O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut


Download 0.74 Mb.
Pdf ko'rish
bet4/11
Sana16.02.2017
Hajmi0.74 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

ka`rxanasina  iye  boliwi  kerek.  Eger  sanaat  o`ndiristin`  territorial  ja`mlesiw  da`rejesi  joqari  bolsa, 

bir  emes  bir  neshe  sanaat  ka`rxanalari  ma`lim  bir  nuqtada  jaylastirilsa,  onda  sanaat  punkti  sanaat 

orayina  aylanadi.  Respublikamizdin`  g`a`rezsizlik  jillarinda  sho`lkemlestirilgen  sanaat  oraylari 


(Asaka,  Qarawilbazar)  keleshekte  o`zine  ta`n  o`siw  polyuslarina  aylaniwi  mu`mkin.  Iri  sanaat 

oraylari  yaki  ko`binese  iri  sanaat  oraylarinin`  a`tirapinda  qa`niygelesken  sanaat  punktlerinin` 

jaylasiwi  sanaat  tu`yini,  sanaat  aglomeratsiyasin  qa`liplestiredi.  Tu`rli  ma`mleketler  ekonomikasin 

rawajlandiriw maqsetinde erkin ekonomikaliq rayonlardin` ha`r qiyli formalari sho`lkemlestirilgen. 

Olar qatarina erkin sanaat ha`mde sanaat sawda, eksport-import regionlari da kiredi. 

Solay etip, awil-xojalig`i ha`m sanaat tiykarg`i makroekonomikaliq tarmaqlardin` territorial 

sho`lkemlestiriw  formalari  ha`r  qiyli  o`zgesheliklerge  iye.  Xojaliqti  territorial  sho`lkemlestiriw 

ta`liymatinin`  tiykarshisi  belgili  nemis  ekonomisti  Avgust  Lesh  esaplanadi.  Sonin`  menen  birge 

territorial  o`ndirislik  kompleksler  ta`liymatin  belgili  ekonomikst  ha`m  geograf  N.N.Kolosovskiy 

jaratqan. 

Territorial  o`ndirislik  kompleksleri  a`piwayi  ha`m  quramalli  boladi.  Misali,  GES  ha`m 

alyuminiy  zavodi,  yaki  paxta  tazalaw  ha`mde  may  zavodlari  bunday  komplekslerdin`  onsha 

quramalli  bolmag`an  formasi  esaplanadi.  Olar  a`piwayi,  yag`niy  bir  ka`rxana  da`rejesinen  rayon 

yaki  territorial  o`ndirislik  komplekslerdin`  joqari  formalarg`a  o`tiwindegi  da`slepki  buwin 

esaplanadi.  O`ndirislik  territorial  komplekslerdin`  rawajlang`an  formasi  ja`nede  ken`irek  o`z-ara 

baylanisqan,  uliwma  xaliq  jaylasiwi  ha`m  infrastruktura  sistemasina  iye  bolg`an  sharayatta  payda 

boladi. Bizin` sharayatimizda olar paxta maydani, paxta tazalaw ha`m may zavodlari, sharwashiliq 

fermalarinan, transport xojalig`inan ibarat boliwi mu`mkin. Usig`an uqsas Angren, Almaliq, Qarshi, 

Mirzasho`l TO`K-leri de qa`liplespekte. 

Transportsiz  awil-xojalig`i  ha`m  sanaat  standarti,  ekonomikaliq  rayon  ha`m  territorial 

o`ndirislik kompleksler payda bolmaydi. Usi ko`z-qarastan transport uliwma o`ndiris protsessi ha`m 

oni  territorial  sho`lkemlestiriwdin`  «qan  tamiri»  ha`reketlendiriwshi,  bekkemlewshi  bo`limi 

esaplanadi. 

Transporttin`  o`zin  de  territorial  sho`lkemlestiriw  formalari  bar.  En`  a`weli  bul  tarawdin` 

lenta  siyaqli  jaylasiwinin`,  tu`rli  transport  tu`rlerinin`  kesilisken  tochkalarinda  transport 

tu`yinlerinin` payda boliwin umitpaw kerek. 

Magistral  jollar  ha`m  qalalar,  qalalar  aglomeratsiyalari  milliy  ha`m  regional 

ekonomikasinin`  ishki  du`zilisi,  tayanish  tochka  ha`m  siziqlardi  quraydi.  Misali,  Tashkent-Jizzaq-

Bekabad, Samarqand-Buxara-Qarshi  «u`sh mu`yeshlikleri» Ferg`ana qalqasi O`zbekstan sotsialliq-

ekonomikaliq turmisinin` geografiyaliq o`zegin sa`wlelendiredi. 

 

 

 



 

 

O`zbekstan respublikasi  milliy ekonomikasi  ha`m onin`  rawajlaniwnin basli lzgeshelileri. 



 

VII-Lektsiya. O`zbekstan  respublikasinin` ta`biyiy  sha`rayati ha`m  ta`biyiy  resurlari. 

 

Ja`miyet ha`m ta`biyat arasindag`i  o`z-ara  baylanislar menen  baylanisli bolg`an  mashqala - 



ma`seleler  u`stinde  qatar  pa`n   ua`killeri  izertleuler  alip  baradi.  Biraq  bunda  geografiya  ha`m 

regional ekonomika   pa`nleri  o`z-aldina  orin iyeleydi.  Sebebi  izertlew  ob`ekti  ta`biyat,  xaliq,  

xojaliq    bolip  kelgen    ha`m    territoriyalardin`    sotsial-ekonomikaliq,    rawajlaniwi,  olardin`  

keleshegi haqqinda  jumis alip  bariw  usi  territorial  pa`nler  ushin  basli  esaplanadi. 

Ta`biyiy resurslar  haqqinda  so`z  barg`anda  en`  a`weli  bir ma`seleni  jaqsi  tu`sinip  aliw  

lazim.  Ma`lim,    ta`biyiy          resurslar    tawsilip    qalatug`in    ha`m    taysilmaytug`in    resurslarg`a  

bo`linedi.    Tausilatug`in    resurslar  qatarina  jer  asti  ha`m  jer  u`sti    bayliqlari    kiredi.    Sonin  ushin  

olardan  aqilg`a    muwapiq    ha`m    tejep    paydalaniw    lazim  boladi.    Tausilmaytug`in    ta`biyat 

resurslarg`a    quyash  energiyasi,  samal,  okean    ha`m  ten`iz    suwlari      arqali    alinatug`in  energiya 

kiredi. 


Islep  shig`ariw    o`sip  barg`an  sayin  ta`biyiy    resurslardin`    derlik  barliq    tu`rlerinen 

paydalaniw    da`rejesi      de  artip    baradi.  Ta`biyiy    resurslar    haqinda    ga`p    ketkende,  ta`biyiy  



bayliqlar    ma`mleket  milliy    baylig`i    quramina    kiredi    ma    degen  soraw    tuwiliw  ta`biyiy    hal?  

Milliy    bayliq    quramina    insan    miyneti  na`tiyjeleri:  islep  shig`ariw    fondlari,  jeke    mu`lk, 

daramatlar    kiredi.  Soni  menen  birge  ta`biyiy    resurslar  milliy    bayliqti    payda    etiwde   

qatnasatug`in  sotsialliq  miynetke  kiretug`in  sarp  qa`rejetlerge  o`zinin`  ta`sirin  ko`rsetedi.  

Soni aytip o`tiw  kerek, sotsialliq  islep shig`ariwda ta`biyiy  bayliqlar  basli faktorlardan biri 

bolip esaplanadi. 

O`zbekstan    Aziya    kontinentinde,  georafiyaliq    orni    jag`inan    eki    iri  dar`yasi    bolg`an  

A`mudar`ya  ha`m Sirda`r`ya  aralig`inda  jaylasqan U`stirt   platosinin  arqa-shig`is bo`limi, Aral 

ten`izinin` batis tochkasi  O`zbekstannin`  en` arqa  tochkasi  (45

0

 36  arqa  ken`lik), Termiz  qalasi  



bolsa (37

0

 11- arqa ken`lik)  Qubla  tochkasi  bolip esaplanadi. Batis tochkasi  U`stirt  plotasinin`  



(56  shig`is    uzinlig`inda),  shig`is    tochkasi    Ferg`ana    alabinin`    Qirg`izstan    menen    shegaralas 

bo`liminde (73

0

10

1



 shig`is uzinliq) jaylasqan. 

Ta`biyiy   geografiyaliq  sha`rayati ko`z-qarasinan  alatug`in  bolsaq,  O`zbekstan  birqansha  

qolayliqlarg`a  iye, bolg`an  regionlardan  esaplanadi.  Respublika  maydani  448,9  min`  km

2

  ge  



ten`    bolip,    ol    batistan    shig`isqa    1425  km  ge,    arqadan    qublag`a    930  km.ge  sozilg`an.  

O`zbekstan  o`z    maydanina  qaray    Evropanin`    Ulli  Britaniya,  Bel`giya,  Daniya,  Shveytsariya, 

Avstriya    siyaqli  onnan  u`lkenlik  etedi.  O`zbekstan    respublikasi  bir  qatar    ma`meketler  menen, 

arqada Qazaqstan, shig`is ha`m qubla-shig`ista Qirg`izstan   ha`m Ta`jikstan, batista Tu`rkmenstan, 

qublada Aug`anistan menen  shegaralasadi.  Respublikamiz  ma`mleketlik  shegaralarinin`  uzinlig`i  

6221 km ge ten`  bolip,  onnan 2203  km  Qazaqstan,  1621 km  Tu`rkmenstan, 1161 km  Tajikstan  

ha`m 109 km Qirg`izstan ha`m de  137 km  Aug`anstan  ma`mleketlerine tuwra keledi. 

Respublika   rel`efi  bir  qiyli  emes, onin`  qubla-batis bo`limleri  tiykarinan  tegisliklerden  

ibarat.  O`zbekstannin` tegisliklerden  quralg`an  bo`limi  pu`tkil  maydaninin`  u`shten  bir bo`limin  

iyelegen.  Qalg`an  u`shten  bo`limi  bolsa    tawlardan  ha`m  taw  janbawirlarinan  ibarat  bolip,  olar  

respublikamizdin`    shig`is    ha`mde  qubla-shig`is    bo`limlerin  iyelegen.    Ma`mleket  

territoriyasindag`i    en`    ba`lent    bo`limi  4643  m.ge  ten`.  O`zbekstannin`  territoriyasindag`i  qubla-

shig`is  bo`limlerin  iyelegen    tawliqlar    respublikanin`    suwg`a    bolg`an    talaplarin    ma`lim  

mug`darda  ta`miyinlep turiwda a`hmiyetke iye.  Tawlar  arasinda  u`lken   maydanlardi  iyelegen  

sho`kpe  batiqlar bar.  Olar  qatarina  Ferg`ana,  Sangzor- Nurota, Samarqand, Qashqadar`ya  ha`m 

Surxandar`ya      batiqlari    kiredi.    «Ferg`ana  alabi»    dep  atalg`an    Ferg`ana      batig`i    tawlari  

aralig`inda  iri  territoriya bolip,  onin`  uzinlig`i  370 km ge ten`.  Ferg`ana  u`sh  ta`repinen  g`ana  

ashiq. 


Respublika  ishindegi   tegislik  bo`limlerine U`stirt  pa`st tawlig`inin`  bir bo`limi,  to`mengi  

A`miwda`r`ya  Qizilqum    qumliqlari    kiredi.  Qizilkum      sahrasinin`  orayliq  ha`m  qubla-batis 

bo`liminde Bo`kentaw, Altintaw  Ko`kpetaw  siyaqli  adirlar bar.  

O`zbekstan  ta`biyiy   sha`riyatinin`   o`zine ta`n   qa`siyetlerinin`   ja`ne  biri sonda, bul jerde  

tez-tez    jer    silkiniwler    ju`z  beredi.    Jer  silkiniw    ku`shleri      ayirim    jag`daylarda    8-9    ballg`a   

jetiwi    mu`mkin,  1823-jilda    Ferg`anada,  1889-ha`m  1902-jillarda    Andijanda,  1866-ha`m  1868-

jillarda    Tashkent  qalasinda    bolip    o`tken    silkiniwler    u`lken    wayranshiliqqa    sebep    bolg`an. 

1966-j.  26-aprel`    tan`inda    Tashkentte    u`lken    ku`sh    penen  bolip  o`tken  silkiniw    ko`pshiliktin` 

yadinda. 

Ma`mleketimiz    ta`biyatti  o`zinin`    quyashlilig`i  menen  ajiralip  turadi.  Onin`  Aziya 

kontinentinin`    orayinda,  okean    ha`m  basqa    suw    basseyinlerinen    uzaqta    jaylasqanlig`i, 

klimatinin` qurg`aqlig`i, jawin-shashinnin`  kemligine sebepshi boladi.  Respublika  klimati qon`si  

Iran  ha`m  Awg`anstan    ushin  ta`n    bolg`an    o`zgeriwinin`    subtropikaliq    klimattan  ma`lim  

da`rejede  pariq    qiladi.  Ma`mleketimizdin`  en`  suwiq  da`wiri  yanvar`    ayi    esaplanadi.  Ayirim  

jillari bul da`wirde  suwiq  keledi.  Al jazdin`  en`  issi  da`wiri   iyul`-avgust  aylari.  Bul da`wirde  

alaplar  ha`m taw janbauirlarinda  temperatura  ortasha  25-30  da`rejege  jetse, qubla  wa`layatlarda 

ol  30-35

0

,  ayirim  wa`layatlarda  40-42



0

    qa  ten`.  O`zbekstan    jawin-shashin  kem    tu`setug`in   

qurg`aqshil region esaplanadi. Respublikanin`  ko`pshilik  jerlerinde  jilliq  jawin-shashin  mug`dari  

200-300    mm  di  quraydi.    Jauingershilik    en`  kem  bolatug`in    terrtoriyalarg`a    A`miwda`r`yanin`  

ha`m  Qizilqum    sho`lleri    kiredi,    tawli    rayonlarda  900-950  mm  ge  ten`.  Jer  u`sti  suwlari  


respublika  territoriyalari  boyinsha  birqansha  tegis  emes  bo`lingen ma`mleket  territoriyasinin`  

u`shten  eki    bo`limin    iyelgen    tegisliklerde    suw    derekleri    ju`da`    az.  Al  shig`is    bo`limdegi  

tawliqlarda  da`r`ya  tarmaqlari  ko`p. 

Ma`mleketimizdin`    suwg`a      bolg`an      iqtiyajin    qanatlandiriw    ushin    eki    iri  dar`ya 

A`miwda`r`ya    ha`m    Sirda`r`ya      u`lken    orin  tutadi.    Sirda`r`yanin`    uzinlig`i  -  2137  km, 

A`miwda`r`yanin`  bolsa  1437 km ge  ten`.  Sirda`r`ya A`miwda`r`yag`a  qarag`anda uzin bolsada  

suwinin`    ko`lemine    qaray  onnan  keyin    turadi.      Orta    Aziya    ha`m  sonday-aq    O`zbekstandag`i  

da`r`yalarg`a    suw  beriushi    tiykarg`i  derek  qar  ha`m  muzliqlardan  ibarat.  U`lkemizde    suw 

jetispewshiligi    ko`p  jillar    dawaminda    sezilip    keldi.  Sol    sebepli    respublikanin`    bir  qatar   

territoriyalarinda  bir   neshe kanallar qurilg`an. Bul  kanallardan  tek suwg`ariw  ushin g`ana emes, 

ba`lkim  elektr  stantsiyalar  quriw   ushin da   paydalanip  kelingen.  Narpay, U`lken  Namangang`a  

uqsag`an  kanallar h.b  suw qurilislari  usilar  qatarina kiredi. O`zbekstan territoriyasinda  birqansha  

ko`ller  de ushirasadi.  Biraq olardin`  ko`pshiligi  kishi ko`ller.  Olardin`  arasinda  en` irisi  Aral  

ten`izi esaplanadi.  Bir  uaqitlari  O`zbekstannin`  kemeshilik ha`m  baliqshiliq  tarawlarinda basli 

orin  tutip  kelgen    Oral    ten`izinin`    abroyi    ha`zirgi    da`wirge  kelip    birqansha    paseyidi.    A`miw 

ha`m Sirda`r`yanin`   Uralg`a  alip  keletug`in suw  mug`dari  birqansha kemeyip  ketti.  Na`tiyjede  

onin` suw   qa`ddi  bir neshe  litrge   pa`seyip, jag`alari bolsa onlap metrge  shegindi.  Aral  ten`izi  

mashqalasi    payda  boldi.    Aral    ten`izi    katastrofasi    aqibetinde    payda  bolg`an    ekologiyaliq  

jag`day  endilikte  ma`mleket  shen`berinen   shig`ip,  pu`tkil  planetaliq  mashqalag`a  aylandi.   

O`zbekstan  respublikasi  Prezidenti  I.A.Karimov    dun`ya    masshtabindag`i  o`tkizilgen 

konferentsiyalarda qatnasip  dun`ya  ma`mleketleri  diqqatin  itibarin  bul ma`selege  qaratip   keldi.   

Sonnan,    ma`mleketimiz    basshisi    Birlesken      Milletler    Sho`lkeminin`    50  jilliq    yubileyine 

arnalg`an    N`yu-York  da  1995-jili    bolip    o`tken    sessiyasinda    dun`ya    ja`ma`a`tshiligi  diqqat 

itibarin  ja`ne bir   bar Aral  mashqalasina  qaratti. 1998-jil 6-noyabr`da YuNESKO-nin` Tashkentte 

bolip  o`tken  155  sessiyasinin`    juwmaqlawshi    jiynalisinda    so`zge    shiqqan    I.A.Karimov: 

«Isenimim    kamil,  xaliq-araliq  ja`miyettin`    birgeliktegi    is-ha`reketleri  Aral  ten`izi  basseynindegi  

suw-ekologiya    mashqalalarin    sheshiwde    a`meliy    ta`sir    qiladi»  -  dedi.    Respublikada    suw  

jetispu`wshiligi  na`zerde  tutilip  son`g`i  jillarda  bir qatar   suw  saqlag`ishlari   qurilg`an. ha`zir  

olardin`    sani  45-ke    jetedi.    Respublikada    bir  neshe  shipali    mineral    suwlardin`    derekleri    bar. 

Ma`mleketimizdin  bulaqli  suw  dereklerinen  paydalaniw  maqsetinde Chimen, Shortoq, Jan`ajol, 

Turan siyaqli sanatoriyalar   sho`lkemlestirilgen.  

O`zbekstannin o`simlikler  du`n`yasi  da birqansha  bay.  O`simlikler arasinda quraminda efir  

maylari    bolg`an    25  min`    tu`rden  ziyat    o`simlikler  belgili.    Respublika    o`simlik    dun`yasi  

haqqinda    so`z    ju`ritkende      A`miwda`r`ya  eteklerindegi    ken`  qamiszarlar  maydanlarin  da  aytip 

o`tiw    lazim.  Olardan  terisi  qimbat  bolg`an  ondatorlardi  ko`beytiw,  quslar      qoriqxanasi,    sharwa 

mallari    ushin    aziqlar    maydani    sipatinda    paydalaniw      mu`mkin.    Taw    jaylawlarinin`    ko`p  

jerlerin  iyelep    alg`an    muzliqlar,  jang`aqzarlar    ekonomikasinin`    basli    tarmag`i    bolg`an    pal 

ha`rreshilikte    rawajlandiriwg`a    imkan    beredi.    Bar    bolg`an    o`simliklerdin`    30%-i  tek  

respublikamizda  ushiraydi.    Ma`mlekettegi    o`simliklerdin`    u`lken    bo`limi    sharwashiliqta    jem-

sho`p  bolip xizmet qiladi. 

O`zbekstanda  jer asti bayliqlari  da ko`p.  Bizge ma`lim,  ha`zirgi zaman  o`ndirisi ha`m en`   

a`weli  sanaatda    o`nimler  islep  shig`ariw    tiykarinan  jer  asti    bayliqlarina    tiykarlanadi.  Bul  

barisinda      ma`mleketimiz   u`lken    qolayliqlarg`a    iye.  Jer  asti  bayliqlari  arasinda    mis,  qorg`asin, 

altin, kumis, kolayi, vol`fram, uran, ta`biyiy  gaz, neft`, ko`mir, albminiy, shiyki  zati  tush, qimbat  

baha taslar, mromorlar,  kaalin, ozokerit  korund   siyaqli  bar.  Bulardin`  ishinde  mis, qorg`asin, 

altin,  gumis,  ta`biyiy    gaz,  uran  siyaqli    ka`nler      mug`dari    boyinsha    dun`ya  ko`leminde    ko`zge  

ko`ringen orinlardi iyeleydi.  Jer asti  bayliqlari  haqqinda  so`z  ju`rt`kende  O`zbekstannin`  altin  

haqqinda  o`z-aldina  toqtap  o`tiwimiz  kerek. Altin  ma`mleketimizdin` en` tiykarg`i bayliqlarinan 

biri bolip,  g`a`rezsizligimizdin`  isenimli  negizi esaplanadi. Solay eken  barliq  ma`mleketimizdin` 

sirtqi    ekonomikaliq      baylanislarinda  altin    dun`ya    valyutasi    uaziypasin    o`teydi.    O`zbekstan 

Respublikasi    altin    qazip  shig`ariw    boyinsha    ma`mleketler    arasinda    Rossiyadan    keyin  2-shi 

orinda,    xaliqtin`    jan  basina    esaplag`anda    bolsa  1-shi  orinda.  Altinnin`    mug`darina    qaray  



ma`mleketimiz    du`n`ya    boyinsha  4-shi,  al    oni    qazip    shig`ariw    boyinsha    bolsa  7-shi  orindi 

iyeleydi. Altin qazip   shig`ariwda   Murintaw Respublikasinin` tiykarg`i  orayi esaplanadi.  

Usi    altin  ka`ni  sebepli    Qizilqum    sahrasinda    1972-jili    Zarafshan  qalasi  payda  boldi.  

Murintawdan  tisqari    Tashkent,  Samarqand,  Jizzax    ha`m  Namangan    wa`layatlarinda    da  altin  

ka`nleri    bar.    O`zbekstan  da    altin      ka`nleri    qatarina    Marjanbulaq,    Ko`kpetas,  Zorminton, 

Ko`shbulaq, Qayrag`ash, Pirmurod  siyaqli  kiredi. 

Respublikamizdin  ayirim    territoriyalarinda  mis  ka`nleri  tabilg`an.  Tashkent  wa`layatinin` 

Almaliq qalasi qurilg`an, keyinshelli ol ren`li metallurgiya sanaati orayina aylang`an. O`zbekistanda 

sonday-aq  ta`biiy  gaz  zapasi  2  trl  m

ko`mir  zapasi  bolsa  2  mlrd  tonnadan  artiqti  quraydi. 



Qashqada`r`ya  ha`m  Buxara  territoriyalari  esaplanadi.  Mubarak  gazni  qayta  islew  zavodi, 

Ko`kdomalaq  neft`  ka`ni  ma`mleketimiz  jonilg`i  energetikasi  kompleksinde  basli  orin  orin  tutadi. 

O`zbekistanda  ko`p jillar neft` ha`m neft` o`nimlerine bolg`an iqtiyajdi qanaatlandiriw maqsetinde 

oni  sirttan  alinip  keliner  edi.  Ha`zirgi  ku`nge  kelip  bolsa  Respublika  neft`  shig`ariw  tarawinda 

u`lken jetiskenliklerge erisilip atir. Keyingi jillarda ma`mleketimizde 20-g`a jaqin neft` ka`nlerinin` 

barlig`i  aniqlandi.  Bir  qatar  neft`  ka`nleri  iske  tu`siriliwi  sebepli  neft`  qazip  shig`ariw  keskin 

ko`beydi.  Misali,  1980-jili  O`zbekstanda  shig`arilg`an  neft`  ko`lemi  2810  min`  tonnani  qurag`an 

bolsa, 1999-jilg`a kelip bul san 8 mln tonnadan artip ketti. Neft` shig`ariw boyinsha Qashqada`r`ya 

wa`layati  ka`rwanbasshiliq  etedi.  Ha`zir  ma`mlekette  shig`arilip  atirilg`an  nefttin`  92    usi 

wa`layatqa tuwri keledi. Solay etip, O`zbekistan endilikte neft` boyinsha da g`a`rezsizlikke eristi. 

O`zbekstannin`  sotsial-ekonomikaliq  rawajlaniwinda  ko`mirdin`  a`hmiyeti    da  u`lken. 

Angren qon`ir ko`mir ka`ni bul barada jetekshi orindi iyeleydi. Bul ka`nnin` iske tu`siriliwi menen 

Angren  qalasi  payda  boldi.  Sonday-aq  Surxanda`r`ya  wa`layatlarinda  Sharg`un,  Baysun  tasko`mir 

ka`nleri bar. 

Jer asti bayliqlari ta`biyat inam etken ulli bayliq esaplanadi. Biraq olardan aqilg`a muwapiq 

tejep paydalaniw, regionlar ekologiyaliq jag`dayin saw halda saqlaw menen birgelikte alip bariliwi 

kerek. 

 

IX-Lektsiya. O`zbekistan xalqinin` o`siw pa`ti, qurami ha`m miynet resurslari 



 

Regional  ekonomika  pa`ninin`  tiykarshilarinan  biri  U.Ayzard  pikirinshe,  ol  yaki  bul 

territoriyanin` xojalig`i quramali jumbaq bolip, oni sheshiw xaliq    baslaw kerek deydi. 

Rasinda  da  xaliq  kurallari  sotsial  -    ekonomikaliq    kategoriya  esaplanadi,  ol  menen    islep  

shig`ariw «basinan ayag`ina» shekem  ajiralmas baylanisqa iye. 

Sebebi  miynet  resurslarisiz  islep  shig`ariw bolmaydi,  islep  shig`ariw bolsa xaliq  ushin  

kerek:  materialliq    ha`m    ruwxiy    bayliqlardin`    jaratiwshisi  da,  olardin`    tutiniwshisi  da    tap    sol  

xaliq  esaplanadi,  yag`niy  adamlardin`  belgili  bir territoriyadag`i  birligi. 

O`zbekstan respublikasi xalqinin`  sonina qaray  du`n`yadag`i  orta  da`rejedegi  ma`mleket  

esaplanadi.  Onin`    xalqi    1-yanvar`  2002-j.    mag`liwmatlarina    qarag`anda    25,1  mln    adamdi 

quraydi.  Respublika  xalqi tu`rli  da`wirlerde ha`r  qiyli  da`rejede  o`sip  barg`an. Misali: 1897- jili  

yag`niy    sol    jili    o`tkerilgen    uliwma      Rossiya    xaliqti    esapqa      esabati  boyinsha    ha`zirgi  

O`zbekstan    territoriyasinda    3948  min`  adam    jasag`an.    1913-jilda    ol  4331    min`    adamdi  

qurag`an.  Ekinshi  du`n`ya  urisi  jillari 1939 jilda O`zbekstan  xalqi 6347  min`  adamnan ibarat  

bolg`an    ha`m  ol    keyingi    1959-  jili    xaliqti    esapqa    aliwda    ko`re  8119  min`    adamg`a  jetken.  

O`tken  20 jil  dawaminda  xaliqtin`  sani 1772 min`  adamg`a  yaki  ortasha  bir jilda  88,6  min`g`a  

ko`beyip    barg`an.  Ko`rinip    turg`aninday    bul  da`wirde    ma`mleket    xalqinin`    o`siw    da`rejesi  

biraz  tezlesken. 1970-1979-j. aralig`inda   ma`mleket  xalqi 11779 min`nan  15389 min`  adamg`a 

jetken,  ortasha    bir  jilliq    ko`beyiw:  absolyut    ko`rsetkishinde    402    min`    adamg`a,  salistirma  

yag`niy %  ko`rinisinde ol 3,00%-ke ten` bolatug`ini Awqamda  o`tkizilgen  son`g`i  xaliqti esapqa  

aliw    O`zbekstanda    1978    min`  adamdi    qurag`an.    Eki    xaliqti  esapqa    aliw    aralig`inda    (1979-

1989jj)      xaliqtin`    sanina    ja`ne    4391  min`    adam    qosilg`an  ha`m  onin`    ortasha    sanina  jilliq  

ko`beyiw  da`rejesi 2,55% ti  qurag`an.  Bul bolsa  aldin`g`i  da`wirge  qarag`anda  0,45% ge kem 

bolg`an.  Soni  aytip    o`tiw    kerek,  O`zbekstan    demografiyaliq    rawajlaniwdin`    en`    joqarg`i 



ko`rsetkishleri    70-jillarg`a    tuwri    kelgen.  Ma`mlekettin`  xalqinin`    saninin`    keyigi    jilardag`i  

o`zgerip  bariwi  1 kestede  keltirilgen.  Bul keste  mag`liwmatlarg`a  qarag`anda, respublika  xalqi  

1989-2000-jillarda  123,8%    ke  o`sken,    bir  jilliq    ko`beyiw  195%-ti    qurag`an.  Usi  da`wirde  

xaliqtin`    o`siw    da`rejesi    Surxanda`r`ya    ha`mde    Qashqada`r`ya    wa`layatlarinda    en`    joqari  

bolip,  1392  ha`m  1360%-ti  qurag`an.  Sonday-aq    bul  ko`rsetkish  Namangan,  Xorezm,  Jizzax, 

Andijan,  Samarqand      wa`layatlarinda    da    bir  qansha  joqari  ha`m  ha`zirgi  waqitta    Nawayi, 

Sirda`r`ya, Tashkent wa`layatlarinda  salistirma pa`stligi  gu`zetilgen.  Paytaxt - Tashkent  qalasinda   

bolsa    o`siw    ju`da`    a`ste:  bir  jilliq    ko`beyiw    tek    g`ana    0,10  %    ke  ten`.  Xaliqtin`    salmag`ina  

qaray    Samarqand    ua`liyati      birinshi,    Ferg`ana    -  ekinshi    ha`m  Tashkent      ua`liyati      u`shinshi  

orinda    turadi.    Demografiyaliq  potentsialinin`    en`  pa`st    mug`dari  Nawayi    ha`m  Sirda`r`ya   

wa`layatlarinda. 

Respublika    territoriyasinin`    ta`biyiy    sha`rayati    sotsialliq-  ekonomikaliq    rawajlaniw   

imkaniyatinin`    tu`rliligi    xaliqtin`    jaylasiwina    ta`sir  qiladi.    Ma`mleket    boyinsha    xaliqtin`  

jaylasiwinin`    ortasha    tig`izlig`i    1km

2

  ge  55,4    adamnan  ibarat    bolg`an    halda,    ol  Nawayi   



wa`layatindag`i  7,1 adamnan, Andijan  wa`layatindag`i  515,6  adamg`a shekem  pariq  qiladi. 

Tariyxiy  xalqimiz    ma`mleketimizdin`    suwg`arilatug`in    alablarinda    tig`iz  jaylasqan.  Bul 

ko`rsetkish  Ferg`ana, Namangan, Xorezm  wa`lfyatlarinda  da  bir qansha  joqari. Qaraqalpaqstan  

Respublikasi    ha`mde    Nawayi    ua`liyati    O`zbekstan    territoriyasinin`  61,9%-in    qurasa    da,  bul  

jerde    ma`mleket  xalqinin`    tek  g`ana    9,3%-i  jasaydi.  Usi  sebepli    bul  eki    administrativ    birlik 

respublika  xalqinin`  jaylasiwinin`  ortasha  ko`rsetkishine  o`zinin`  ta`sirin tiygizedi. 


Katalog: lektions -> geografiya
geografiya -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
geografiya -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja

Download 0.74 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling