O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut


Download 0.74 Mb.
Pdf ko'rish
bet2/11
Sana16.02.2017
Hajmi0.74 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

regional siyasattin` o`zine ta`n bir ko`rinisi esaplanadi. 

Solay  etip  regional  siyasatti  a`melge  asiriw  o`ndiriwshi  ku`shlerdi  ol  yaki  bul  territoriyada 

joqariraq  rawajlandiriw  esaplanadi.  Solay  eken  bul  siyasattin`  tu`binde  sanaat,  awil-xojalig`i, 

xaliqqa  xizmet  ko`rsetiw  tarmaqlarin  jaylastiriw  jatadi,  sebebi  jaylastiriw  rawajlandiriwdin` 

territorial` ta`repi, sa`wleleniwi esaplanadi. 

Respublika milliy ekonomikasi toliq ha`m bekkem qa`liplesip barg`an sayin, onin` regional 

siyasati  wa`layatlarda  g`ana  emes,  ba`lkim  basqa  «mashqalali»  rayonlarg`a  da  qaratiladi.  Ha`zirgi 

ku`nde  Aral  boyi  regioninin`  ekologiyaliq  jag`dayin  jaqsilaw,  bul  u`lken  territoriyanin`  sotsial-

ekonomikaliq  rawajlandiriwg`a  u`lken  a`hmiyet  berilmekte.  Juwmag`inda  regional  siyasat 

o`ndiriwshi ku`shlerdi jaylastiriw ha`m rawjlandiriwda na`wbetpe-na`wbetshilikti, «erkin territorial 

ba`seke  jarisin»  na`zerde  tutadi.  Bul  bolsa  ma`mlekettin`  ekonomikaliq  zonasi  ha`m  tarmaqlar 

quraminda ba`rqulla o`zgerisler menen birge ju`z beretug`in dialektik protsess. 

 

 



 

 

III-Lektsiya. O`ndiristi sotsialliq sholkemlestiriu formalari 

 

Ekonomikaliq  rawajlaniwi  onin`  sotsial  ha`m  territorial  sho`lkemlestiriliwi  menen 



baylanisli.  O`ndiristin`  bunday  formalari  bolsa  belgili  bir  protsesstin`  eki  ta`repi  bolip,  ol 

ma`nisinen sotsialliq ha`m territorialliq (geografiyaliq) miynet bo`listiriliwi o`zgesheliklerinen kelip 

shig`adi.  Sotsialliq  sho`lkemlestiriw  formalari  kontsentratsiya  (toplaniw),  qa`niygelesiw, 

kooperatsiya  (birge  islesiw)  ha`m  kombinatlasiwdan  ibarat.  Bular  o`z-ara  qarim-qatnas  ha`m 

baylanista  rawajlanip  baradi  ha`m  ko`pshilik  jag`daylarda  birgelikte  ju`z  beredi.  Olardin`  a`ste 

aqirin  quramalasip  bariwi  bir-birleri  menen  ja`mlesiwi  ilim  ha`m  texnika  progressi,  ja`miyet 

rawajlaniwi menen birgelikte ju`z beredi. 

Ja`mlesiw  (kontsentratsiya)  ha`m  qa`niygelesiw    o`ndiristi  sotsialliq  sho`lkemlestiriwdin` 

a`piwayiraq formasi esaplanadi. Biraq mine usi formalardin` o`zgerip bariwi qalg`an formalardin`, 

o`ndiristin` rawajlaniw o`zgesheliklerine u`lken ta`sir ko`rsetedi. 



Kontsentratsiya  (ja`mlesiw)  -  en`  a`weli  ka`rxana  ha`m  basqa  o`ndirislik  ob`ektlerdin` 

u`lken-kishiligin an`latadi. Ta`biyiy  jag`day, ja`miyet rawajlaniwi menen kontsentratsiya da`rejesi 

de  joqarilap  baradi.  Usi  ko`z-qaras  na`zerinen  o`zine  say  ja`mlesiw  nizamlig`i  bar;  bir  waqitlar 

o`nimler onsha u`lken bolmag`an ka`rxanalarda islep shig`arilg`an bolsa, keyin ala olar a`ste-aqirin 

irilesip  barg`an  (sanaat  ka`rxanalarinda  100  min`  adamnan  ziyat  jumisshi  xizmet  qiladi,  ju`da` 

u`lken ko`lemde o`nim islep shig`aradi). Misali, Rossiya Federatsiyasindag`i «Avto-Zil» ka`rxanasi 

magnitogorsk  metallurgiya  kombinati,  o`zimizdin`  O`zbekstandag`i  Chkalov  atindag`i  samolet 

sazliq zavodi, Almaliq taw-metallurgiya kombinati h.b. solar qatarina kiredi. 

Islep  shig`ariwdin`  ja`mlesiwi  u`lken  ekonomikaliq  o`nimdarliliqqa  alip  kelsede,  bul 

protsess sheksiz emes ha`m oni ha`r qanday sharayatta da tuwri bahalap bolmaydi. Biraq bul menen 

kontsentratsiya  o`zinin`  mazmunin  jog`altpaydi,  ba`lkim  ol  tek  g`ana  o`z  formasin  o`zgerttiredi. 

Ja`mlesiw  sanaat  misalinda  aniq  ko`rinedi.  Bunda  islep  shig`ariw  fondlari  jalpi  o`nim,  yaki  

jumisshi  ha`m  xizmetkerlerdin`  tu`rli  iriliktegi  ka`rxanalarda  jiynaliwi,  toplaniwi  sap  halindag`i 

islep shig`ariw, yaki ka`rxana ja`mlesiwi, olardin` qalalar ha`m rayonlar jaylasiwin ha`m urbanistik 

ha`m territorial kontsentratsiyalaniw sipatinda ko`rsetiw orinli. 

Ja`mlesiwdin`  bul  formalari  bir-birine  o`tip  turadi  ha`m  tu`rli  rayon  yaki  ma`mleketlerde 

ha`r  qiyli  birikpede  boladi.  Qalanin`  oraylasiw  da`rejesi  ma`lim  bir  basqishqa  jetkennen  keyin 

o`zine say jag`day ju`zege keledi, yag`niy endi bul qalada qosimsha ka`rxanalardi quriw imkaniyati 

qalmaydi. Ekologiyaliq u`y-jay transport mashqalalari keskinlesedi, quriw ushin jan`a ka`rxana bul 

oraydan  alista  jaylasiwdi  da  qa`lemeydi.  Demek  iri  qallarda  da  emes,  onnan  uzaqta  da  emes; 

qalanin` ishki imkaniyati joq ka`rxana bolsa onnan alislay almaydi. Na`tiyjede jan`a ka`rxana yaki 

ilimiy  tekseriw  orinlari,  joqari  oqiw  jurtlari  iri  qalanin`  ta`sir  shen`berinde  ornalasadi,  qala 

aglomeratsiyasi  yaki  sanaat  tu`yini  payda  boladi.  Joqarida  keltirilgen  pikirlerge  misal  retinde 

Tashkent  a`tirapinda  jaylasqan  go`sh  kombinati,  TashJES,  Tashkent  agrar  universiteti,  yadro 

fizikasi  instituti,  alkogolsiz  ishimlikler  kombinati  (Qibray)  h.b.  ko`rsetiw  mu`mkin.  Tashkenttin` 

xalqinin`  iqtiyaji  ha`m  xojalig`i  ushin  za`ru`r  bolg`an  bul  ka`rxanalardi  paytaxtta  quriwdin`  ila`ji 

joq.  Biraq  olar  tutiniwshig`a,  sanaat,  ilim-pa`n  orayina  jaqin  boliwi,  zamanago`y  infrastruktura 

sistemasina  iye  boliwi  lazim.  Bunnan  ja`ne  bir  juwmaq  sonda,  yag`niy  o`ndiristin`  (islep 

shig`ariwdin`) kontsentratsiyalaniwi menen qala rawajlaniwi ortasindag`i qatnas kelip shig`adi. 

Endi  tu`rli  formadag`i  kontsentratsiyag`a  misal  keltireyik.  Misali,  O`zbekstan  sanaat 

o`niminin`  jariminan  ko`binin`  ha`r  birinde  2000-nan  artiq  jumisshi  isleytug`in  ka`rxanalar  islep 

shig`aradi,  dep  ko`z  aldimizg`a  keltireyik.  Bul  islep  shig`ariw  yaki  ka`rxana  da`rejesindegi 

ja`mlesiw  esaplanadi.  Tashkent  qalasindag`i  bar  ka`rxanalar  O`zbekstan  respublikasi  sanaat 

o`niminin`  shama  menen  17-20%  beredi,  bul  urbanistik  ja`mlesiw  boladi.  Eger  Ferg`ana  alabin 

Respublikamizdin`  tiykarg`i  pille  ha`m  miywe  jetkeretug`in  orin,  neft`  o`nimleri  yaki  o`simlik 

mayin  shig`ariwshi  rayon  sipatinda  ko`rsek,  onda  territorial  ja`mlesiwdi  na`zerde  tutqan  bolamiz. 

Ja`mlesiwdin` joqarilig`i yaki pa`sligi ma`lim bir tarawdin` rawajlang`anliq da`rejesin belgileydi. 


Ka`rxana,  urbanistik  ha`m  territorial  ja`mlesiw  tu`rli  rayon  yaki  ma`mleketlerde  tu`rlishe 

birikpe payda etedi. Solay  etip joqari da`rejedegi  ja`mlesiw,  a`sirese ju`da` iri ka`rxanalardi quriw 

ha`mme  waqitta  da  sotsial-ekonomikaliq  jaqtan  o`nimdarli  emes.  Bunday  jag`daylarda  tayar 

o`nimlerdi  transportta  tasiw  qa`rejetleri  ko`beyedi,  jumisshi  ku`shleri  jetispeydi  ha`m  en`  baslisi 

ekologiyaliq  ten`  salmaqliliq  buziladi.  Demek  qaysi  da`rejedegi  ja`mlesiw  maqul  degen  soraw 

tuwiladi.  Ja`mlesiw  ob`ektiv  nizamliliq,  biraq  bul  barliq  ma`mleketlerge  ta`n  ha`m  ekonomikaliq 

o`nimdarliqqa iye bolsada, onin` ma`lim shegarasi, ko`lemi, shen`beri boliwi sha`rt. 

Ma`mlekettin`  bir  g`ana,  ko`pshilik  jag`daylarda  paytaxt  qala  tiykarinda  rawajlaniwi  Latin 

Amerika  ma`mleketlerinin`  jaqin  o`tmishindegi  rawajlaniwi  yaki  Afrika  ma`mleketleri  misalinda 

ko`riwimiz  mu`mkin.  Bul  ma`mleketler  o`z  sotsial-ekonomikaliq  barlig`in  olardin`  en`  iri  orayi 

bolg`an  paytaxt  qalada  toplaydi.  Bunday  jag`daylarda  islep  shig`ariwdin`  bir  ta`repleme  yaki 

natuwri ten`sizlik territorial qurami o`te oraylasqan ja`mlesiwdi bildiredi. 

Oraylasiw ja`mlesiwdin` bir ko`rinisi esaplanadi. Bul jerde islep shig`ariw ka`rxanalarinin` 

yaki basqa sho`lkemler ha`m tarawlardin` tek g`ana bir qalada jaylasiwi tu`siniledi. Ha`zirgi waqitta 

ma`mleket  yaki  xojaliq  basqariwinin`  bunday  sistemasi  jeke  ha`kimlik-monopoliyag`a  alip  keliwi 

turg`an ga`p, bul bolsa bazar - erkin ekonomika sharayatinda maqsetke muwapiqli emes. 

Ja`mlesiw  awil-xojalig`i  ha`mde  transportta  onsha  sezilerli  emes,  sebebi  olardin`  jaylasiwi 

tochka siyaqli emes, ba`lkim areal (maydan) ha`m lenta siyaqli formag`a iye. 

Tariyxqa na`zer taslasaq qa`niygelesiw ja`mlesiwden burin payda bolg`an. Qa`niygelesiw de 

islep  shig`ariwdi  sho`lkemlestiriwdin`  basli  formasi  bolip,  ol  miynet  bo`listiriliwi  menen  o`z-ara 

baylanisli.  Onin`  u`sh  basqishi  ha`m  u`sh  tu`ri  bar.  Qa`niygelesiwdin`  u`sh  basqishi  -  ka`rxana, 

qala,  yaki  rayon  masshtabindag`i  qa`niygelesiw.  Basqasha  etip  aytqanda  olardin`  ha`r  birine 

sotsialliq miynet bo`listiriliwi na`tiyjesinde ma`lim bir o`nimnin` islep shig`ariliwi biriktiriledi. O`z 

na`wbetinde  qa`niygelesiw  sol  ka`rxana,  qala  ha`m  rayonlardin`  «ko`rinisin»,  olardin`  miynettin` 

bo`listiriliwinde tutqan ornin belgilep beredi. 

Qa`niygelesiwdin`  u`sh  tu`ri  -  bul  bo`lim  (detal)  texnologiyaliq,  yaki  yarim  o`nim 

(polufabrikat)  ha`m  predmet  (tayar  o`nim  islep  shig`ariw)  qa`niygelesiwden  ibarat.  Qa`niygelesiw 

na`tiyjesinde  xojaliqtin`  tu`rli  tarmaqlari  payda  boladi,  ekonomikaliq  rayonlar,  qalalardin` 

funktsional  tipleri  qa`liplesedi.  Sonin`  menen  birge  ol  sirtqi  transport  ekonomikaliq  baylanislarin 

bildiredi.  Sebebi  islep  shig`arilg`an  ha`m  jergilikli  tutiniwdan  artip  qaling`an  o`nimler  sirtqa 

shig`ariladi ha`m usi rayonda jetispeytug`in o`nimler de basqa jerlerden keltiriledi. 

Qa`niygelesiwdi aniqlaw ushin bir neshe sha`rt ha`m sharayatlar za`ru`r. Baslisi - o`nim tek 

g`ana sol jerdin` talabin qanaatlandirip g`ana qoymay, ba`lkim artig`in basqa rayonlardin` bazarina 

shig`ariliwi yaki tovar qa`siyetine iye boliwi kerek. Misali, Respublikamizdin` paxta talshig`i, pille, 

taw-ka`n,  ta`biyiy  gaz  sanaati,  awil-xojalig`i  mashinasazlig`i  ha`m  basqa  tarawlarg`a 

qa`niygelesken,  Oni  jip  yaki  jipek  gezlemeler,  neft`  sanaatina  qa`niygelesken  dep  ataw  biraz 

qiyiniraq. Sebebi bul o`nimler O`zbekstanda ha`zirge jeterli islep shig`arilmaydi ha`m olar jergilikli 

talapti toliq qanaatlandirmaydi. 

Qa`nigelesiw  tek  g`ana  materialliq  islep  shig`ariwg`a  tiyisli  emes,  Ol  barliq  sotsialliq 

tarawlarg`a  da  tiyisli  qa`siyet  esaplanadi.  Qala  berse  ayirim  joqari  oqiw  orinlarinda  oqitiwshi, 

basqalari -  agronom, injener, meditsina xizmetkerlerin tayarlaydi. Sebebi  bul oqiw orinlari sonday 

qa`nigelerdi  tayarlawg`a  qa`niygelesken.  Qa`niygelerdin`  de  ja`mlesiwge  uqsag`an  o`zinin` 

shegarasi  boliwi  lazim.  Demek  qa`niygelesiw  kompleks,  ha`r  ta`repleme  rawajlaniw  menen 

birlesiwi  kerek.  Region  ha`m  ma`mleketlerdin`  ol  yaki  bul  o`nimlerdi  islep  shig`ariwg`a 

qa`niygelesiwi,  en`    a`weli  olardag`i  absolyut  ha`m  salistirmali  abzalliqlarg`a  baylanisli  (A.Smit, 

D.Rikkardo);  bul  jerde  jaratilg`an  o`nim  oni  basqa  jerde  jetistirgenge  qarag`anda  arzaniraq,  kem 

qa`rejetlirek  boliwi  kerek.  A`dette  ha`r  bir  ma`mleket  yaki  onin`  o`z  aldina  bo`limleri  o`zindegi 

qolayli ha`m arzan faktorlardan paydalanip, qiyin ha`m qimbat faktor o`nimlerin shetten alip keledi. 

Bunday  nizamliliqti  da`slep  shved  ekonomistleri  XX  a`sirdin`  30-jillarinda  E.Xeksher  ha`m 

B.Olinler tiykarlap bergen. 

Qa`niygelesiwdin`  tu`p  ma`nisi,  maqseti  de  ekonomikaliq  o`nimdarliliqti  asiriw.  Ta`biyiy, 

bir adamnin` ha`r qiyli o`nim jaratiw; yaki ha`r qiyli ka`sip penen shug`illaniwinan ko`re belgili bir 



jumisti  orinlawi  paydali.  Qala  berse,  miynettin`  bir  tu`rin  onin`  ekinshi  bir  tu`ri  menen  almasiwi 

dawaminda waqit ta ketedi, islep shig`arilg`an o`nimnin` sapasi da jaqsi bolmaydi. 

Ha`zirgi  rawajlang`an  ma`mleketlerde  ha`m  bizin`  o`zimizde  de  bazar  qatnasiqlarina  say 

ra`wishte  tutiniw,  talap  individuallasip,  jeke  menshiklesir  barmaqta.  Solay  etip  qa`niygelesiwde 

ja`mlesiw  siyaqdi  rawajlang`anliqtin`  basli  belgisi  esaplanadi.  Biraq  ha`r  ekewinin`  de  shegarasi 

boliwi kerek. Mine usi ko`z-qarastan kooperatsiya yaki birge islesiw ja`nede o`nimlirek esaplanadi. 

Soni  aytip  o`tiw  kerek  kooperatsiya  qa`niygelesiw  menen  jaqinnan  baylanista    ha`m  olsiz  payda 

bolmaydi.  Sebebi  ha`r  qanday  kooperatsiya  tu`rli  ka`sip,  o`ner,  o`nim  islep  shig`ariwg`a 

qa`niygeleskenlerdin` birge islesiwinen ibarat. 

Kooperatsiya  -  belgili  bir  o`nim  jaratiw  ushin  tu`rli  ka`rxanalardin`  birge  islesiwi.  Bul 

ka`rxanalar  tek  bir  yaki  eki  tarmaqqa  tiyisli  bolmaslig`i  mu`mkin.  Sonin`  menen  birge 

kooperatsiyada  territorial  birlik,  barliq  qa`niygelesken  ka`rxanalardin`  bir  jerde  ornalasiwi  onsha 

sezilmeydi ha`m kerisinshe olardin` jeke halda jaylasiwi gu`zetiledi. Kooperatsiyada qatnasatug`in 

ka`rxanalardin`  sani  islep  shig`arilatug`in  o`nimnin`  quramallilig`ina  baylanisli.  Mashinasazliqta, 

anig`irag`i jen`il ha`m ju`k mashinalarin islep shig`ariw ushin ju`da` ko`p kerekli bo`limler, detallar  

kerek.  Sol  sebepli  bunday  mashinalardin`  jaratiliwinda  ju`zlegen  qa`niygelesken  ka`rxanalardin` 

u`lesi  bar.  Misali,  Moskvada  jen`il  avtomobil  yaki  Lixachev  atindag`i  zavod,  Tolyattidag`i  Volga 

avtomobil zavodi (Jiguli), Asakadag`i  «UzDEU» avtoka`rxanalari ha`m sog`an uqsag`an ju`zlegen 

ka`rxanalar menen birge islesedi. 



Kombinatsiya  -  yaki  kombinatlaw  kooperatsiyag`a  uqsap  ka`rxanalar  birlespesinen  ibarat. 

Biraq  bul  jerde  jeke  halda  jaylasqan  birlik  emes,  ba`lkim  olardin`  territoriyaliq  uliwmalig`i, 

texnologiyaliq  ha`m  sho`lkemlesken  birligi  tu`siniledi.  Sol  sebepli  kombinatsiya  da 

kooperatsiyadan  pariqli,  territorialliq  o`zgesheligi  ko`birek  ko`zge  taslanadi.  Sebebi  ko`p 

jag`daylarda  kombinatlasiw  belgili  bir  shiyki  zatti  birgelikte,  qayta  islew  menen  baylanisli.  Bul 

formani  qay  jerde  «kombinat»  so`zin  ushiratsaq,  oni  sol  tarawda  ko`remiz,  sonday-aq  xaliqqa 

xizmet ko`rsetiwshi tarmaqlarda da. Sanaatta kombinatlar birneshe texnologiyaliq jaqtan baylanisli 

bolg`an  zavod  ha`m  tsexlardan  quralg`an  boladi.  Sonin`  ishinde  qara  metallurgiya  kombinatlari, 

anig`iraq  aytqanda,  toliq  tsiklli  kombinatlar,  shoyin,  polat  ha`m  prokat  islep  shig`ariwshi  zavodlar 

birlespesi.  Eger  olardin`  birewi  bolmasa,  onda  ol  kombinat  toliq  tsiklge  iye  emes  (Bekabadtag`i 

metallurgiya  kombinati  usinday  ka`rxanalardin`  biri  esaplanadi).  Toqimashiliq  kombinatlar  yiriw, 

boyaw, tayarlaw tsexlarinan ibarat, shiyki zat paxta talshig`i yaki pille o`nimi. Go`sh kombinatinda 

da bir g`ana shiyki zat o`niminen; go`sh, konserva, kolbasa siyaqli basqa o`nimler alinadi. Tog`ay, 

tsement-shifr, ximiya kombinatlarinin` du`zilisi de usinday. 

Solay  etip  kombinatsiya  sanaat  tarmaqlarinin`  ko`pshiligine  ta`n.  Tek  mashinasazliqta 

«kombinat» so`zin ushiratpaymiz, biraq mazmuninan bul jerde de ol bar, sebebi metaldan tiykarg`i 

o`nim  menen  bir  qatarda  xaliq  tutiniw  mallari  da  islep  shig`ariladi.  Misali,  Tashkenttegi  Chkalov 

atindag`i  aviatsiya  birlespesi  samolettan  tisqari  avtomobil  ushin  bazi  bir  kerekli  detallar,  balalar 

kolyaskasi h.t.b. tu`rdegi xaliq tutiniw buyimlarin islep shig`aradi. 

Uliwma  alg`anda  islep  shig`ariwdin`  barliq  sotsialliq  formalari  o`z-ara  baylanisli.  Son`g`i 

jillari  qa`niygelesiwde  detall  ha`m  texnologiyaliq  qa`niygelesiw  formasi  qisqarip  bariw  jollari 

gu`zetilmekte.  Ha`zirgi  waqitta  tayar  o`nim  islep  shig`ariw,  yag`niy  predmet  qa`niygelesiwi  ken` 

rawajlanadi,  ol  detall  ha`m  texnologiyaliq  qa`niygelesiw  kooperatsiya  ha`m  kombinatlasiwda 

ko`birek  qatnasadi.  Bunday  jag`daylar  o`tiw  da`wirinin`  o`zine  ta`n  qiyinshiliqlarinan  da  kelip 

shig`adi.  Qa`niygelesiw  islep  shig`ariw  protsessin  ajiratadi,  jekkelik  halg`a  keltiredi,  kooperatsiya 

bolsa  oni  uliwmalastiradi,  kombinatlasiw  -  birlestiredi.  Olardin`  barlig`i  bir  ka`rxanalarda 

sho`lkemlestiriledi, ja`mlesedi. 

Islep  shig`ariwdin`  sotsialliq  formalari  bazar  ekonomikasi  sharayatinda  o`zine  ta`n 

qa`siyetlerge  iye  boladi  En`  baslisi  sonan  ibarat,  ka`rxanalardin`  u`lken-kishiligi,  olardin` 

qa`niygelesiwi  ha`m  olardin`  birlesiwi  endi  ko`p  jaqtan  ma`mleketke,  jalg`iz  oray  ha`m 

rejelestiriwge  baylanisli  emes.  Ka`rxanalar  islep  shig`ariwshilar,  isbilermenler  bir-biri  menen 

tuwridan-tuwri  baylanis,  sheriklik  etedi.  Ma`mlekettin`  waziypasi  bolsa  bul  protsessti  tu`rli 

mexanizmler arqali ta`rtipke saliw ha`m basqarip bariwdan ibarat boladi. 


 

 

IV-Lektsiya. O`ndiriwshi ku`shlerdi jaylastiriwdin`  



tiykarg`i faktorlari 

 

Islep  shig`ariw  tarmaqlari  o`z-o`zinen  territorial  tarqalmaydi,  ba`lkim  ma`lim  sha`rt-



sharayatlar  ha`m  faktorlardi  esapqa  alg`an  halda  jaylastiriladi,  yaki  territorial  sho`lkemlestiriledi. 

Bul  faktorlardi  jaqsi  biliw  o`ndiriwdin`  territorial  qurami  ha`m  sistemasinin`  rawajlaniw 

nizamliqlarin u`yreniwge tiykar boladi. 

Islep  shig`ariwdi  jaylastiriw  ma`lim  nizamliliq,  printsip  ha`m  faktorlar  tiykarinda  a`melge 

asiriladi. Nizamliqlar, en` a`weli faktorlardin` o`z-ara baylanislilig`i, islep  shig`ariw ka`rxana ha`m 

tarmaqlardin`  ma`lim  territorial  ha`m  texnologiyaliq  kompleks  formasinda  sho`lkemlestiriliwi,  bul 

tarmaqlar  rawajlaniwindag`i  qarim-qatnaslardan  kelip  shig`adi.  Misali,  ha`zirgi  bazar 

ekonomikasina o`tiw da`wirinin` o`zinin` nizamliqlari bar. Islep shig`ariwg`a salistirg`anda tutiniw, 

usinisqa qarag`anda talaptin` u`stinligi, erkin ba`seke, ashiq ekonomika ju`rgiziw, oni liberallastiriw 

usilar  qatarinan.  Bular  a`lbette  islep  shig`ariwdi  jaylastiriwg`a,  ekonomikaliq  zonanin` 

qa`liplesiwine  u`lken  ta`sir  ko`rsetedi.  Printsipler  qoyilg`an  strategiyaliq  maqsetlerge  erisiwdegi 

da`slepki yaki birlemshi tiykarlar esaplanadi.  

O`zbekstan Respublikasi Prezidenti  I.A.Karimov  ta`repinen islep shig`ilg`an ma`mlekettin` 

bazar qatnasiqlarina o`tiw da`wirine say bes tiykarg`i printsip sotsial-ekonomikaliq rawajlaniwdin` 

u`stinlik bag`darlarin belgilep beredi. O`z na`wbetinde islep shig`ariwdi territorial sho`lkemlestiriw 

de itibarg`a alinadi. 

Ekonomika tarmaqlari ha`mde regionlardin` rawajlaniwi tu`rli faktorlar ha`m sharayatlarg`a 

da baylanisli boladi. Islep shig`ariw tarmaqlarin jaylastiriwda shiyki zat, janilg`i, elektr quwati, suw 

ha`m  klimat  sharayatlari,  miynet  resurslari,  tutiniw  ha`m  transport,  ekonom-geografiyaliq  orin 

siyaqli  faktorlar  basli  a`hmiyetke  iye.  Sonday-aq  ekologiya,  ilim-texnika  progressi  ha`m  bazar 

ekonomikasi  faktorlarinin`  bul  baristag`i  roli  de  asip  barmaqta.  Ko`rinip  turipti  o`ndiriwshi 

ku`shlerdi jaylastiriwg`a ta`sir etiwshi faktorlar ju`da` ko`p. Demek olar ko`p eken: 

- olardin` ta`sir da`rejesi de ha`r qiyli boladi; 

- bul faktorlardi gruppalastiriw talap etiledi; 

-  faktorlar  ha`m  islep  shig`ariwdi  jaylastiriwdi  u`yreniwde  kompleks  (yag`niy  ha`r 

ta`repleme) jandasiw za`ru`r. 

Ol yaki bul faktordin` ta`sir da`rejesi onin` o`nim islep shig`ariwdag`i «salistirma awirlig`i» 

menen  o`lshenedi,  yaki  onin`  o`nim  birligi  menen  salistirmalilig`i  esapqa  alinadi.  A`lbette 

ja`miyettin`  rawajlaniwi,  pa`n-texnika  progressi  ha`m  basqa  sebepler  na`tiyjesinde  faktorlardin` 

ta`sirshen`ligi o`zgerip baradi. 

Islep  shig`ariwshi  tarmaqlardi  jaylastiriwda  barliq  sha`rt-sharayatlar,  faktorlardan  kelip 

shig`iladi. Biraq ma`lim bir tarmaqti territorial sho`lkemlestiriwde ha`mme faktorlar emes, olardan 

tek  ayirimlari  jetekshi,  sheshiwshi  rol`  oynaydi.  Bunin`  ushin  jaratilg`an  o`nim  birligine,  misali, 

suw  yaki  elektr  quwati,  jumisshi  ku`shinin`  qay  da`rejede  sariplaniwin  aniqlaw  lazim.  Soni  aytip 

o`tiw kerek, ma`lim tarmaqqa kiriwshi barliq ka`rxanalar tu`ri  yaki kishi  «tarmaqshalar ushin» bir 

g`ana  faktor  tiyisli  bolmaydi.  Misali,  mashinasazliqqa  tiyisli  bazi  bir  ka`rxanalardi  jaylastiriwda 

shiyki  zat  (metall)  ko`birek  a`hmiyetke  iye  bolsa,  basqasi  ushin  qa`niygeli  jumisshi  ku`shi  basli 

esaplanadi. Endi joqarida aytip o`tilgen tiykarg`i faktorlarg`a toqtalip o`temiz. 

Ta`biyiy  sharayat  ha`m  agroklimatliq  resurslar.  Xojaliqtin`  barliq  tarmaqlari,  sonday-aq 

xaliqtin`  jaylasiwinda  ta`biyiy  sharayattin`  roli  u`lken.  Bunda  tiykarinan  jer,  suw,  temperatura, 

topiraq  siyaqlilar  basli  a`hmiyetke  iye.  Jerdin`  islep  shig`ariwdi  jaylastiriwdag`i  orni  onin` 

maydaninin` u`lken-kishiligi, geomorfologiyaliq qa`siyetleri menen klassifikatsiyalanadi. 

Jer  ja`miyet  rawajlaniwindag`i  en`  a`yyemgi,  en`  birlemshi  faktorlarinan  esaplanadi.  Jer 

ko`plegen  xojaliq  tarmaqlari  -  sanaat,  transport  ha`m  basqalar  ushin  a`piwayi  sharayat  sipatinda 

xizmet  etse,  ol  awil-xojalig`inda  biybaha  bayliq,  basli  resurs  esaplanadi.  Suw  resurslarinin`  da 

a`hmiyeti ko`p funktsiyali. Sanaatta suw tiykarinan suw ha`m jilliliq elektr stantsiyalari, qara ha`m 



ren`li metallurgiya, tsellyuloza-qag`az, gidroliz sintetikaliq talshiq islep shig`ariwda, toqimashiliqta 

ko`p  sariplanadi  (ayirim  mag`liwmatlarg`a  qarag`anda  sanaat  pu`tkil  xaliq  xojalig`inda 

sariplanatug`in  suwdin`  40%  in  isletedi).  Misali,  1  tonna  sintetikaliq  talshiq  islep  shig`ariw  ushin 

2000  m


3

,  1  tonna  jip  gezlemesine  1260  m

3

,  1200  min`  kVt  quwatqa  iye  bolg`an  jilliliq  elektr 



stantsiyasi  ushin  120  mln  m

3

  suw  sariplanadi.  Bul  faktordin`  awil-xojalig`i  ha`m  sonday-aq 



suwg`armali diyxanshiliqtag`i orni ja`nede joqari ha`m da`stu`rlirek. 

Issi klimat sharayatinda sanaat ka`rxanalarin ashiq usilda quriw, suw ha`m basqa alkogolsiz 

ishimlikler,  jip  gezleme  islep  shig`ariwg`a  uqsas  tarmaqlardi  ko`birek  rawajlandiriw  talap  etiledi. 

Hawa  rayon  ha`m  klimat  transporttin`  ko`plegen  tu`rlerin  rawajlandiriw  ha`m  jaylastiriwg`a  da 

ta`sir  qiladi.  Sonday-aq  ta`biyiy  geografiyaliq  sharayatlar  rereatsiya  ha`m  turizm  tarawlarin 

sho`lkemlestiriwde  de  u`lken  a`hmiyetke  iye.  Suw  mol  bolg`an  territoriyalarda,  a`dette  sali,  paliz 

eginleri egiledi. Paxta da ko`p suw talap etedi. Qizig`i sonda jer maydani bar jerde, suw jetispeydi 

ha`m  kerisinshe  suw    ko`p  tawli  territoriyalarda  suwg`armali  diyxanshiliqti  rawajlandiriw  qiyin. 

Biraqta  bul  ekewi  de  jetisken  jerlerde  bar  a`lbette.  Biraqta  bunday  jerlerde  hawa  temperaturasi 

jetispewshiligi  mu`mkin.  Demek  awil-xojalig`i  ha`m  sonin`  ishinde  ko`p  da`ramatli  tarmag`i 

diyxanshiliq  ushin  u`sh  faktorda,  tiykarg`i:  jer,  suw  ha`m  temperatura  za`ru`r.  Agroklimatliq 


Katalog: lektions -> geografiya
geografiya -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
geografiya -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja

Download 0.74 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling