan asıp ketsa, artqan bólegi byudjet esabınan oraladı.

AQShda mámleket tárepinen ónimdi 65-85 procentige shekem bolǵan bólegin qamsızlandırıwlaw ushın qamsızlandırıw badalining 60 procenti mámleket esabınan oraladı, soǵan uqsas programmalar Ispaniya, Kanada, Fransiya, Izrail hám basqa bir qatar rawajlanǵan mámleketlerde de qo llaniladi.

Eginler ónimi qamsızlandırıwı boyınsha Amerika Qospa Shtatları úlken tajnba toplaǵan. 1938-jıldayoq AQSh de qamsızlandırıwdıń bul turim Federal Sug urta Korporatsiyasi arqalı qollap-quwatlaw baslanǵan edi. Bul mámleket korporatsiyasi arqalı fermerler tóliytuǵın qamsızlandırıw sıylıqım 60 procentim federal byudjeti arqalı tap 'lab berilgen.

Mámleket qamsızlandırıwınan tısqarı, eginler ónimin AQSh de shirkatlar hám jeke qamsızlandırıw kompaniyaları da qamsızlandırıwlaydı. AQSh de tiykarınan azıq-túlik hám jem ushın jetiwtiriletuǵın mákke, jo'xori, so'ya sıyaqlı eginler ónimi qamsızlandırıwlanadı. Qamsızlandırıw sıylıqın esaplawda egindiń ortasha aqırǵı 4-jıllıq ónimi qabıl etilgen.

AQShda da bizdagidek qamsızlandırıw tabanın anıqlaw eginler yig ishtirib alınǵannan keyin ámelge asıriladı. Tap bizdagidek qamsızlandırıw etdiretuǵın tárepinen ónim haqqında nadurıs maǵlıwmat usınıs etilgende yamasa ónim kózaba yashirilganda (kemeytirilgende) qamsızlandırıw tabanı tólenbeydi. AQShda qamsızlandırıw sıylıqın tólew 2 múddette ámelge asıriladı. 1 iyunnan 14 iyunǵa shekem qamsızlandırıw sıylıqın 75% i, 15 iyunnan 31 lyulgacha qalǵan 25% i.

AQShda tiykarınan qamsızlandırıw hádiyseleri burshaq, órt, jıldırım túsiwi, qattı samal, dawıl, dúbeley, jawın, suwıq urıwı hám qıraw túsiwi esaplanadı. Kombaynlar buzılǵanlıǵı sebepli joǵatılǵan ónim, waqıtında jıynawtinb alınbaǵan ónim ushın hám de parsı -major jaǵdaylarında qamsızlandırıw tabanı tólenbeydi. AQShda ulıwma kórilgen záleldiń 70% miqdonda qamsızlandırıw tabanı tolıqnadı.

Bizdagidek, AQShda da, qayta egiw ǵárejetleri toUanadi, biraq bul tólew muǵdarı qamsızlandırıw summasınıń 20 % idan aspawı kerek. AQShda qant láblebi 12-japıraq shıǵarǵannan keyin qamsızlandırıwǵa qabıl etiledi. Tap soǵan uqsas, mámleket tárepinen awıl xojalıq kárxanalanga esaplanǵan qamsızlandırıw sıylıqınıń málim bólegin (25%) tólew Rossiyada da bar.

Rossiyada eginler ónimi arzaǵa kóre, hár bir xojalıqta egilgen málim egindiń barlıq maydanı boyınsha qamsızlandırıwǵa qabıl etiledi. Sug urta sıylıqın esaplawda hár bir egindiń aqırǵı ortasha 5-jıllıq ónimi

esapqa alınadı.

Awıl xojalıq ónimi jetiwtiruvchilar ózlerine esaplanǵan qamsızlandırıw sıylıqın 4 múddette: shártnama dúzgen waqıtta -10%, 1 iyunǵa shekem - 15%, 1 sentyabrge shekem- 50% hám 25 oktyabrge shekem-25% tap laydi.

Rossiyada da qamsızlandırıw hádiyseleri bizdagidek kóp, biraq onda bólek qamsızlandırıw hádiysesinen, mısalı burshaq yamasa qurǵaqlıqtan da qamsızlandırıw etdiriw múmkin.

Ispaniya da awıl xojalıq qamsızlandırıwı boyınsha úlken tájiriybege iye. Onda qamsızlandırıwdıń 3 túri ámeldegi :

- tek bir táwekelchilikdan;

- bir neshe táwekelchilikdan^

- óndiriwshiniń qadaǵalawınan tısqarı barlıq táwekelchihklardan.

Qamsızlandırıw sisteması jeke tarmaq hám mámlekettiń sherikliginde alıp barıladı. Qamsızlandırıw polislarini hár bir awıl xojalıq ónimi óndiriwshi bólek yamasa gruppalar -fermerler kooperativlari, kásiplik awqamları alıwı múmkin.



Ulıwma, respublikamızda dúbeleydey rawajlanıp baratırǵan qamsızlandırıw sisteması jaqın jıllarda, awıl xojalıq ónimi jetiwtiruvchilaming talabın tolıq qandırıwına isenim buljıtpastan bolıp tabıladı.
Download 261.13 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling