O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut


Download 0.74 Mb.
Pdf ko'rish
bet3/11
Sana16.02.2017
Hajmi0.74 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

resurslardi temperatura, suw ha`m topiraq birliginde ko`riw ja`nede durisiraq boladi. 

Shiyki  zat  faktori.  O`nim  shiyki  zatsiz  jaratilmaydi.  Biraq  ayirim  o`nimlerdi  aliw  ushin 

shiyki  zat  basqalarina  qarag`anda  ko`birek  sariplanadi.  Sonin`  ushin  bunday  o`nimlerdi  islep 

shig`ariwg`a  qa`niygelesken  tarmaqlar  ha`m  ka`rxanalar  mu`mkinshiligi  barinsha  shiyki  zat 

rayonlarina jaqin jaylastiriladi. 

Sanaatin`  barliq  tarmaqlari,  misali,  taw-ka`n,  tog`ay,  baliqshiliq,  o`zinen  ma`lim  shiyki  zat 

bolmag`an  rayonlarda  rawajlanbaydi.  Bunday  sanaat  tarmaqlarinin`  territorial  jaylasiwi  paydali 

qazilmalar yaki ta`biyiy bayliqlar geografiyasi menen tig`iz baylanista. Basqa sanaat tarmaqlarinin` 

territorial sho`lkemlestiriliwi biraz quramaliraq. 

Mineral to`ginler ishinde kaliy to`ginin islep shig`ariw geografiyasi shiyki zat faktori menen 

belgilenedi. Sebebi oni aliw ushin ko`p mug`darda kaliy duzi kerek boladi. Sonday-aq azot (selitra) 

to`ginin  islep  shig`ariwshi  ka`rxanalar  bir  qansha  erkin  jaylasadi.  Bunday  ka`rxanalar  qara 

metallurgiya  oraylarina,  suw  dereklerine  jaqin,  neft`  ha`m  gaz  sanaati  rawajlang`an  rayonlarda 

ornatiliwi da mu`mkin. 

Shiyki  zatqa  ko`birek  tiykarlang`an  sanaat  tarmaqlarinin`  jaylasiwin  u`yreniw  en`  a`weli 

ma`mleket  ta`biyiy  sharayati  ha`m  bayliqlarin  biliwdi  talap  etedi.  Tu`rli  qazilma  bayliqlardin` 

ma`lim territoriyadag`i birligi bul jerde islep shig`ariwdi kompleksli sho`lkemlestiriwge, territorial 

o`ndirislik  komplekslerdi  qa`liplestiriwge,  islep  shig`ariwdi  territorial  sho`lkemlestiriw 

o`nimdarlig`in asiriwg`a sebep boladi. 

Janilg`i  jilliliq  elektr  stantsiyalari  ushin  ha`mde  qara  metallurgiya  sanaatinin`  da`slepki 

shoyin  eritiw  basqishin  jaylastiriwda  tiykarg`i  rol`  oynaydi.  Biraq  onin`  ta`siri  ha`mme  waqit 

jetekshi ku`shge iye eme; jilliliq elektr stantsiyalari yaki metallurgiya zavodlari ayirim jag`daylarda 

tutiniwshi rayonlarda da jaylastiriladi. Bul ma`sele neft` ha`m onin` o`nimleri - mazut, ta`biyiy gaz 

tiykarinda  islewshi  jilliliq  stantsiyalarin  quriwg`a  tiyisli.  Ayirim  jag`daylarda  metallurgiya 

zavodlari  shiyki  zat  ha`m  janilg`i  rayonlari  ortasinda  jaylastirilg`an,  sebebi    bul  sanaat  tarmag`i 

ushin  bul  eki  faktordin`  da  a`hmiyeti  birdey.  Bug`an  misal  retinde  Cherepovets  metallurgiya 

kombinatin  (Rossiya  Federatsiyasi)  keltiriw  mu`mkin.  Ol  Pechora  koksleniwshi  ko`mir  basseyni 

menen Kola yarim atawi temir rudasi ka`nlerinin` derlik ortasinda qurilg`an Biraq bul ka`rxana aniq 

eki araliq  ten`dey emes, ol biraz batisqa qaray «tartilg`an». Sebebi, Sankt-Peterburg ha`m Moskva 

qalalarinin` iri mashinasazliq ka`rxanalarin polat ha`m prokatqa bolg`an iqtiyaji esaplanadi. 

Elektr-energetika  faktori.  Ha`zirgi  zaman  o`ndiristi  elektr  quwatisiz  ko`z  aldimizg`a 

keltiriwimiz  qiyin.  Bul  tarawdin`  o`zine  say  qa`siyeti  sonan  ibarat,  ol  jaratqan  o`nimdi,  yag`niy 

elektr  quwatin  jiynap,  bir  jerge  toplap  qoyiwg`a  bolmaydi,  onnan  sol  waqittin`  o`zinde,  sinxron 

ra`wishte  paydalaniw  kerek.  Bunnan  tisqari  elektr  quwati  joqari  ku`shleniwshi  elektr  tarmaqlari 

arqali  uzaq  qashiqliqqa  da  uzatiladi.  A`dette  elektr  quwati  faktorin  o`ndiristin`  territorial 

o`shlkemlestiriliwinde  en`  a`weli  onin`  arzan  tu`rlerine  itibar  beriledi.  Arzan  elektr  quwati  suw 


stantsiyalarinan  alinadi.  Elektr  energetika  faktorina  to`mendegi  misallardi  keltiriw  mu`mkin.  1  t. 

qalayi  yaki titan islep shig`ariw ushin 40-50 min` kVt/saat, usinday mug`dardag`i alyuminiy ha`m 

natriyge 14-18 min` kVt/s, elektr pech`lerinde polat eritiwde olardin` ha`r bir tonnasina 8-10 min` 

kVt/saat  a`tirapinda  elektr  quwati  sariplanadi.  Sonday-aq  magniy,  qorg`asin,  sintetikaliq  talshiq 

ha`m  kauchuk  siyaqlilardin`  da  elektr  energiyasina  talabi  u`lken.  Ta`biyiy,  bunday  ka`rxanalar 

arzan  elektr  energiyasi  dereklerine  jaqin  jerde  quriliwi  kerek.  Bizin`  sharayatimizda  elektr  quwati 

jan`a jerlerdi o`zlestiriw ushinda kerek. Qarshi dalasinin` tiykarg`i bo`limi Talimarjandag`i bir qatar 

nasos stantsiyalari qurali menen suwg`ariladi. Elektr quwati Nurek-Tursinzada-Guzar arqali keledi. 

Ha`zirgi  ku`nde  bolsa  bul  jerde  ju`da`  iri,  jergilikli  ta`biyiy  gaz  tiykarinda  isleytug`in  Talimarjan 

JES  qurilip  atir.  Respublikamizda  bulardan  tisqari  -  Sirda`r`ya,  Angren,  Tashkent,  Nawayi, 

taxiatash  JES-lari,  Andijan,  Charbaq,  Xojikent,  Tu`yemoyin  GES-lari  bar.  Olar  jilina  50  mlrd 

kVt/saattan  ko`birek  elektr  energiyasin  islep  shig`aradi.  Bul  bolsa  ren`li  metallurgiya,  ximiya 

siyaqli «energiya talap» tarmaqlardi rawajlandiriwg`a imkan beredi. 

Sotsial-ekonomikaliq  faktorlar  ishinde  en`  baslisi  xaliq  ha`m  miynet  resurslari  esaplanadi. 

A`lbette  ha`r  qanday  o`ndiris  protsessi  jumisshi  ku`shisiz  bolmaydi.  Biraq  bul  jerde  eki  jag`daydi 

keltirip o`tiw kerek. Birinshiden, sonday ka`rxanalar bar, olarg`a san jag`inan ko`p jumisshi kerek. 

Misali,  tigiw  fabrikasi,  konserva  zavodi,  paxta  jetistiriw,  oni  qayta  islew  ka`rxanalarinin`  miynet 

siyimlilig`i  u`lken  h.b.  Sonin`  menen  bir  qatarda  basqa  bir  ka`rxanalarg`a  miynet  resurslarinin` 

mug`dari ko`p boliwi sha`rt emes, kerisinshe olarg`a kvalifikatsiyali, yag`niy sipatli jumisshi ku`shi 

talap etiledi. Bul ka`rxana ha`m tarmaqlar radio yaki priborsazliq, aniq mashinasazliq ha`m usig`an 

uqsas.  O`zbekstanda  jergilikli  xaliqtin`  ta`biyiy  ko`beyiwi  salistirmali  joqarilig`i  ha`m  onin` 

migratsion ha`reketinin` pa`sligi miynet zapaslarinin` ko`plep qa`liplesiwine alip keledi. Sol sebepli 

respublikada  miynetke  jaramli  xaliqtin`  mug`dari  joqari.  Olardin`  sani,  a`sirese  awilliq  jerlerde 

ha`m pa`s rawajlang`an kishi qalalarda joqari. A`lbette bunday jerlerde jumis orinlarin ken`eyttiriw 

jan`a  sanaat  ha`m  basqa  ka`rxanalar,  ma`deniy  dem-aliw  orinlarin  quriw,  miynet  bazarin 

qa`liplestiriw  kerek.  Xaliq  -  a`lbette  tek  jumisshi  ku`shi  emes,  ol  ba`lkim  tutiniwshi  da.  Tutiniw 

faktori  tek  xaliq  iqtiyaji  menen  belgilenbeydi.  O`ndiristin`  o`zinin`  talabi  basqa  ha`r  qiyli 

o`nimlerdin` ken` mug`darda sariplaniwi, olardin` transportta keltiriliwinin` qolaysizlig`i da bunday 

ka`rxanalardin`  tutiniwshi  rayonlarda  quriliwin  talap  etedi.  misali,  awil-xojaliq  mashinasazlig`i 

tarmag`i  bul  jerde  jaqsi  rawajlang`an  boliwi  nizamli  bir  jag`day.  O`zbekstanda  paxta  teriwshi, 

Belorussiyada kartoshka, Ukrainada qant-la`blebi, Volga boyinsha g`a`lle jiynawshi, Qirg`izistanda 

pishen  taqlawshi,  Gruziyada  shay  teriwshi  mashinalardi  jiynawshi  bug`an  misal  bola  aladi.  Tap 

usinday rayonlardin` ma`lim bir sanaat tarmaqlarina qa`niygelesiwi sol tarawlarg`a tiyisli mashina, 

a`sbap-u`skene, buyimlar islep shig`ariwdi talap etedi. 

Ayirim  basqa  sanaat  ha`m  awil-xojalig`i  tarmaqlarin  da  xaliq  jasap  turg`an  jerlerde 

ornalastiriw  maqsetke  muwapiq.  Misali,  ko`p  tutinatug`in,  awil-xojaliq  o`nimleri  -  su`t,  piyaz, 

kapusta  ha`m  basqalar  qala  a`tirapi  xojalig`i  shen`berinde  jetistiriledi.  Basqa  misal,  neftti  keltirip, 

onnan  benzin,  kerosin,  mazut  ha`m  usig`an  uqsas  tu`rli  o`nimlerin  aliw  ximiya  sanaatin 

rawajlandiriwg`a alip keledi. 

Transport  faktori  -  ju`da`  basli,  sebebi  ol  o`ndiristin`  dawam  etiwshi  tarmag`i  esaplanadi. 

Transport  infrastrukturasi  bolmasa  shiyki  zat  ta  keltirilmeydi,  o`nim  de  tutiniwshilarg`a 

jetkizilmeydi,  territorial  miynet  bo`listiriliwi  rawajlanbaydi.  Sonin`  ushin  transporttin`  a`hmiyeti 

barliq  basqa  faktorlar  ta`siri  menen  qosilip,  uliwmalasip  ketedi,  sonin`  menen  birge  transport 

ma`selesi  ekonomikaliq-geografiyaliq  orni  faktori  menen  de  o`z-ara  baylanisqa  iye.  Transport 

ekonomika sistemasinin` qan tamiri, ha`reketlendiriwshi ku`shi esaplanadi. Ol sonday-aq o`ndiristi 

territorial  sho`lkemlestiriwdin`  na`tiyjeliligin  ta`miyinleydi.  Sonin`  menen  birge  transport 

tarmag`inin`  o`zin  de  jaylastiriw  nizamliqlari  ha`m  faktorlari  bar.  Olar  ta`biyiy  geografiyaliq, 

ekonomikaliq ha`m siyasiy mazmung`a iye. 

O`ndiris  tarmaqlarin  jaylastiriwda  ilimiy-texnikaliq  progresstin`  a`hmiyeti  de  ju`da`  joqari. 

Misali, «ilim talap» mashinasazliq zavodlari joqari da`rejede ilim-texnika potentsialina iye bolg`an 

iri  qalalarda  jaylastiriladi.  Ekologiyaliq  jaqtan  en`  a`weli  ximiya,  tsellyuloza-qag`az,  go`sh,  vino, 

konserva,  jilliliq  elektrostantsiyalari  ta`siri  ku`shli  esaplanadi.  Bular  xaliq  jaylasqan  oraylarinan 



uzaqta  bolg`ani  jaqsiraq.  Joqaridag`ilardan  tisqari  bazar  ekonomikasi  faktorin  da  umitpaw  kerek, 

yag`niy  bazar  ekonomikasi  -  bul  o`ndiristin`  erkinligi,  ba`seke  ha`m  ashiq  ekonomika  ju`rgiziw 

esaplanadi.  Bunday  sharayatta  ko`p  ukladli  ekonomika,  mu`mkinshiliktin`  tu`rli  formalari  ha`m 

ba`seke, qolayli investitsiya zonasin payda etiw, monopoliyag`a qarsi gu`res basli a`hmiyetke iye. 

Ha`zirgi  ku`nde  infrastruktura  sistemasinin`  barlig`i  islep  shig`ariwdi  territorial 

sho`lkemlestiriwde  u`lken  rol  oynaydi.  Jol,  jer  asti  ha`m  jer  u`sti  qurilmalari,  elektr  o`tkiziwshi 

bo`limler, turaq jay, kommunal xizmet ko`rsetiw ob`ektleri menen ta`miyinlengen jaylar, jan`a islep 

shig`ariwdi,  qospa  ka`rxanalardi  o`zine  qaratadi.  Sirt  ellerde  bunday  jerlerdi  «sanaat  parki»  dep 

ataydi. 

Infrastruktura sistemasinda, sonin` ishinde transporttin` orni joqari. Sebebi transportsiz islep 

shig`ariw protsessinin` o`zi de bolmaydi, transport qa`rejeti bolsa o`nimnin` o`zine tu`ser bahasina 

kiredi.  Sonday-aq  sotsial  infrastruktura  tarmaqlari  da  islep  shig`ariwdi  jaylastiriwda  basli 

esaplanadi.  O`tiw  da`wirinde  bazar  infrastrukturasinin`  a`hmiyeti  u`lken.  Bazar,  erkin  ba`seke,  ol 

yaki  bul  o`nim  islep  shig`aratug`in  zonani,  bazar  ortalig`in  belgileydi.  Sol  sebepli  talaptin`  tek 

mug`dar  jag`inan  o`sip  bariwin,  ba`lkim  onin`  menshiklesiwin,  sipatin  itibarg`a  aliw,  iqsham, 

ha`reketshen`, basqariwi arzan bolg`an kishi ha`m orta ka`rxanalardi jaylastiriw o`tiw da`wiri ushin 

ta`n esaplanadi. 

Ha`zirgi  waqitta  qolay  investitsiya  ma`kanin  jaratiw  da  u`lken  mazmung`a  iye. 

Infrastruktura  ha`m  basqa  sharayatlardin`  barlig`i,  huqiqiy  ha`m  sho`lkemli  ma`selelerdin` 

sheshiliwi, kepillengenligi sirt el u`skenelerinin` kirip keliwine qolayliq jaratadi. 

 

V-Lektsiya. Miynettin` territorial bo`listiriliwi ha`m  



ekonomikaliq rayonlastiriw 

 

 Miynettin`  territorial  bo`listiriliwi  ekonomikaliq  progresstin`  tiykarg`i  faktori  bolip 



esaplanadi. Ol miynettin` sotsial  bo`listiriliwinin` basli bir bo`limi  yaki ta`repi sipatinda ja`miyet, 

sotsial-siyasiy rawajlaniwg`a u`lken ta`sir ko`rsetedi. 

Da`slepki    miynettin`  territorial  bo`listiriliwi  ta`liymatinin`  tiykarshilari  ingliz  klassik 

ekonomistleri  A.Smit  ha`m  D.Rikardolar  jaratqan.  Olar  merkantizmge  qarsi  ashiq,  erkin,  sawda, 

yag`niy  fritredizm  ideyasin  alding`a  su`rgen.  Bul  ideyanin`  tiykarg`i  mazmuni  ha`r  bir  ma`mleket 

yaki  region  o`zinde  qolayli  ha`m  arzan  o`nimlerdi  shetke  shig`arip,  bul  jerde  islep  shig`ariw 

qa`rejetleri ko`p ha`m qimbat o`nimlerdi satip aliwdan, import etiwden ibarat. 

Ko`rinip  turg`aninday,  miynettin`  bo`liniwi    ha`r  bir  jerdin`  o`zinde  qolayli  ha`m  arzan 

bolg`an  o`nim  islep  shig`ariwg`a  qa`niygelesiwin  an`latadi.  Qa`niygelesiw  bolsa  jaratilg`an 

o`nimnin`  mug`dar  ha`m  sipat  jag`inan  jaqsi,  oni  jergilikli  bazarlardi  qanaatlandiriw  arqali  basqa 

regional  xaliqaraliq  ha`m  ja`ha`n  bazarina  shig`ariw  imkaniyatin  na`zerd  tutadi.  Usi  mag`anada 

miynettin` territorial bo`listiriliwi sirtqi sawda ju`rgiziwdin` tiykari bolip xizmet qiladi, sawda bolsa 

ekonomistler pikirinshe, ha`r qanday bayliqtin` jaratiwshisi esaplanadi. 

Miynettin`  territorial  bo`listiriliwi  ma`mleket  ha`m  rayonlar  sotsial-ekonomikaliq 

progresstin`  basli  ko`rsetkishi,  belgisi  bolip  esaplanadi.  Ol  qay  da`rejede  ken`  sho`lkemlestirilgen, 

diversifikatsiyalastirilg`an  (yag`niy  tu`rlengen)  bolsa,  ma`mlekette  sonsha  rawajlang`an  boladi. 

Sonin` menen birge territorial miynettin` bo`listiriliwinin` rawajlanbag`anlig`i ma`mlekette intensiv 

emes,  ekstensiv  ekonomika  bag`dari  barlig`i  onin`  ishki  potentsialinan  toliq  paydalanbasliq  ha`m 

territoriya  ekonomikaliq  tig`izlig`inin`  pa`sligi  sa`wlelenedi.  Territoriyada  neni  jetistiriw 

qolaylilig`i  emes,  ba`lkim  jaratilg`an  o`nimnin`  bazar  talabina  saylilig`i,  sipati,  qariydarlilig`i, 

ba`sekege shidamlig`i basli esaplanadi. 

A`lbette bazar bolip o`nimlerdi islep shig`ariw ushin «ishki imkaniyatlar», sha`rt-sharayatlar 

da bar boliwi kerek. Bolmasa territoriya-ma`mleket yaki regionnin` ekonomikaliq aktivligi ju`zege 

kelmeydi.  Biraq  soni  da  aytip  o`tiw  kerek  ta`biyiy  bayliqlardin`  mug`dari  emes,  olardin`  ha`r 

tu`rliligi    miynettin`  territorial  bo`listiriliwinin`  ken`  rawajlaniwina  imkan  beredi.  Miynettin` 

territorial bo`listiriliwi rawajlaniwinin` ja`ne basqa bir faktori transport esaplanadi. Sebebi transport 

ekonomikaliq  ortaliqtin`  «qan  tamiri»  ha`reketlendiriwshi  ku`shi,  sirtqi  masshtabta  bolsa,  o`nimdi 


almastiriw,  sawda-satiq  ju`rgiziwdin`  tiykarg`i  sha`rti  esaplanadi.  Sonday-aq  miynettin` 

bo`listiriliwinde  jumisshi  ku`shi,  ma`mlekettin`  geosiyasiy  ha`m  geoekonomikaliq  orni, 

ekologiyaliq  jag`dayi,  siyasiy  turaqlilig`i,  pa`n-texnika  rawajlaniwi  siyaqli  faktorlar  da  a`hmiyetli 

esaplanadi.  Miynettin`  territorial  bo`listiriliwinin`  tu`rli  da`rejeleri,  basqishlari  bar.  Olardi  eki  iri 

toparg`a  ajiratiw  mu`mkin.  Du`n`ya  masshtabindag`i  ha`mde  ma`mleketlerdin`  ishki  miynet 

bo`liniwi.  O`z  na`wbetinde  olar  da  tu`rli  basqishlarg`a  bo`linedi.  Misali,  birinshi  toparda  (1) 

du`n`ya  ma`mleketleri  ha`m  xaliqara,  yag`niy  o`z  aldina  ma`mleketler  araliq  miynettin` 

bo`listiriliwi  ajiratiladi.  Barliq  ma`mleketler  arasindag`i  ekonomikaliq  qatnaslar  ja`ha`n  xojaliq 

sistemasi  ha`m  bazardi  payda  etedi,  o`z  aldina  ma`mleketlerdin`  ekonomikaliq  integratsiya 

protsessleri bolsa iri regionlar ekonomikaliq birge islesiwi ha`m bazarlardi qa`liplestiredi. 

Ma`mleket ishindegi (2) miynettin` bo`liniwi to`mendegi basqishlardan quralg`an. 

2.1. Iri ekonomikaliq rayonlarara miynettin` bo`listiriliwi; 

2.2.  Wa`layat  ha`m  basqa  tu`rdegi  administrativ-territorialliq  birlikler  ortasindag`i 

miynettin` bo`listiriliwi; 

2.3. Wa`layat ishindegi miynettin` bo`listiriliwi; 

2.4. Jergilikli miynettin` bo`listiriliwi. 

Bul da`rejedegi territorial miynettin` bo`listiriliwi quram du`zilisi ma`mleketler maydaninin` 

u`lken-kishiligi, sotsialliq-siyasiy jag`dayg`a baylanisli. 

Miynettin`  territorial  bo`listiriliwi  ha`m  onin`  ha`mme  waqittag`i  «joldasi»  bolg`an 

qa`niygelesiw  na`tiyjesinde  ekonomikaliq  rayonlar  qa`liplesedi.  Olar  bolsa  ma`mleket 

ekonomikasinin` territorial quramin quraydi.  

Ekonomikaliq  rayonlar  regional  ekonomika  ha`m  regional  siyasattin`  ob`ekti  esaplanadi. 

Eger  ilgeri  ekonomikaliq  rayonlastiriw  xaliq    xojalig`in  planlastiriw  maqsetinde  ajiratilg`an  bolsa, 

ha`zirgi  waqitta  olar  islep  shig`ariwdi  territorial  sho`lkemlestiriwdin`  tiykarg`i  formasi, 

ma`mleketlik regional siyasatinin` ob`ekti, o`ndiriwshi ku`shlerdi jaylastiriwdi ta`rtipke salip bariw 

ha`m basqariw ushin za`ru`r. 

Ekonomikaliq rayonlar tu`rli faktorlarg`a qarap ajiratiladi. Olar to`mendegiler: 

-  Miynettin` territorial bo`listiriliwi ha`m territorial qa`niygelesiw; 

- Bazarg`a arnalg`an o`nimler islep shig`ariw, bazar ma`kaninin` qa`lipleskenligi; 

- Ta`biyiy sharayat ha`m qazilma bayliqlar, olardin` territorial birikpeleri; 

- Xalqi ha`m miynet resurslari; 

- Rayon payda etiwshi ha`m oni qurawshi oraydin` yaki oraylardin` barlig`i; 

- Ekonomikaliq-geografiyaliq orin; 

- Transport tu`rinin` rawajlang`anlig`i; 

- Regional infrastruktura sistemasinin` qa`lipleskenligi h.b. 

Barliq rayon payda etiwshi faktor ha`m printsipler eki u`lken topardi quraydi: ekonomikaliq 

(bazar  ekonomikasi,  ja`mlesiw,  qa`niygelesiw,  kompleks  rawajlaniw,  transport)  ha`m  territorial 

yaki  geografiyaliq  (ta`biyiy  sharayat  ha`m  ta`biyiy  bayliqlar,  infrastruktura,  xaliqtin`  jaylasiw 

sistemasi, geografiyaliq orin). 

Ha`r bir ekonomikaliq rayonnin` o`zine say rayon payda etiwshi faktor ha`m islep shig`ariw 

tarmag`i  bar.  Bazi  rayonlar  qa`liplesiwinde  qazilma  bayliqlar,  basqasinda  transport  geografiyaliq 

orin,  u`shinshisinde  qa`niygeli  jumisshi  ku`shi,  to`rtinshisinde  iri  qalalar  ha`m  a`sirese  paytaxt 

qalalar  faktori  a`hmiyetke  iye  boladi.  Ekonomikaliq  rayon  o`zine  say  territorialliq  kompleks  ha`m 

territorialliq  sistemani  quraydi.  Ekonomikaliq  rayon  territorialliq  ja`mlesiw  ha`m  territorial 

qa`niygelesiwdin`  o`z-ara  birlesken,  islep  shig`ariwdi  jaylastiriw  ha`m  territorial  sho`lkemlestiriw, 

bul protsess ekonomikaliq na`tiyjeliligin asiriwshi basli faktor  yaki forma esaplanadi. Ha`r qanday 

ekonomikaliq rayon yaki region birer bir xojaliq tarmag`in basqa jerlerge qarag`anda bul jerde ko`p 

toplang`anlig`i,  rawajlandiriwdin`  en`  a`yyemgi  bag`dari  awil-xojalig`in  jaylastiriw  menen 

baylanisli.  Sebebi  awil-xojalig`inin`  territorial  sho`lkemlestiriw  qa`siyetleri,  yag`niy  onin`  areal 

siyaqlilig`i makroekonomikanin` basqa tarmaqlarina qaray tez ko`zge taslanadi. 

Mazmunina  qaray  ekonomikaliq  rayon  ma`mleket  administrativ-territorial  quramin 

sho`lkemlestiriw ha`m basqariwda u`lken a`meliy a`hmiyetke iye. 



 

VI-Lektsiya. O`ndiriwshi ku`shlerdi aymaklik  sho`lkemlestiriw formalari 

 

Regional ekonomika ushin o`ndiristi sho`lkemlestiriwdin` ha`r eki ta`repi yaki formasi basli 



esaplanadi.  Sebebi  sotsialliq  sho`lkemlestiriw  ha`m  territorial  formalardin`  negizinde  islep 

shig`ariw  na`tiyjeliligin  asiriw,  tejemkerlik  ha`m  sonday-aq  ekonomikaliq  maqsetler  jatadi.  Eger 

sotsialliq  sho`lkemlestiriw  formalari  o`ndiris  ka`rxanalarinin`,  olarda  ba`nt  bolg`an  jumisshilar 

sanina  qaray  u`lken-kishiligi,  adamlardin`  ne  islep  shig`ariwina  qa`niygelesiwi  ha`m  birge 

islesiwinde  o`z  ko`rinisin  tapsa,  territorialliq  formalar  ekonomikaliq  ma`kan  yaki  landshaftta  islep 

shig`ariw  tarmaqlarinin`  qanday  formada  jaylasiwi,  ja`mlesiwi,  ka`rxanalardin`  o`z-ara  territorial 

qatnasin an`latadi.  

Usi 


ko`z-qarastan 

sotsialliq 

miynettin` 

bo`listiriliwi 

ha`m 

o`ndiristi 



sotsialliq 

sho`lkemlestiriw  tarmaqlar,  adamlardin`  ka`sip  ha`m  o`ner  qurami  qa`niygelesiwin  keltirip 

shig`aradi.  Territorialliq  miynettin`  bo`listiriliwi  ha`m  o`ndiristi  territorialliq  sho`lkemlestiriw 

formalari  bolsa  ekonomikaliq  rayonlar  tu`ri  ha`m  sistemasi,  olar  ortasindag`i  ekonomikaliq 

integratsiya protsessleri, territorialliq quram ha`m sistemani qa`liplestiredi. Ekonomikaliq karta yaki 

geoekonomikaliq  ortaliqta  islep  shig`ariwdi  territorial  sho`lkemlestiriw  formalari  o`zine  ta`n 

«geografiyaliq geometriya» ko`rinisinde ko`zge taslanadi. Olar tochkali, maydan  yaki lenta siyaqli 

boladi;  tochkalar  qaysi  bir  islep-shig`ariw  maydaninin`  ishinde  jaylasadi  ha`m  olar  tu`rli  siziqlar 

menen  birlestiriledi.  Ekonomikaliq  tarmaqlari  ishinde  en`  a`yyemgisi  awil-xojalig`i  esaplanadi. 

Olardin`  evolyutsion  rawajlaniwi  territoriyaliq  sho`lkemlestiriw  formalarinin`  quramallasip  bariwi 

menen  birge  ju`z  beredi.  Awil-xojaliq  tarmaqlari  -  diyxanshiliq  ha`m  sharwashiliqtin`  ma`lim  bir 

territoriyada  jaylastiriliwi  yaki  shtandorti  da`slep  nemis  ekonomisti  Iogann  Genrix  fon  Tyunen 

ta`repinen  1926-jilda  islep  shig`ilg`an.  I.Tyunen  o`zinin`  ilimiy  ideyasin  abstrakt  jag`dayda,  o`z 

aldina basqa ma`mleketler menen baylanisli bolmag`an, ajiralip turg`an ma`mleket misalinda jaratti. 

Onin`  oyinsha  bul  ma`mlekette  tek  g`ana  bir  qala  bar  bolip,  ol  awil-xojaliq  o`nimlerin,  tutiniwshi 

bir g`ana bazar yaki oray waiyzpasin o`teydi. Bul qala a`tirapinda awil-xojaliq o`nimlerin jetistiriw 

tiykarinan  transport  qa`rejeti,  o`nimnin`  awirlig`i,  onin`  sipatinin`  buzilmaslig`i  ha`m  keltiriw 

qshiqlig`i  belgileydi.  Joqaridag`i  ta`rtipte  awil-xojalig`in  jaylastiriw  qala  a`tirapinda  o`zine  say 

aylanbalardi  payda  etedi,  olar  ilimiy  a`debiyatlarda  «Tyunen  zvenolari»  ati  menen  belgili.  Misali, 

birinshisi  joqari  da`rejede  o`nimdar  qala  a`tirapi  xojalig`inan  ibarat  bolip,  onnan  keyingi  zveno 

orman xojalig`i, u`shinshisi miywe ha`m tuqimgershilikke quralg`an. 

Uliwma  Tyunen  6  zveno  belgilengen,  olar  joqaridag`ilardan  tisqari  tu`rli  bag`dardag`i 

sharwashiliqti  da  o`z  ishine  aladi.  A`lbette  I.Tyunen  ideyasi  ma`lim  bir  da`rejede  abstrakt 

esaplanadi,  sebebi  hesh  qanday  ma`mleket,  a`sirese  ekonomikanin`  ha`zirgi  globallasiw 

protsessinde  du`n`ya  xojalig`i  sistemasinan  ajiralg`an  halda  rawajlana  almaydi.  Biraq  usig`an 

qaramastan  avtordin`  bul  ta`liymati  o`zinin`  teoriyaliq  a`hmiyetin,  sonnan  bazar  ekonomikasi 

sharayatinda saqlap qalg`an. 

Sanaat  o`ndirisinin`  territorial  ha`m  da`wirlik  sho`lkemlestiriw  qa`siyetleri,  ja`mlesiw 

da`rejesinin`  joqarilig`i,  ta`biyiy  sharayati  menen  baylanisli  emesligi  ha`m  sonin`  menen 

ma`wsimlik bolmag`anlig`i ko`p ta`repten onin` ekonomikaliq na`tiyjeliligin ko`rsetedi. 

Ha`zirgi  ku`nde  jan`a  joqari  texnologiyalardin`  («naw-xau»)  rawajlaniwi  na`tiyjesinde 

global  masshtabta  sanaat  tarmaqlari  o`zlerinin`  ekologiyaliq  jaqtan  tazalig`i,  miynet  talaplig`ina 

qaray  tu`rli  ma`mleketlerde  jaylastirilmaqta.  Milliy  ha`m  regional  ekonomikada  sanaatti  territorial 

sho`lkemlestiriw formalari ja`nede anig`iraq ko`riledi. 

Sanaati  rayonlastiriw  yaki  territorial  sho`lkemlestiriwdin`  birlemshi  elementi  sanaat 

ka`rxanasi esaplanadi. Usi da`rejede o`ndiristin` sotsialliq ha`m territorial sho`lkemlestiriw formasi, 

yag`niy ja`mlesiw birgelikte ko`zge taslanadi. 

Pa`sten  ekinshi  basqish  sanaat  punkti  esaplanadi  ha`m  ol  hesh  bolmag`anda  bir  sanaat 


Katalog: lektions -> geografiya
geografiya -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
geografiya -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja

Download 0.74 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling