O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut


Download 0.74 Mb.
Pdf ko'rish
bet9/11
Sana16.02.2017
Hajmi0.74 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

o`simlik mayi, qurilis materiallari kiredi. 

 

 



 

 

Sirda`r`ya wa`layati 



Bul wa`layat 1963-jilda du`zilgen. Onin` territoriyasinda 9 rayon, 5 qala ha`m 6 qalashalar 

bar.  Sirda`r`ya  wa`layatinin`  uliwma  maydani  5,1  km

2

  bolip,  Mirzasho`l  ekonomikaliq  rayoni 



territoriyasinin`  19,9%-in  quraydi.  Xalqi  2001-jil  mag`liwmatlarina  qarag`anda  649,6  min`  adam, 

yaki  respublika  uliwma  xalqinin`  2,6%-ine  ten`.  Administrativ  orayi  -  Gulistan  qalasi.  Xojalig`i, 

transport  ha`m  infrastruktura  tarmaqlarinin`  rawajlaniwinda  qon`si  Tashkent  wa`layatinin` 

a`hmiyeti joqari. 

Ekonomikaliq-geografiyaliq  orni  ha`m  ta`biyiy  bayliqlari.  Sirda`r`ya  wa`layati  Mirzasho`l 

ekonomikaliq  rayoninin`  arqa-shig`is  territoriyasin  iyelegen  halda  qolayli  ekonomikaliq-

geografiyaliq  a`hmiyetke  iye.  Bunday  qolayliqti  Tashkent  wa`layati,  Zarafshan  ha`m  Ferg`ana 

alabina  qon`si  boliwi,  magistral  transport  jollarinin`  o`tkenliginde  ko`riw  mu`mkin.  Sonday-aq 

arqadan Qubla Qazaqstan, qubladan Ta`jikstan respublikasi menen shegaradaslig`i onin` o`z aldina 

geosiyasiy a`hmiyetke iye ekenligin bildiredi. 

Sirda`r`ya  wa`layati  Jer  u`sti  du`zilisi  onsha  quramali  bolmag`an  halda  paydali 

qazilmalarg`a  da  bay  emes.  Territoriyanin`  ko`pshilik  bo`limi  tegisliklerden  ibarat  bolip,  Jizzax 

wa`layatinan pariq qilg`an halda ol suwg`armali diyxanshiliq qiliwg`a jaqsi sha`rayat jaratadi. Biraq 

uliwma  Jer  fondi  tek  ekonomikaliq    rayonda  emes  ba`lkim  Respublikada  da  salistirma  kishirek 

esaplanadi.  

Wa`layatta  vegetatsiya  da`wiri  uzin  bolip,  ol  210-228  ku`nge  jetedi.  Klimattin`  issilig`i, 

vegetatsiyanin` uzinlig`i issi su`yer eginlerdi jetistiriw ushin qolayli. Respublikamizdag`i gaz benen 

isleytug`in    en`  iri,  quwati  3000  kVt  bolg`an  Sirda`r`ya  JES-i  wa`layattin`  Shirin  qalasinda 

qurilg`an. 

Xalqi ha`m miynet resurslari. Wa`layat Mirzasho`l ekonomikaliq rayoni xalqinin` 39,6%-ine 

ten`. Tig`izlig`i 1 km

2

 qa 127,3 adam. Sirda`r`ya xalqinin` tig`izilig`i Jizzax wa`layatina qarag`anda 



2,6  ma`rte  joqari.  Buni  maydaninin`  kishiligi  ha`m  onin`  barliq  bo`limleri  jaqsi  o`zlestirilgenligi 

menen tu`sindiriw mu`mkin. Xovos, Mexnatabat ha`m Mirzaobot rayonlarinda ha`r birinde 50 min` 



adamg`a  da  jetpeydi.  Wa`layat  orayinin`  -  Gu`listan  qalasinin`  xalqi  55  min`  adam.  2000-jil 

juwmaqlarina qarag`anda xaliqtin` ta`biyiy ko`beyiw ko`rsetkishi ha`r min` adamg`a 16,6, tuwiliw 

koeffitsienti  bolsa  22,1  ha`m  o`limshilik  5,5  promillge  ten`  bolg`an.  Milliy  qurami  tiykarinan 

o`zbekler  ha`mde  qazaqlar,  ta`jikler,  ruslar,  koreetsler  ha`m  basqa  millet  wa`killeri  bar.  Wa`layat 

xalqinin`  32,2%-i  qalaliq  jerlerde  jasaydi.  Miynetke  jaramli  xaliqtin`  sani  2001-jil  1-yanvar` 

mag`liwmatlari  boyinsha  306,6  min`  adam,  yaki  uliwma  wa`layat  xalqinin`  47,2%-ine  ten`.  Xaliq 

xojalig`i  tarmaqlarinda  barliq  miynetke  jaramli  xaliqtin`  246  min`,  yag`niy  80,2%-i  ba`nt.  2001-

jilg`i statistikaliq mag`liwmatlarg`a qarag`anda jumissiz dep ta`n aling`an shaxslar sani 991 adamdi 

quraydi. 

Xojalig`inin`  uliwma  ta`riypi.  Sirda`r`ya  wa`layati  ma`mleket  territorial  miynettin` 

bo`listiriliwinde  tiykarinan  paxta  jetistiriwge  qa`niygelesken.  Sonin`  menen  birge  wa`layatta  ha`r 

tu`rli  o`nim  islep  shig`aratug`in  sanaat  ka`rxanalari  da  bar.  2000-jilda  awil-xojaliq  o`nimleri 

100,2%-ke  o`sken.  Jalpi  ishki  o`nim  ko`leminde  awil-xojalig`inin`  tutqan  orni  75,6%-ti  iyeleydi. 

Sanaat  o`nimlern  islep  shig`ariw  ko`lemi  2000-jilda  1311,3%-ke,  xaliq  tutiniw  zatlari  107,8 

payizg`a  asqan.  Wa`layatta  elektroenergetika,  jen`il,  aziq-awqat  sanaat  tarmaqlari  rawajlanbaqta. 

Bul bolsa awil-xojalig`i menen bir waqitta sanaatti da rawajlandiriwg`a imkan beredi. 

Sanaati.  Sirda`r`ya  wa`layatinda  tiykarg`i  sanaat  ka`rxanalarinin`  sani  43-ke  jetken.  Sanaat 

o`ndirisi son`g`i 40-50 jil dawaminda qa`liplesken. 50- jillarda Mirzasho`ldi kompleksli o`zlestiriw 

maqsetinde  onin`  qurilis  bazasi  jaratildi  ha`m  paxta  talazaw  sanaati,  aziq-awqat  ha`mde  elektr 

energetika rawajlanip bardi. 

Sanaatinin`  rawajlaniwinda  janilg`i  resurslari  basqa  ekonomikaliq  rayonlardan,  anig`irag`i 

Shotan  gaz  ka`ninen  keltiriledi.  Respublikamizdag`i  en`  iri  Sirda`r`ya  GES-inin`  qurilisi 

mu`na`sibeti menen bul jerde Shirin qalasi  qurildi. 

GES-tin`  qurilisi  awil-xojalig`i  menen  bir  waqitta  sanaattin`  rawajlaniwina  da  o`zinin` 

ta`sirin  berdi.  Tiykarg`i  sanaat  o`nim  ko`leminde  elektr  energetika  tarmag`inin`  u`lesi  66,6%-ke 

ten`.  Ekinshi  orinda  jen`il  sanaat  turadi,  onin`  uliwma  sanaat  tarmaqlarindag`i  u`lesi  11,8%-ti 

quraydi, aziq-awqat sanaati 7,4% penen u`shinshi orindi iyeleydi. 

Sanaat tarmaqlarinin` territorial quramin  analizlegenimizde wa`layat orayi Gulistan qalasin 

o`z  aldina  ko`rsetip  o`tiw  lazim.  Bul  qala  u`lesine  Sirda`r`ya  wa`layati  sanaat  o`niminin`  23,2% 

(2000-j.) tuwra keledi. 

Jen`il  sanaat  tiykarinan  wa`layat  paxta  shiyki  zatina  tayang`an  halda  rawajlanip  kelmekte. 

Diyxanabat,  Bayauit,  Marzaabat,  Ferg`ana  ha`m  Gulistan  paxta  tazalaw  zavodlari  usilar  qatarina 

kiredi.  Joqaridag`i  tarmaqlardan  tisqari  mashinasazliq  ha`m  metaldi  qayta  islew  tarmag`i  da 

qa`liplespekte.  Tiykarinan  Tashkent  awil-xojaliq  mashinasazlig`i  zavodinin`  Sirda`r`ya  filiali 

Gulistan remontlaw-texnika zavodlari, refrijerator-vagonlardi remontlaw zavodlari usilar qatarinan. 

Bul tarmaqtin` wa`layat sanaat tarmaqlarin islep shig`ariwdag`i ko`lemi 2,2%-ke barabar. 

Qurilis  materiallari  sanaatina  uliwma  sanaat  o`niminin`  1,2%  jaqinina  tuwra  keledi.  Ol 

tiykarinan  Yangier  ha`m  Sirda`r`ya  rayoninda  rawajlang`an.  Keleshekte  toqimashiliq, 

mashinasazliq, farmotsevtika ha`m qurilis sanaatin rawajlandiriwg`a qolay imkaniyatlar bar. 

Awil-xojalig`i.  Sirda`r`ya  wa`layati  ma`mleketimiz  awil-xojalig`i  o`niminin`  3,6%, 

Mirzasho`l ekonomikaliq rayoninin` 40,8%-in beredi. Jan`a jerlerdi o`zlestiriw arqali rawajlang`an 

bul  tarmaqta  diyxanshiliq  jetekshilik  qiladi.  Ha`zirgi  payitta  Sirda`r`ya  wa`layatinin`  uliwma  egin 

maydanlari  260  min`  gektar  bolip,  sonnan  104,4  min`  gektarg`a  da`nli  eginler  egiledi. 

Diyxanshiliqtin`  jetekshi  tarmag`i  -  paxtashiliq  bolsada,  keyingi  jillarda  onin`  egin  maydanlari  bir 

qansha  qisqardi.  Ha`zirgi  waqitta  Sirda`r`ya  wa`layati  barliq  egin  maydanlarinin`  53,1%-ine  paxta 

egiledi.  Bunnan basqa paliz o`nimlerin de jetistiriw jaqsi jolg`a qoyilg`an. Sirda`r`ya wa`layatinda 

diyxanshiliq  o`nimlerin  jetistiriw  menen  birge  sharwashiliq  tarmaqlari  da  rawajlanbaqta.  Bul 

tarmaqtin` jalpi awil-xojalig`i o`nimi ko`lemindegi u`lesi 45,7%-ke ten`. Bunnan tisqari pilleshilik 

te jaqsi jolg`a qoyilg`an. Sirda`r`ya wa`layati ma`mleket territorial miynettin` bo`listiriliwinde awil-

xojalig`inin`  bazi  tarmaqlarin  rawajlandiriw  ushin  jeterlishe  sha`rayat  ha`m  imkaniyatlar  barlig`i 

sebepli keleshekte regionlar ekonomikasinda o`z aldina orin iyelew za`ru`r. 


Sirtqi  ekonomikaliq  baylanislar  ha`m  transport.  2000-jili  Sirda`r`ya  wa`layatinin`  sirtqi 

sawdaaylanisi 83,1 mln AQSh dollari, sonnan eksport ko`lemi 49,7 ha`m import 33,4 mln dollarg`a 

ten`  boldi.  Onin`  ko`pshilik  bo`limi  “MDA  ma`mleketleri  ha`m  basqa  sirt  eller  ma`mleketleri 

menen alip barilg`an sawda-satiqqa tuwra keledi. 

Sirda`r`ya  wa`layati  territoriyasinan  Tashkentti  ma`mleketimiz  qubla  ha`m  orayliq 

rayonlarin  Ferg`ana  alabi  menen  baylanistiratug`in  Tashkent-  Sirda`r`ya-Gulistan-Xovos-Ferg`ana 

alabi,  Tashkent-Sirda`r`ya-Jizzax-Samarqand-Qarshi-Termiz  temir  jolalri  o`tedi.  Bunnan  tisqari 

wa`layatta ishki baylanislardi ta`miyinlewge xizmet qiliwshi transport sistemasi darawajlanbaqta. 

Ekonomikaliq  territorial  qurami.  Gulistan  -  wa`layat  sanaat  islep  shig`ariwinda  jetekshi 

oring`a  iye  ha`m  administrativ  oray  esaplanadi.  Sanaat  o`niminin`  23,1%-i  usi  qala  u`lesine  tuwra 

keledi.  Ha`zirgi  waqitta  Gulistanda  bir  neshe  jen`il  ha`m  aziq-awqat  sanaat  ka`rxanalari  bar. 

Bunnan tisqari qalada qurilis materiallari kombinati, tigiwshilik fabrikasi islep turipti. 

Yangier  qalasi  rawajlaniw  da`rejesine  qaray  ekinshi  orinda.  Tashkent-Xovos  temir  joli, 

U`lken O`zbekstan trakti boyinda, Qubla Mirzasho`l kanali jag`asinda jaylasqan. Ha`zirde uliwma 

wa`layat sanaat o`nimi kleminin` 3,6% Yangier qalasina tuwra keledi (2000-j.). 

Rayonlardan  Sirda`r`ya,  Sayxunabad,  Aqaltin  sanaat  ha`m  awil-xojalig`i  o`nimlerin 

jetistiriw  boyinsha  salistirmali  jaqsi  rawajlang`an.  Sirda`r`ya  wa`layati  ma`mleketimizde  sirt  eller 

investorlarin kirgiziw ha`m usi tiykarda qospa ka`rxanalar quriw barisinda bir qansha arqada. 

 

 

  



To`mengi A`miwda`r`ya ekonomikaliq rayoni. 

 

O`zbekstannin` To`mengi A`miwda`r`ya regioni o`z quramina Qaraqalpaqstan Respublikasi 



ha`mde Xorezm wa`layatin aladi. Uliwma maydani 172,6 min` km

2

 yaki ma`mleket territoriyasinin` 



38,4%-in  quraydi.  Ol  bul  jag`inan  O`zbekstan  Respublikasinin`  en`  u`lken  ekonomikaliq  rayoni 

esaplanadi.  Rayon  xalqi  2002-jil  mag`liwmatlarina  qaray  2910  min`  adam  bolip,  bul  ma`mleket 

xalqinin`  11,6%-ine  ten`.  Xaliqtin`  jaylasiwinin`  ortasha  tig`izlig`i  1  km

2

  maydang`a  17  adam, 



uliwma urbanizatsiya da`rejesi 36,9%. 

 

Tiykarg`i  rayon  payda  etiwshi  faktor  bolip  onin`  ekonomikaliq-  geografiyaliq  orni  xizmet 



qiladi.  Rayon  o`zinin`  atina  say,  A`miwda`r`yanin`  to`mengi  ag`iminda,  Aral  ten`izinin`  qubla 

bo`limi ha`m O`zbekstan Respublikasinin` arqa-batis shetinde, jaqin ha`m uzaq sirt ellerge shig`iw 

jerinde  ornalasqan.  To`mengi  A`miwda`r`ya  rayoninin`  bunday  ekonomikaliq-geografiyaliq  ha`m 

geosiyasiy  oring`a  onin`  sotsial-ekonomikaliq  rawajlaniwi,  ishki  investitsiya  zonasin  jaratiw 

ha`mde  ma`mleket  ekonomikasin  du`n`ya  xojalig`i  sistemasinda  integratsiya  qiliwg`a  imka`n 

beredi. Ekinshi rayon payda  etiwshi faktor onin` gidrografik belgisi esaplanadi. Bul territoriyanin` 

tariyxi,  ha`zirgi  jag`dayi  ha`m  keleshegi  ko`p  ta`repten  A`miwda`r`ya  menen  baylanisli. 

Ma`mlekette  miynettin`  bo`listiriwinde  rayon  paxta,  sali,  ju`n,  o`simlik  mayi  siyaqli  o`nimlerdi 

jetistiriwde  basli  oring`a  iye.  Bul  jerde  qa`niygelesken,  yag`niy  rayon  payda  etiwshi  xojaliq 

tarmag`i sipatinda paxtashiliq, da`nshilik, sharwashiliq ha`mde aziq-awqat, jen`il sanaatinin` ayirim 

tarmaqlari  xizmet  qiladi.  Son`g`i  jillarda  regionda  taw-ka`n  ximiyasi,  qurilis  materiallari  ha`m 

toqimashiliq  sanaati  rawajlanip  barmaqta.  Sonin`  menen  birge  rayonda  xaliq-ara  turizmdi 

rawajlandiriw imkaniyati da bar. 

 

 



 

To`mengi A`miwda`r`ya rayoninin` bazibir makroekonomikaliq ko`rsetkishleri (2000-j. % 

esabinda) 

Sonnan 


Ko`rsetkishler 

To`mengi 

A`miwda`r`ya rayoni 

Qaraqalpaqstan 

Respublikasi 

Xorezm 


wa`layati 

Maydani 


384 

37,1 


96,5 

1,3 


3,5 

Xalqi 

11,5 


6,1 

53,2 


5,4 

46,8 


Jalpi ishki o`nim 

7,3 


2,I 

37,4 


4,5 

62,6 


Sanaat o`nimi 

4,5 


1,7 

38,5 


2,8 

61,5 


Awil-xojalig`i o`nimi 

8,8 


2,6 

29,6 


6,2 

70,4 


Uliwma egin maydani 

14,8 


8,9 

60,1 


5,9 

39,9 


Investitsiya ko`lemi 

8,8 


5,2 

59,9 


3,6 

40,1 


Cirtqi sawda aylanisi 

3,3 


1,I 

53,8 


1,5 

46,2 


 

 

2.  To`mengi  A`miwda`r`ya  ekonomikaliq  rayoni  ishki  jag`inan  O`zbekstannin`  eki  tu`rli 



u`lkenliktegi  administrativ  territorial  birliklerinen  ibarat.  Misali,  Qaraqalpaqstan  Respublikasi 

o`zinin`  maydani  boyinsha  qon`si  Xorezmnen  26,2  ma`rte  u`lken.  Bul  territoriyalar  o`zlerinin` 

ta`biyiy sha`rayati ha`m qazilma bayliqlari menende tu`rden pariq qiladi. Solay etip Qaraqalpaqstan 

Respublikasi  ha`mde  Xorezm  wa`layatinin`  demografiyaliq  ta`biyiy  geografiyaliq  ha`m  resurs 

potentsialinin`  bir  qiyli  emesligi  olarda  ekonomikanin`  o`zine  ta`n  bag`darlarin  qa`liplesiwine  alip 

keledi.  Joqaridag`i  kesteden  ko`rinip  turg`aninday  ekonomikaliq  rayon  O`zbekstan  Respublikasi 

xalqinin`  1/10  bo`liminen  ko`biregin  quraydi,  ol  jalpi  ishki  o`nimnin`  7,3%-in,  sanaat  -  4,5% 

ha`mde  8,8%  awil-xojaliq  o`nimin  beredi.  Ekonomikaliq  rayonnin`  usig`an  uqsas  ishki 

o`zgesheliklerin oni qurawshi administrativ birliklerdi analizley otirip ko`rip shig`amiz. 

 

1.1. Qaraqalpaqstan Respublikasi 



 

 

Qaraqalpaqstan  Respublikasi  O`zbekstan  Respublikasi  quraminda  suveren  ma`mleket 



sipatinda 9-yanvar` 1992-jilda dag`azalang`an. Paytaxti - No`kis qalasi. Onin` quramina 15 awilliq 

rayonlar, 12 qala, 16 qalasha kiredi. Maydani 166,6 min` km

2

, xalqi 1.01.2002-j. 1541 min` adam. 



 

Geografiyaliq  orni  ha`m  ta`biyiy  bayliqlari.  Qaraqalpaqstan  Respublikasi  O`zbekstannin` 

shetki  arqa-batisinda,  Aral  ten`izi  boyinda  jaylasqan.  Qaraqalpaqstan  Respublikasinin`  geosiyasiy 

orni,yag`niy  Qazaqstan  Respublikasi  ha`m  Tu`rkmenstan  ma`mleketi  menen  qon`silig`i, 

O`zbekstannin`  Evropa  ma`mleketlerine  shig`iw  jerinde  ekenligi,  onin`  rawajlaniwina  qolayli 

imkaniyatlar  jaratip  beredi.  Qaraqalpaqstan  Respublikasi  Jer  u`sti  du`zilisi  onsha  quramali  emes: 

en`  biyik  tochkasi  Sultanwa`ys  dizbegi  bolip,  ol  ten`iz  qa`ddinen  473  m  ba`lentte  jaylasqan. 

Qaraqalpaqstan  Respublikasinin`  batis  bo`limi  U`stirt  platosi,  qalg`an  territoriyasi  Turan  pa`st 

tegisliginen  ibarat.  region  tu`rli  paydali  qazilmalarg`a  bay.  Bul  orinda  Sultanwa`ys  dizbegi 

jaylasqan  territoriyada  ren`li  ha`m  qara  metallar,  qurilis  sanaati  shiyki  zatlari  ko`p.  Olar  qatarina 

marmar,  ha`ktas,  gips,  mergel,  fosforit,  altin,  temir  rudasi,  mis,  tal`k  h.b.  kiredi.  Biraq  bul 

bayliqlarinin`  zapasi  ha`m  texnik  ekonomikaliq  jag`inan  sanaat  o`ndirisin  sho`lkemlestiriw  ushin 

ele  quramali  u`yrenilmegen.  Qaraqalpaqstan  Respublikasi  taw-ka`n  ximiyasi  zapaslarina  da  bay. 

Shimbay  jaqinandag`i  Qusxanataw,  Qon`irat  a`tirapindag`i  Barsakelmes  ha`mde  Qarawimbet 

siyaqli  ka`nlerde  sul`fat-magneziy,  tas  ha`m  as  duzlarinin`  ju`da`  u`lken  zapaslari  bar. 

Qaraqalpaqstannin`  U`stirt  bo`limi  ta`biyiy  gaz  ha`m  a`sirese  neft`  ka`nlerine  bay  ekenligi 

boljanbaqta. Ha`zirgi ku`nde Aqsholaq, Shaxpaxti, Quwanish ka`nlerinen ta`biyiy gaz qazip alinadi. 

Keshelekte bolsa bul janilg`i tu`rlerinin` iri ka`nlerinin` tabiliwi ko`zde tutilmaqta. Usi maqsette bul 

territoriyag`a respublikada geologiyaliq qidiriw jumislarina mo`lsherlengen investitsiya ko`leminin` 

tiykarg`i bo`limi ajiratilg`an. 



 

Klimati  ju`da`  kontinental.  Jilliq  jawin-shashin  mug`dari  90-200  mm  a`tirapinda.  Ha`zirgi 

waqitta bul jerde suw zapaslarinin` jetispewshiliginen elektr stantsiyalarin quriw, da`r`ya transporti,  

intensiv suwg`arma diyxanshiliq ha`m baliqshiliqti rawajlandiriwg`a tosqinliq qiladi. 

 

Xaliqtin` sani 1989-2002-jillarda 1211 adamnan 1541 min`g`a jetken, yaki usi da`wirde bul 



ko`rsetkish  ortasha  127,3%-ke  o`sken.  Uliwma  xalqinin`  48,2%-i  qalaliq  jerlerde  jasaydi.  Qalg`an 

bo`limi  1200-ge  jaqini  awilliq  orinlarda  turadi.  Qaraqalpaqstan  Respublikasi  xalqinin`  tig`izlig`i  1 

km

2

  qa  tek  9  adamnan  ibarat.  Keyingi  jillarda  xaliqtin`  jaylasiwinda  qublag`a  qaray  «jiljiw» 



gu`zetilmekte.  Bul  tiykarinan  Aral  boyi  regionindag`i  keskin  ekologiyaliq  jag`day  sebepli  payda 

bolmaqta.  Misali,  Moynaq  rayoninda  1989-jilda  27,4  min`g`a  ko`beygen,  al  Beruniy,  To`rtku`l, 

A`miwda`r`ya  siyaqli  rayonlarda  demografiyaliq  o`siw  bir  qansha  joqari  bolg`an.  Egerde  xaliqtin` 

jaylasiwin  (tig`izlig`in)  rayonlar  boyinsha  ko`retug`in  bolsaq,  en`  joqari  ko`rsetkish  A`miwda`r`ya 

rayoninda gu`zetilse (136 adam), onin` en` pa`s da`rejesi Qon`irat rayonina tuwra keledi. Bul rayon 

Qaraqalpaqstannin`  o`zinde  emes,  al  O`zbekstanda  da  en`  u`lken  administrativ  birlik  esaplanadi. 

Qon`irat  rayoni  Qaraqalpaqstan  Respublikasi  maydaninin`  46%,  al  Respublika  territoriyasinin` 

16,6%-in qurag`an halda, bul jerde ha`r bir min` km

2

 qa tek 1,5 adam tuwra keledi. Qaraqalpaqstan 



Respublikasi boyinsha (2000-jil mag`liwmatlari) tuwiliwshiliq 24,1 ha`m o`limshilik 5,6%-ke ten`. 

En`  joqari  tuwiliwshiliq  rayonlar  arasinda  A`miwda`r`ya  rayoninda,  o`limshilik  en`  pa`s  da`rejesi 

bolsa  Bozatawda  esapqa  aling`an.  Ekologiyaliq  jag`daydin`  qolaysizlig`i  sebepli  xaliqtin` 

migratsiya  ha`reketleri  de  bul  jerde  keri  na`tiyjelerge  iye.  Sonnan,  bir  g`ana  1998-jildin`  o`zinde 

Qaraqalpaqstan  Respublikasinin`  qalaliq  jerlerinde  migratsiya  qaldig`i,  yag`niy  kelgenler  menen 

ketkenlerdi salistirg`anda minus 3 min`, awilliq jerlerde bolsa 1750 adamg`a ten` bolg`an. Uliwma 

xaliqtan  738  min`  adam  15  qala  ha`m  16  qalashalarda  ha`m  789  min`i  awilliq  jerde  jasaydi.  En` 

u`lken  qala  Qaraqalpaqstan  Respublikasinin`  paytaxti  No`kis  qalasi.  Onda  211  min`  xaliq  jasaydi. 

Xojeli, Beruniy, Taqiyatas orta qalalar qatarina kiredi. Shimbay, To`rtku`l, Man`g`it ha`m Qon`irat 

qalalarinin`  ha`r  birine  30-50  min`  adam  tuwra  keledi.  Salistirmali  u`lken  awillarda  tiykarinan 

a`yyemnen  suwg`arilatug`in  territoriyalarda  jaylasqan.  2000-jil  mag`liwmatlarina  qarag`anda 

Qaraqalpaqstan  Respublikasinda  miynetke  jaramli  jastag`i  xaliqtin`  sani  753  min`  adam,  jumis 

penen ba`nt bolg`anlar bolsa 489 min` adam, ra`smiy jumissiz adamlar sani 8500-ge jaqin. Uliwma 

ba`nt  xaliqtin`  34,7%-i  awil-xojalig`inda,  9,1%-i  sanaatta,  8,7%-i  qurilista,  15,5%-i  ta`lim, 

ma`deniyat, ilim ha`m pa`n xizmetine tuwra keledi. 

 

Xojalig`i. Region ekonomikasi agrar industrial bag`dari menen klassifikatsiyalanadi.  Basqa 



territoriyalardag`i siyaqli bul jerde de bazar reformalari a`melge asirilmaqta. Sonnan uliwma sanaat 

o`niminin`  92-94%-i,  awil-xojalig`i  islep  shig`ariwinin`  98-99%-i  ma`mleketlik  emes  sektorina 

tuwra keledi. Sonday-aq bazar infrastrukturasin  qa`liplestiriw, qolay investitsiya ma`kanin jaratiw, 

geoekologiyaliq jag`dayin jaqsilawg`a u`lken a`hmiyet berilmekte. 

 

Sanaati.  Qaraqalpaqstan  Respublikasi  jalpi  ishki  o`niminin`  1/3  bo`liminen  ko`biregin 



beredi. Bul jerdin` sanaat kompleksinde jen`il, qurilis o`nimleri ha`m aziq-awqat sanaati salistirmali 

jaqsi  rawajlang`an.  Misali,  jen`il  sanaat  Qaraqalpaqstan  Respublikasinin`  jalpi  o`niminin`  22,4%, 

elektr-energetika  16,9%,  aziq-awqat  8,2%-in  ta`miyinleydi.  Qaraqalpaqstan  Respublikasi 

O`zbekstan Respublikasinin` 4,2% elektr energiyasin, 4,1% qurilis sanaati, 4,6% aziq-awqat, 3,6% 

jen`il  sanaat,  5,2%  paxta  tazalaw  sanaati  o`nimlerin  beredi.  Keyingi  10  jilda  bul  jerde  janilg`i, 

toqimashiliq,  shiyshe  ha`m  farmor  idislar  sanaati  basqalarg`a  qarag`anda  tez  rawajlanip  barg`an, 

yag`niy  g`a`rezsizlik  jillarinda  Qaraqalpaqstanda  No`kis  un  zavodi  (1992-j.),  Kateks  (1993-j.), 

Elteks  (1994-j.),  Xojeli  shiyshe  zavod  (1995-j.),  onnan  artiq  qospa  ka`rxanalar  qurildi.  Ha`zirgi 

ku`nde bul jerde 92 tiykarg`i sanaat ka`rxanalari bar bolip, olarda 20 min` adamg`a jaqin jumisshi 

ba`nt.  Ha`r  min`  adamg`a  sanaatta  ba`nt  bolg`anlar  sani  -  13,3  adam.  2000-jil  juwmaqlarina  ko`re 

Qaraqalpaqstanda 3353 mln kVt/s. elektr energiyasi, 1,7 mlrd m

3

 ta`biyiy gaz, 54 min` tonna paxta 



talshig`i,  8,6  mln  m

2

  jip  gezleme,  10,8  min`  tonna  tazalang`an  o`simlik  mayi  islep  shig`arilg`an. 



Qaraqalpaqstan Respublikasi elektr energetikasi Taqiyatas GRES-ine tiykarlang`an. Son`g`i jillarda 

ximiya  sanaati  rawajlaniwina  u`lken  itibar  qaratilmaqta.  Misali,  Qon`irat  qalasinda  O`zbekstanda 

bir  g`ana  soda  zavodi  sirt  eller  investitsiyasi  menen  birgelikte  qurilmaqta.  Mashinasazliq  ha`m 

orman  sanaati  jaqsi  rawajlanbag`an.  mashinasazliq  ko`birek  awil-xojalig`i  ha`m  jol  qurilisi 



mashinalari  ha`mde  kemelerdi  remontlawg`a  qa`nigelesken.  Ha`zirgi  waqitta  qurilis  sanaati  (ha`k 

tas,  mramor,  gerbish  islep  shig`ariw)  bir  qansha  joqarilamaqta.  Jen`il  sanaati  quraminda 

toqimashiliq  ha`m  paxta  tazalaw  ka`rxanalarinin`  orni  u`lken.  No`kis  ha`m  Ellikqala  rayoni  orayi 

Bostan  qalasinda  Tu`rkiyanin`  «Yazek»  firmasi  menen  birgelikte  Kateks  ha`m  Elteks  ka`rxanalari 

iske tu`sti. No`kiste ju`n o`nimleri (kiyiz) islep shig`ariw kombinati bar. paxta jetistiriwshi Beruniy, 

To`rtku`l,  A`miwda`r`ya,  Ellikqala,  Xojeli  h.b.  rayon  oraylarinda  paxta  tazalaw  zavodlari  islep 

turipti.  Aziq-awqat  sanaatinda  tiykarinan  o`simlik  mayi  (Xojeli,  No`kis,  Qon`irat,  Shimbay, 

Beruniy), konserva (Moynaq, No`kis) o`ndirisi tovar a`hmiyetine iye. Da`n o`nimleri ha`m jemnin` 

ko`pshilik  bo`limin  «Qarao`zek  da`n»  aktsionerlik  ja`miyeti  beredi.  Un  sanaati  ka`rxanalari 

Beruniy, Shimbay, To`rtku`lde jaylasqan. Ha`mmesi bolip Qaraqalpaqstanda onnan artiq jumis alip 

barip  atirg`an  qospa  ka`rxanalar  bar.  Biraq  olardin`  eksport  potentsiali  bir  qansha  pa`s.  Keyingi 

jillarda  «Texnomart»  uzbek-arab  qospa  ka`rxanasi  (fotoxizmet),  «Aziya-vest»  O`zbekstan-

Germaniya (alkogolsiz ishimlikler), Persey-O`zbek-Rossiya-Litva (awil-xojalig`i shiyki zatin qayta 

islew  ha`m  realizatsiya  qiliw),  «Shig`is-teks»  Qaraqalpaq-Italiya  (paxta  ha`m  onin`  shig`indilarin 

qayta islew) h.b. qospa ka`rxanalar, shama menen 1/4 bo`limi sanaat o`nimi No`kis qalasina, derlik 


Katalog: lektions -> geografiya
geografiya -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
geografiya -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja

Download 0.74 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling