O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ berdaq nomidagi qoraqalpoq


Download 5.01 Kb.
Pdf ko'rish
bet3/13
Sana15.02.2017
Hajmi5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

 Tayanch so’z ibora 
Siyosiy karta, siyosiy jarayonlar, ijtimoiy-iqtisodiy jarayon,BMT,sanoat inqilobi, 
Buyuk frantsuz inqilobi,davlat chegarasi,suverenitet, suveren davlat, respublika, 
federativ respublika, unitar respublika, monarxiya,konstitutsion monarxiya, mutloq 
monarxiya, rivojlangan mamlakatlar, g’arbiy ettilik, qoloq davlatlar, mitti 
davlatlar, MDX, NATO, kapitalistik davlatlar, sotsialistik davlatlar, jaxon 
urushlari, Lotin Amerikasi, baxsli xududlar, qaynoq xududlar, G’azo sektori, 
Kashmir vodiysi, AQSh va İroq, O’zbekiston suvereniteti, 1991 yil 31 avgust, 
jaxon xamjamiyati, O’zbekiston MDX. 
 
TAKRORLASh UChUN SAVOLLAR. 
1.
 
Siyosiy karta nimani ifoda etadi? 
2.
 
Dunyo siyosiy kartasiningshakllanishi bosqichlarini tariflang. 
3.
 
Qanday tamoyillar bo’yicha BMT dunyo mamlakatlarini guruxlashtiradi? 
4.
 
Dunyo mamlakatlarining siyosiy iqtisodiy geografik xolatlari bo’yicha 
guruxlashtiring. 
5.
 
XX asr oxiri XXI asr boshlaridagi xalqaro munosabatlarga tarif bering. 
6.
 
Mustaqillik yillarida O’zbekiston dunyo siyosiy kartasida o’rin tutmoqda. 
7.
 
XX asrning 80-90 yillarida o’zgarishlarni aniqlang. 
8.
 
Federatsiyaga xos belgilarni aniqlang. 
9.
 
Rivojlanayotgan mamlakatlarni iqtisodiy geografik xolatiga ko’ra mintaqalar 
bo’yicha aniqlang. 
10.
 
 Ayni XXI asr boshlarida er sharining “qaynoq xududlarini” aniqlang. 
 
Foydalanilgan adabiyotlar. 
1.
 
O.Abdullaev “İqtisodiy geografiya va ekologiya” 2000 yil, Namangan. 
2.
 
M.Maxmudova. Sh.Jumaxanov “Jaxon xo’jaligi” maruzalar matni, 2002 yil 
Namangan. 
3.
 
Jaxon mamlakatlari “Lug’at” Toshkent 1999 yil. 
4.
 
Jaxon mamlakatlari “Spravochnik” Toshkent 2006 yil 
 
 Mavzu: Jaxonning tabiiy resurslari va ularni muhofaza qilish 
 
Reja: 
1.Jamiyat taraqqiyotida tabiiy resurslarining o’rni va ahamiyati 
2.Tabiiy resurslarni xo’jalik nuqtai nazardan ahamiyati 
3.Mineral hom – ashyo resurslari va ulardan foydalanish 
4.Er resurslari va ularning tarkibi 
5.İqlimiy resurslar va atmosferani muhofaza qilish 
6.Suv resurslari va ulardan foydalanish 
7.Rekreatsion va bolneologik resurslar 
 
Jamiyat taraqqiyotida tuproq unumdorligi va holati, iqlim hususiyatlari 
,o’rmon va o’simlik olami,g’ayvonot dunyosi,daryo,dengiz va okeanlar,yoqilg’i – 
energetika,meneral xom – ashyo,atmosfera havosining musaffoligi kabi tabiiy 

resurslar muhim o’rin tutadi, hamda ishlab chiqarishning tabiiy omillariningo’rni 
tabiiy resurslarning foydalanish uchun qulayligi va unimdorligi ishlab chiqish 
natijalariga kuchli suratda tasir qiladi. Uzoq yillar davomida iqtisodiy taraqqiyt 
darajasining unchalik yuqori bo’lmaganligi uchun insoniyat  tomonidan tabiiy 
tabiiy sharoiti va resurslarga etkazilgan zararni tabiiy holatda  tiklash va qoplash 
imkoniyatlari mavjud bo’lgan. 
 
XX asrdan boshlab iqtisodiyot tarmoqlari, avvalo sanoat qishloq xo’jalik va 
transportning gurkirab rivojlanishi tabiiy muhitga tasirinig sezirarli ravishda 
kuchayishiga olib keldi.XX asrning 50- yillaridan boshlab ilmiy – texnika 
inqilobining jamiyatning barcha jabxalariga,birinchi navbatda iqtisodiyotning hal 
qiluvchi tarmoqlarini tasiri ishlab chiqarish suratlarini juda tez o’sishiga hamda 
xududning intensiv o’zlashtirishga va yangi – yangi tabiiy resurslarni ishlab 
chiqishga jalb etilishiga olib keldi. 
 
Tabiiy resurslardan foydalanish darajasi o’zining tabiiy tiklanish 
imkoniyatlari chegarisidan chiqib ketdi.Bugungi kunda ishlab chiqarish va maishiy 
extiyojlar uchun yiliga – 3.5 – 4 ming .km 
3
 suv, yoqilg’i yonishiga 15 – 17 mlrd.t 
kislorod sarf qilinmoqda.Er bag’ridan 130 – 150 mlrd.t tog’ jinsi qazib 
olinmoqda.800 – 850 mln.t turli metallar eritilmoqda.İqtisodiy sohalari va boshqa 
ehtiyojlar uchun 4 – 4.5 ming.km 
3
 tuproq ishlatilmoqda.Tabiiy resurslarin ishlatish 
darajasi uning o’rganilgan zaxiralariga nisbatan juda tez o’smoqda. 
 
Axoli jon boshiga nisbatan sanoat va qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida 
ishlayotgan tabiiy resurslarinig miqdori yildan – yilga ortib bormoqda.Chunonchi 
1931 yil aholi jon boshiga 4.9 t 1940 yil 7.4 t 1960   14.3 t 1980 17 t 1990y 22 t 
to’g’ri kelgan bo’lsa,2000 yilda 35 -40 t to’g’ri keladi. 
 
XX asr 50 – yillaridan boshlab xar 15 yilda sanoat va energetika quvvatlari 2 
martaga ortmoqda va istiqbolda yangi – yangi tabiiy resurslarni ishlab chiqishga 
jalb qilishni taqozo qilmoqda.1950 – 1980 yillarda insoniyat butun tarixi davomida 
yo’latilgan tabiiy resurslarga nisbatan ko’proq  tabiiy resursllarni ishlatdi va bu 
jarayon to’xtovsiz davom etmoqda.Natijada ko’pgina tabiiy resurslarning malum 
zaxiralari qisqardi va sifati yomonlashib bormoqda. 
Dunyo Foydali qazilmalarining mavjud zaxiralari 


 
Tabiiy
 
boylik
 
nomi
 
Etadigan
 
zaxirasi
 (
yilda
)

Alyuminiy
 200 

Temir
 190 

Kolumbit
 800 

Titan
 300 

Xrom
 300 

Vannadiy
 300 

Marganets
 185 

Molibden
 108 

Platina
 110 
10 
Titan
 60 
11 
Volfram
 57 
12 
Rux
 27 
13 
Qo’rg’oshin
 29 
14 
Vismut
 30 
15 
Simob
 30 
16 
Kumush
 20 
17 
Asbest
 22 
 
 
Ayni vaqtda yuqorida keltirilgan malumotlar bugungi mavjud ilmiy – 
texnika imkoniyatlariga asoslangan bo’lib,okean osti tabiiy boyliklari,suvlaridagi 
meneral resurslar (1 km
3
 suvda 35.7 mln.t turli metallar bor), er ostining chuqur 
o’zlashtirilishi juda qiyin bo’lgan qattiq iqlimli hisobga olinmagan.Fanning 
bevosita ishlab chiquvchi kuchga aylanishi esa tabiiy resurslardan to’la va samarali 
foydalanish imkoniyatlarini yanada kengaytirilmoqda. 
 
Tabiiy resurslarni xo’jalik nuqtai – nazarida sinflashtirish,foydalanish va 
baho berish.Tabiiy resurslar kishilar moddiy va manaviy ehtiyojlarini qondirish 

maqsadida jamiyat tomonidan foydalanilgan yoki foydalanish mumkin bo’lgan 
tabiatning bir qismidir.Tabiiy resurslar – kishilarning yashash vositasi,ishlab 
chiqish tizimining asosidir.Tabiiiy resurslar – kishilarning zaruriy yashash sharoiti 
sifatida jamiyatni oziq – ovqat ,kiyim – kechak,yoqilg’i – energetika,mneral xom – 
ashyo bilan taminlaydi.Tabiiy resurslar foydalanish xolatiga ko’ra turli 
maqsadlarga quyidagicha sinflashtiriladi.İshlab chiqish kuchlari taraqqiyotining 
bosqichlarida tabiiy resurslarga bo’linadi.Foydalanilayotgan tabiiy resurslar ishlab 
chiqish kuchlari taraqqiyotining malum bosqichlarida jamiyat tomonidan 
foydalanilayotgan tabiiy resurslaridir. 
 
Jumladan 1869 yil D.İ.Mendeleev davriy sistemasida tuzilgan davrda 62 ta 
element malum bulib, uning 35 tasi ishlab chikarishda foydalanilgan bulsa, 1906 
yil 84 ta elementdan 52 tasi 1927 yil 85 ta elementdan 64 tasi, 1937 yil 89ta 
elementdan 72 tasi,1985 yil 105 ta elementdan 87 tasi, 1990 yil 106 ta elementdan 
89 tasi ishlab chikishda foydalanilgan elementlar sonituxtovsiz ortib bormokda.  
Malum xududdagi foydalanish xarakterini xisobga olgan xolda boxolangan tabiy 
resurslar mavjud xududning (mamlakatning) tabiy resurs saloxiyati uning milliy 
boyligining tarkibiy kismidir. 
Tabiy resurslar xujalik tarmoklarida foydalanilishiyu kura sanoat, kishlok xujaligi, 
ozik-ovkat, yokilgi – energetika kabi resurslarga bulinadi. Shuning aloxida 
takidlash lozimki tabiy resurslarning asosiy turlari foydalanish xarakteriga kura 
kup maksadlidir.  
Jumladan er, suv, meneral xom- ashyo, usimlik, dunyo okean resurslari va 
boshka resurslar foydalanish xarakteriga kura kup maksadlidir.  
Er resurslari nafakat kishlok xujaligida, balki sanoat kurilish, transport, 
maishiy xizmat va turmushda xam knen kullaniladi. Dunyo okeyon resurslari esa 
kuplabkompenentlari birgalikda uchrashi bilanajralib turadi. Agroiklimiy va 
rekriatsion resurslar xam tabiy sharoit va resurslar xosilasidan iborat bulib inson 
faoliyatida muxim urin tutadi.  
Tabiiy resurslar genetik belgilariga kura letosfera resurslari (meneral xom – 
ashyo resurslari) va biosfera (biologik) resurslariga bulinadi. İktisodiy – giografik 
adabiyotlarda tabiat kompenentlari asosida resurslar agroiklimiy, suv, mineral xom 
ashyo, er, usimlik resurslariga va xayvonat dunyosiga bulinadi.  
Tabiiy resurslar jamiyat extiyojlari uchun foydalanish istikbollariga kura 
tugaydigan tabiy resurslar, uz navbatida tiklanmaydigan resurslariga (kupincha 
foydali kazilmalar vayukolib borayotgan biologik turlari – usimlik va xayvonat 
dunyosi) kisman tiklanadigan resurslarga tuprok koplangan urmonlarning tabiy 
xolati va tiklanadigan resurslarga (keng manoda usimlik xayvonat dunyosi) 
bulinadi. Shuni aloxida takidlash lozimki, tiklanadigan tabiy resurslar kayta 
tiklanish uchun malum tabiiy shart – sharoitlar takozo kilinadi va juda uzok vaktni 
uz ichiga oladi. Chunki urmonlarning tiklanishi uchun 60 yil, tuprokning 
unumdorligi chirindi katlami (1 sm )  bulishi uchun 300- 600 yilgacha vakt 
zarurdir. 
Tugamaydigan tabiiy resurslar  - suv,iqlim va kosmik resurslar kiradi.Suv 
resurslari zaxirasi g’oyat katta.Ammo ishlab chiqarish suratlari va aholi sonining 
barqaror o’sib borishi bilan bugungi kunda chuchuk suv muammosi yuzaga keldi. 

 
İqlim resurslari atmosfera havosi,shamol energiyasi yog’inlaridan 
iborat.Kosmik resurslarga quyosh radiyatsiyasi,dengiz suvlarining ko’tarilishi va 
pasayishi (qalqishi)energiyasi kiradi va amalda bu resurslar bitmas va 
tuganmasdir.Ayni vaqtda ilmiy texnika inqilobi va inson faoliyatining oqibatida 
kosmik resurslarga ham salbiy tasir ko’rsatilmoqda. 
 
Keyingi yillarda iqtisodiy – geografik adabiyotlarda tabiatdan oqiloni 
foydalanishning ilmiy asoslaridan iborat İ.V.Komarning   resurslar tsikli 
kontseptsiya keng  yoyildi.Bu tsikl xilma – xil aylanish tizimida axoli faoliyatining 
tobora kuchayib borishi va ilmiy – texnika inqilobining tabiiy resurslardan 
foydalanish (Meneral xom – ashyolarni qazib olish, qayta ishlash istemol qilish 
hamda turli shakllarda tabiatga qaytarish)jarayoniga tasirini ifodalaydi.Oltita 
Asosiy resurs tsikllari (energoresurslvr va energiya,rudali resurslar va 
metallar,noruda va tabiiy xom ashyolar ,o’rmon resurslari va o’rmon materiallari 
agroiqlimiy resurslar va qishloq xo’jaligi xom – ashyosi o’simlik va xayvonot 
resurslar) farqlanadi shuningdek,rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xos bo’lgan 
resursli eksport tsikli (RETs).Ya.G.Mashbits fikricha,tashqi (eksport)va ichki 
(qazib olish va qayta ishlash)omillari tasirida ayrim mamlakatlar, rayonlar 
xududlarining iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini ifodalaydi. 
 
Mneral  resurslar ishlab chiqarish jarayonida keng manoda foydalit qazilmlar 
deb yuritiladi.Foydali qazilmalar asosan metall rudalari (qora va rangli 
metallar,nodir va kamyob,sochma elementlar),tog’ – kpmyo xom – ashyosi 
(meneral tuzlar,oltingugurt va boshqalar).Ёqilg’i energetika (neft,gaz,toshko’mir 
va qo’ng’ir ko’mir,yonuvchi slanets va torflar)ga bo’linadi.Er yuzidagi mavjud 92 
ta kimyoviy element 2000 ga yaqin menerallarni  tashqil qiladi. 
 Foydali 
qazilmalarinigbugungi 
zaxiralari shuni ko’rsatadiki,dunyo 
mamlakatlari ichida 5 ta mamlakat – Rossiya,Kanada,Avstraliya,JAR resurslari 
bilan taminlanganligi va xududlari geologik jixatdan ancha to’liq ekanligi bilan 
ajralib turadi.Bu malakatlar dunyo bo’yicha qazib chiqarilayotgan meneral 
resurslardan temir rudasi,polimetal,nikel,fosfor va kaliynining – 50% ini 
bermoqda.Keyingi yillarda foydali qazilmalarining sanoat kondentsiyasi 
(foydalanishi ) qariyib 10 martaga,rangli metallar esa 2 – 3 martaga 
pasaydi.Ko’pgina mamlakatlardi tarkibida 30-35% bulgan temir moddasi 
zaxiralaridan (umumiy zaxirasi 100 ming.t)rangli metallar tarkibida 0.00005 % 
foydali komponenti bulgan (Umumiy zaxirasi 0.1 – 0.5 .t)sochma menerallardan 
foydalanilmoqda. 
 
Ёqilg’i – energetika resurslari jaxon iqtisodiyotida g’oyat muxim o’rin tutadi 
va yirik zaxiralarga egadir.Ko’mir zaxiralarining geologik miqdori 14.3 trln.t 
miqdorida baxolanadi.Mavjud ko’mir zaxiralarining 86 % boshqa 
kontinentlardadir.Ko’mirning geologik zaxiralari shartli yoqilg’i xisobida 9 – 11 
trln.t Bir shartli yoqilg’i birligi – 7000 kkal yoki 29.4 mln.gkdj.Ko’mirning yirik 
zaxiralari – Rossiya- (5300 mlrd.t yoki dunyo ko’mir zaxirasining 30 % ini tashkil 
qiladi),AQSh – (3600)XXR (1500),Avstraliya (967),Kanada (547),Germaniya 
(327),JAR (26),B.Britaniya (1809),Polsha (174),Xindiston (120 mlrd.t) 
xududlarida joylashgan bo’lib,yiliga 4 – 4.5 mlrd.t ko’mir qazib chiqarilmoqda 
yoki shu darajada zaxiralari 3000 – 37000 yilga etishi mumkin.                  

 
Neftni  jaxon bo’yicha umumjaxon zaxirasi 840 mlrd.t shartli yoqilg’i 
birligini tashkil etadi.Aniqlangan zaxiralari 127 mlrd.t ehtimol tutilgan zaxiralari 
360 mlrd.t shartli yoqilg’i birligidan iborat.Yirik zaxiralari Yaqin va O’rta Sharq  
(S.Arabistoni,Quvayt,Eron,İroq – 70%)Shimoliy Amerika (AQSh – 8-10%) 
Markaziy va Janubiy Amerika (Venesuela – 5 %) 
Rossiya,Ozarbayjon,Qozog’iston,XXR,B.Britaniya, (Shimoliy Dengiz)O’zbekiston 
xududidadir.Yiliga dunyo mamlakatlari bo’yicha 4 – 4.5 mlrd.t neft qazib 
chiqarilmoqda. 
 
Dunyo bo’yicha tabiiy gaz zaxiralari juda katta.Tabiiy gazning juda katta 
zaxiralari 540 trln.m
z
 (Detroyd shaxri halqaro energetika konferentsiyasida) bo’lib 
aniqlangan zaxiralari 66 trln.mz va extimol tutilgan zaxiralari 230 trln.m
z
. Shartli 
yoqilg’i birligi xisobida 79 mlrd.t aniqlangan va 276 mlrd.t extimol tutilgan 
zaxirasi mavjud.Yirik tabiiy gaz zaxiralari Yaqin va O’rta Sharq 
(İroq,Eron,S.Arabiston),Afrikada (Liviya,Jazoir,Nigeriya),Amerika 
(AQSh,Kanada,Venesuela,Meksika) Shimoliy dengiz shelf mintakasida 
(B.Britaniya,Norvegiya,Gollandiya) xamda 
Rossiya,Turkmaniston,O’zbekiston,Ruminiya xududlaridadir.Yiliga 1.8 – 2.0 
trln.m
z
 tabiiy gaz qazib chiqarilmoqda.   
 
Metall rudalari er sharoitida eng keng tarqalgan va ishlab chiqariladigan 
g’oyat katta iqtisodiy o’rin tutgan foydali qazilma tutilgan zaxirasi 600 mlrd.t 
aniqlangan ,ishonchli zaxirasi 260 mlrd.t .Temir rudasining yirik zaxiralari 
Rossiya,AQSh,Kanada,Avstraliya,Braziliya,JAR,Germaniya,Shvetsiya,Norvegiya,
Hindiston,Xitoy kabi mamlakatlarda joylashgan bo’lib,yiliga 850 – 870 mln.t temir 
rudasi qazib olinadi. 
 
Tog’ – kimyo – xom – ashyosi g’oyat boyligi bilan ajralib turadi.Kaliy 
tuzlarinig zaxirasi 80 mlrd.t deb baxolanadi va aniqlangan xamda extimol tutilgan 
zaxiralari 20 mlrd.t . Eng yirik zaxiralari Kanada,Germaniya,İordaniya,İsroilda 
joylashgan.Dunyo bo’yicha fosforit zaxirasi 90 mlrd.t bo’lib,yiliga 120 mlrd.t 
qazib olinadi.Fosfor rudasining yirik zaxiralari 
Marokash,AQSh,Rossiya,Qozog’istondadir. 
 
Dunyo okkeani meneral – xom ashyo resurslari dunyo okeanini tadqiq 
qilishad Yu.N.Shokalsiky,D.Yu.Vize,N.Zubov,P.P  Sharipov, K.K.Markov.P.G 
Sutyagin, Tur Xayerdal  va boshkalarning xizmatlari katta.  
 
Dunyo okeani – erning suv koplamidan, yani okean va dengizlar tizimidan 
iborat. Plenetamiz satxining (510mlnkm
2
) 361 mln kv2  yoki 71% dunyo okeani 
akvatoriyasi tashkil kiladi.Dunyo siyosiy kartasida 151 dengiz kultik va bugozlar 
kursatilgan bulib , bularning 50 tasi  Tinch okeani , 54 tasi Atlantika okeani , 18 
tasi Xind okeani va 24 Shimoliy muz okeaniga tugri keladi. Dunyo okeani 4ta 
okeandan – Tinch okean(180mln.km2) Atlantika okean(93mln.km2) Xind okean 
(75mln.km2)  va Shmoliy muzli okeandan (13.1mln.km2)  iborat. 
dENGİZ suvi tarkibida elementlar davriy sistemasida 80dan ortik elementlar 
mavjud (1-jadval ). Dengiz suvida kupgina metallar , kelajakda İTİ ning 
navbatdagi boskichlaridagi energetika va texnalogiya yutuklari asosidagina 
uzlashtirish mumkin. Dengiz suvidan sanoat mikyosida (brom 98%) 35-40% osh 
tuzi va uran (9%Yaponiya) olmokda  

 
Dengiz suvidagi ayrim elementalirning o’rtacha Kontsentratsiyasi 
(VelichkoE,A, Konter,E.A.Malumotlari) 
Elementlar Tarkibi 
(l/mg) 
Xajmi 
(mln.t) 
Volfram 0.0001  150 
Vismut 0.00003 30 
Oltin 0.0000014 
5.5 
Kobalt 0.0005 800 
Litiy 0.17  260000 
Magniy 1350 
2x10

 
Mis 0.003 
4000 
Molibden 0.01 
16000 
Nikel 0.002 3000 
Qalay 0.003  4000 
Qo’rg’oshin 0.00003 
45 
Kumush 0.00003  45 
Surma 0.0005 8000 
Uran 0.003 4000 
 
Dunyo okeaning bir kator uchastkalarida sanoat axamiyatiga molik temir 
marganetsli konkrentsiyalar tarqalgan bo’lib, taxminiy zaxirasi 2.5 x 10
12
 t.(400 
mlrd.t ortiq) deb baxolanadi. Bu konkrentsiyalarda temirva marganetsdan tashqari 
nikel, mis, kobalt mav-jud. AQSh, Yaponiya, Germaniya, Frantsiya, Kanada 
mamlakatlarida te-mir, marganetsli konkrentsiyalarni qazib olish boshlandi.Eng 
istiqbolli rayon Tinch okeaning Klarion Klipperton rayoni (Shimoliy qismida) 
Bo’lib, maydoni 4 mln.km va 9.6 x 10 
10
 t. Temir marganets zaxairalariga egadir. 
 
Shuningdek , qirg’oq bo’yi mintaqalaridan titan, magnetit rudalari 
(Yaponiya yiliga 3000t. Ya.Zlandiya 1mln.t ) qazib olinmokda. Kamyob metallar 
guppasi Xindiston, Avstraliya ,Brazilya ,A.Q.Sh ,Yangi zilandiya, Shrilanka, XXI 
kirgok buylarida aniklangan. İndoneziya Tailand. Malayziya, 55 % Dune buyicha 
kazib olinayotgan kalayini kirgok buyi mintakalaridan olinmokda. Janubiy – 

garbiy Afrika kirgok mintakalarida sochma tarzdagi olmos zaxiralari mavjudligi 
aniklandi.  
 
Dengiz shal  mintakasi neft va tabiy gazga boyligi Bilan ajralib turadi. 
Dengiz neftiningg saloxiyati zaxirasi 150-180 mlrd.t bulib razvetka olinganligini 
30-40 mlrd.t shuningdek yirik tabiy gaz (Shimoliy dengizning Norvegiya kirgok 
buylaridan) zaxiralaridan foydalanish boshlandi. Forz korfazi, Meksika kultigi, 
shimoliy dengiz shelf mintakalari istikbolli rayoar bulib xisoblanadi.  
 
Dune okeaning eng muxim mineral resurssi uning kata mikdoridagi suvi 
(1mlrd.370mln. m3) bulib keyingi yillarida bu suvning sanoat asosida 
chuchiklashtirilib iktisodiotda keng kullanilmokda. Bunday chuchik suv 
kurilmalari kozagistonning Shevchenko shaxrida urnatilgan. Shuningdek, Dune 
okeani juda boy energiya (suv kalkishi) va biologik resurslariga boyligi bilan xam 
ajralib turadi.  
 
Kurinib turibdiki insoniyatning mineral xom ashyo resurslari Bilan 
taminlanish darajasi kata bulib, ilmiy texnika imkoniyatlari rivojlanib borgan sari 
(Yangi Yangi xududlarda neft- gaz xavzalarini aniklanishi. Okean osti resurslari va 
boshkalar) Yangi – Yangi meneral xom ashyo zaxiralari xam aniklanmokda. 
Ammo, bu meneral xom ashyo resurslaridan foydalanish tabora katta mablaglar 
evaziga amalga oshadi xamda barkaror suratda kimmatlashib borishi Bilan ajralib 
turadi. Shuning uchun xam bugungi kunda mavjud mineral xom ashyo 
resurslaridan majmuali foydalanish ishlab chikarish tizimida chikitsiz va kam 
chikit texnologiyalari joriy kilish asosida meneral xom ashyo resurslarildan 
foydalanish muddatlarini uzaytirish bilangina etarli suratda mineral xom ashyo 
resurslari bilan taminlanishi mumkin.        
        Mineral  xom-ashyo    rusurslarini muxofaza kilish goyat muxim axamyatga 
egadir. Chunki mineral xom-ashyo rusurslari kazib olish, kayta ishlash va xom-
ashyoni tashish vaktida mineral xom-ashyo resurslarini kazib olish jarayoni tabiiy–
geografik majmuaga salbiy tasir etadi. Tabiiy landshaft tuziladi. Rekul tuvattsiya 
masalalariga  mamlakatlar jiddiy etiborini  karatmokda. 
          Er  resurslari–er resurslari–jaxon er fondining tartibi kismi bulib, xujalikda 
foydalanish uchun yaroklidir. Er resurslari kishlok xujaligi ishlab chikarishning 
asosidir.  
          Er nisbatan tor tushuncha bulsada, u tuprok  argo iklimi xususiyatlari, 
relef(er usti jinslari) bilan xarakterlanadi. Erni iktisodiy boxolash tizimi mavjud 
xamda erdan  foydalanish xukukiy asoslarga (er egaligi) xam ega. Er resurslari 
tadkik kilinganda asosan uch tushuncha: a) er kadastri, b) tuprokni bonitrovkalash 
v) erlarni iktisodiy baxolash tizimi xisobga olinadi.  
        Er kadastri-erlarning tabiiy, xujalik va xukukiy xolati xamda iktisodiy baxosi 
xakidagi anik va zaruriy mlumotlar yigindisidir. Tuprok bonitrovkasi –tuproklarni 
kiyosiy sifati baxosi bulib, tabiiy unibdorlik kursatkichlaridan (chirindi mikdori 
fosfor , kali va boshka moddalar)iborat va ballarda ifodalanadi.  
     Erning  iktisodiy  baxolash  tizimi  –erlarning ishlab chikarish vositasi sifatidagi  
daromadliligini aniklashdir. Bunda asosiy kursatkichlar –kishlok xujaligi 
ekinlarining xosildorligi, yalpi maxsulot sof daromatdir.  

     Er yuzasining umumiy satki 510 mln. km
2
  bulib kuriklik xissasiga 149 mln. 
km
2
  tugri keladi. Er resurslarining umumiy maydoni 129 mln. km
2
  yoki 
kuriklikning 86,5 % tashkil etadi. Kishlok xujaligiga yarokli erlar 51 mln. km
2
 
urmonlar Bilan koplangan erlar 38 mln. km
2
  dir, kishlok xujaligiga yarokli erlar 
tarkibida xaydalanadigan erlar va kup yillik usimliklar (daraxtzorlar) 13,4 mln. 
km
2
,  yaylov utloklar 37,4 mln. km
2
. Dunyo buyicha axolii jon boshiga 0,3 ga 
xaydaladigan er tugri keladi. Keyingi yillarda Dunyo mamlakatlari buyicha er 
resurslarining etishmasligi jarayoni yakkol sezilmokda ayniksa bu jarayon  
iktisodiy rivojlangan  xamda axolii zich joylashgan bir kator mamlakatlar uchun  
xosdir. Er resurslarining  tankisligi  Janubiy,  Janubi-Sharkiy Osiyo, va sanoat 
yukori bulgan Garbiy Evropa mamlakatlarida mavjud.  
        Umumiy er fondini  kiskarishiga salbiy ekalogiyasi omillari  bilan boglik 
chullashish jarayonining kuchayishi tasir  etmokda. Chullanish bugungi  kunda 900 
mln. ga erni egalladi va yana 3 mlrd.ga erga xavf solmokda. Antropogen chullanish 
adir va yarim adir xududlari uchun  xosdir. Bugungi kunda chullanish jarayoni 
soatiga  7 km
2
 ni yiliga 6.9 mln. ga tashkil kilmokda. Yiliga chul va chalachul 
xududlarida 20 mln ga er kuchli degradattsiyaga uchramokda. Adir va yarim adir 
xududlarga kuruklikning (57 mln. km
2
)33% va er shari axolisini 15-17% ga tugri 
keladi. Shuning uchun er resurslarini muxofaza kilish, saklash va unumdorligini 
oshirish umum bashariy muamolardan biridir.  
 

Download 5.01 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling