Oqsillar biosintezi jarayonini, organizmlarning irsiy va genetik


Download 32.61 Kb.
bet1/2
Sana27.11.2022
Hajmi32.61 Kb.
#941030
  1   2
Bog'liq
ribonuklein kislotalar
Презентация1 D Abduqodirov Introduction Enterepreneurship, 5 topshiriq Komil case, Бми Музаффар ака, дарс тахлил, 9




Oqsillar biosintezi jarayonini, organizmlarning irsiy va genetik
o'zgaruvchanligi mexanizmlarini, irsiy kasalliklarning kelib chiqishi
va avj olish mexanizmlarini tushunish uchun nuklein kislotalaming
tuzilishi to‘g‘risidagi bilimlar zarur. Nuklein kislotalami kimyoviy
tarkibini o'rganish bo'yicha oxirgi olti o‘n yillikda erishilgan ulkan
yutuqlarga qaramasdan nuklein kislotalarni tuzilishi va biologik roli
o‘rtasidagi bog'liqliklami aniqlash uchun ko‘p muammolar hal etilishi
lozim. Nuklein kislotalaming tahlili yo'lida ilmiy izlanishlar olib borish,
shubhasiz, biologiya, tibbiyot va tirik organizmlar fanida kashfiyotlar
qilishga imkoniyat beradi. Nuklein kislotalar tuzilishida
komplementarlik prinsipining ochilishi nafaqat bu biopolimerlar
tuzilishining sirlarini ochishga, balki biologik makromolekulalar sintez
mexanizmi va hosil bo'lishini ochishga imkon berdi.
Nuklein kislotalar yuqori molekulali birikmalardir. Nuklein kislotalar
boshqa polimerlarga xos bo'lmagan qator muhim biologik funksiyalami
baiaradilar. ulaming asnsiylari quyidagilar: irsiy, axhnrotning saqlanishi
va o'tkazilishini ta’minlash, hujayra barcha oqsillari sintezini
programmalash orqali axborotni o'tkazish mexanizmida bevosita
ishtirok etadi. Nuklein kislotalami struktur tarkibiy qismlari kofaktor,
allosterik effektor vazifasini bajarib, kofermentlar tarkibida, modda
almashinuvida, energiyani hosil bo'lishi, o'tkazilishida, saqlanishida
bevosita ishtirok etadi. Ikki xil nuklein kislota - DNK
(dezoksiribonuklein) va RNK (ribonuklein) tafovut qilinadi. Odam
hujayralaridagi DNK molekulalarining uzunligi bir necha santimetrdir.
Har bir xromosoma DNKsi nihoyat darajada katta bo'lgan bir
molekuladatf‘yoki kamgina sondagi shunday molekulalardan iborat
ho'lishi mumkin. Odamning 23 juft xromosomalaridagi DNKning
umumiy uzunligi taxminan 1,5 mga teng. RNK molekulalari kaltaroqdir:
ulaming uzunligi odatda O.Olmmdan ortmaydi.
DNK asosan hujayra yadrosida, xromatin tarkibida bo'ladi.
Mitoxondriyalarda DNK oz miqdorda boiadi. RNK hujayraning hamma
qismlarida boiadi va u hujayra umumiy massasini 5*10% ini tashkil
etadi.
Nuklein kislotalar nukleotidlarning polimerlaridir. Nukleotidlar uch
tarkibiy qismdan - pirimidin yoki purin asosi, pentoza va fosfat
kislotadan tuzilgan. Purin va pirimidin tuzilishining asosida 2 ta aromatik
geterotsiklik birikmalar - purin va pirimidin yotadi.
Purin molekulasi ikkita kondensirlangan halqa - pirimidin va
imidazoldan tarkib topganAsosiy pirimidin asoslaridan tashqari nuklein kislotalar tarkibida
minor pirimidin asoslar: metil- va oksimetilsitozin, digidrouronil,
psevdouridin, bmedluronil va boshqalar uchraydi. TRNK molekulasida
10% gacha minor asoslar uchraydi, ular fiziologik ahamiyatga ega
boiib, RNK molekulasini - gidrolitik fermentlar ta’siridan himoya
qiladi. Minor pirimidin asoslar struktur formulasi nukleozid shaklida
keltirilgan: Asos bilan pentoza birikmasi nukleozid deb ataladi. Nukleotidlar
nukleozidmonofosfatlardir. Hujayralarda nukleoziddifosfat va
nukleozidtrifosfatlar ham bor.
Pentoza qoldig'ining tabiatiga qarab nukleotidlar ikki turga
bo'linadi. Ular - ribonukleotidlar va dezoksiribonukleotidlar. Dezoksiribonukleotidlar
organizmda DNK hosil qilish uchun foydalaniladi.
Ribonukleotidlar funksiyasi ancha xilma-xil. Ularning asosiy qismi
RNK hosil bo'lishiga sarflanadi. Bundan tashqari, ribonukleotidlar
ba’zi transferaza reaktsiyalarida (xususan, polisaxaridlar sintezida)
kofermentlar vazifasini bajaradi. Adenilribonukleotitlar NAD, NADF,
FAD, KoA kofermentlar tarkibiga kiradi. Organizmda energiya
o'zgarishlarida ATF o'ziga xos bir rolni o'ynaydi. Hamma
nukleozidlarda, xuddi ATFdagidek yuksak energiyali bog'lar
gidrolizga uchraganida anchagina miqdorda (SOkJmol atrofida)
energiya ajralib chiqadigan bogiar boiadi; bular fosfat qoldiqlari

orasidagi bog'lardir.


Nuklein kislotalaming birlamchi strukturasi
DNK tuzilishining o'ziga xos xususiyatlarini tushunish uchun
birinchi marotaba E. Chargaff (1949-y.) tomonidan aniqlangan va
keyinchalik ≪Chargaff qoidalari≫, deb nomlangan azot asoslari
miqdoriy saqlanishi haqidagi qonuniyatlar muhim ahamiyatga egadir.
Turli manbaiardan ajratilib, tozalangan DNK tarkibi tekshirilganda
quyidagilar aniqlandi.
1. Purin va pirimidinlar molyar qismi tengdir:
A+G=S+T yoki A+G\S+T=1
2. Adenin va sitozinning miqdori guanin va timinning miqdoriga
tengdir:
A+S=G+T yoki A+S\G+T=1
3. Adenin miqdori timin miqdoriga teng, guanin miqdori esa
sitozin miqdoriga teng:
A=T va G=S; A\T=1; G\S=1
4. Bundan tashqari spetsifiklik koeffitsiyenti o'ziga xos boiib,
u G+S\A+T nisbati bilan belgilanadi. Hayvonlar va ko'pchilik
o'simliklar uchun koeffitsiyent 1 dan past (0,54-0,94),
mikroorganizmlar uchun esa 0,45-2,57 oralig'idadirA.N. Belozerskiy va uning o'quvchilari olgan natijalarga asosan
tabiatda AT-tur DNK (xordali va umurtqasiz hayvonlarda, yuqori
o'simliklarda, ba’zi bakteriya, zamburugii organizmlarda) va GS-
66
tur DNK (aktinomitsetlar, ba’zi bakteriya va viruslar) mavjudligi
ko'rsatilgan.
Monomer molekulalar nuklein kislotalaming strukturali birligi
hisoblanadi va ular mononukleotidlar deb ataladi. Demak, nuklein
kislotalar polinukleotidlardir. Mononukleotidlar uchta spetsifik
komponentlardan tarkib topgan: azot asosi, uglevod, fosfat kislota,
bunda uglevod o‘rta o‘rinni egallaydi. Azot asosini uglevod bilan hosil
qilgan birikmasi nukleozid deb ataladi, mononukleotiddan ishqor yoki
spetsifik ferment - nukleotidaza ta’sir etishi natijasida gidrolitik yo‘l
bilan hosil bo‘ladi.
Nuklein kislotalar molekulalaridagi mononukleotid murakkab efir
bog'i bilan birikkandir. Bu bog* bir mononukleotidlaming fosfat qoldig'i
bilan boshqa mononukleotid pentoza qoldig'ining 3-gidroksil guruhidan
hosil bo'lgan (3’,5’-fosfodiefir bog') (13-rasm).
Shunday qilib, nuklein kislotalar nukleozidmonofosfatlarning
chiziqli polimerlari - polinukleotidlardirShunday qilib, nuklein kislotalar nukleozidmonofosfatlarning
chiziqli polimerlari - polinukleotidlardir. Polinukleotidning uchlari
tuzilishi jihatidan bir-biridan farq qiladi: bir uchida erkin 5-fosfat guruhi
(S-uchi) bo'lsa, ikkinchi uchida erkin 3-OH-guruh (3-uchi) bo'ladi.
Turli nuklein kislotalar molekulasidagi mononukleotid
qoldiqlarining soni, nukleotid tarkibi va nukleotid qoldiqlarining
navbatlashi'o borish tartibi bilan bir-biridan farq qiladi (aslida asoslaming
navbatlashib borish tartibi bilan, chunki barcha monomerlaraing
pentozofosfat qismlari bir xil boiadi). Nuklein kislotalaming birlamchi
strukturasini qisqacha tasvirlash uchun bir harfli nukleozidlar
simvollaridan foydalaniladi: A-adenozin, G-guanozin, S-sitidin, Uuridin,
T-timidin.
Masalan, RNK ning birlamchi strukturasi mana bunday yozuv tarzida
ifodalanishi mumkin:

Download 32.61 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling