O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi mirzo ulug'bek nomidagi o'zbekiston milliy universiteti


TOVUSHLARNING NUTQDAGI POZITSION O'ZGARISHLARI. RE-


Download 1.95 Mb.
Pdf ko'rish
bet4/17
Sana02.10.2020
Hajmi1.95 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

 TOVUSHLARNING NUTQDAGI POZITSION O'ZGARISHLARI. RE-
DUKSIYA 
 
Nutqdagi turli faktorlar natijasida tovushlar bir biriga ta'sir qiladi. Bunday 
faktorlardan  biri  tovushning  o'rni,  uning  boshqa  tovushga  qo'shni  holatda 
bo'lishi,  tovushlarning  birikuvi  va  urg'uning  tabiatiga  bog'liq.  Tovushlarning 

 
- 39 - 
pozitsion va  kombinator  o'zgarishlari  farqlanadi.  (Kombinator o'zgarishlar  key-
ingi bo'limda beriladi).  
Ma'lum  holatda  ro'y  beruvchi  tovushlarning  o'zgarishi  pozitsion  o'zgar-
ishshlar  deb  ataladi.  Pozitsion  o'zgarishlar  uch  turga  ega:  1)  urg'uga  nisbatan 
urg'uli va urg'usiz unlilar farqlanadi; 2) bo'g'in va uning tabiatiga ko'ra ochiq va 
yopiq  hamda  berkitilgan  va  berkitilmagan  bo'g'inlar  farqlanadi;  3)  so'zdagi  o'r-
niga  ko'ra  so'z  boshi,  o'rtasi  va  oxiridagi  tovushlar  va  ularning  birikmalari 
farqlanadi.  
Unli tovushlarning urg'usiz bo'g'inlarda kuchsizlanishi yoki o'zgarishi  re-
duksiya deyiladi. Odatda sifat va miqdor reduksiyasi farqlanadi. Urg'usiz yopiq 
bo'g'inlarda unlilar cho'ziqligining qisqarishi va kuchli artikulatsiya qilinishining 
yo'qolishi  miqdor  reduksiya  deb  ataladi.  Masalan,  sanash  so'zining  boshdagi 
urg'usiz  /a/,  oxiridagi  /a/  ga  qaraganda  ancha  kuchsiz  va  qisqa  talaffuz  etiladi. 
Rus tilidagi гóрод, городá so'zlarida urg'usiz unlilar kuchsiz va qisqaroq talaffuz 
etiladi.  
Tovushlarning  urg'uga  nisbatan  o'rniga  ko'ra  ikki  xil  pozitsiya  farqlanadi: 
urg'uli  bo'g'indagi  holati  –  kuchli  pozitsiya  deb,  urg'usiz  bo'g'indagi  holati  – 
kuchsiz  pozitsiya deb  ataladi.  Kuchli pozitsiyada  unlilar o'z  artikulyatsion-akustik 
xususiyatlarini saqlab qoladi. Kuchsiz pozitsiyada unlilar miqdor va sifat belgilarini 
yo'qotadi, ya'ni reduksiyaga uchraydi.  
Yuqorida  ko'rsatilgan  miqdor  reduksiyasidan  tashqari  sifat  reduksiyasi 
ham  bor.  Sifat  reduksiyasida bir  yo'la tovushning artikulatsiyasi kuchsizlashadi 
va tovushning sifati o'zgaradi. Masalan, rus tilidagi водá, воды, водяной, вода-
воз so'zlaridagi urg'usiz unlilar (o, a) tovushlari doirasida o'zgaradi. O'zbek tilida 
bunday  xususiyat  yetarli  darajada  ko'zga  tashlanmaydi.  Reduksiyaga  uchragan 
tovushlar  urg'uli  tovushlarga  qaraganda  aniq  bo'lmagan  kuchsiz  va  qisqaroq 
talaffuzga ega.  
Reduksiyaning darajasi faqat tovushning holatiga emas, balki talaffuz stil-
iga ham bog'liq. Odatda to'liq talaffuz stilida reduksiya minimal darajada bo'lib, 

 
- 40 - 
og'zaki  nutq  stilida  esa,  u  maksimal  darajada  ro'y  beradi.  Undan  tashqari  re-
duksiyaning  darajasi  unlilarning  tilning  ko'tarilishiga  ko'ra  belgilariga  (yuqori, 
o'rta, quyi) ham bog'liq.  
Undosh tovushlar ham pozitsion o'zgarishlarga uchrashi mumkin. O'zbek 
tilida so'z oxiridagi jarangli undoshlar jarangsizlashishi bunga misol bo'la oladi 
(kitob /kitop/, qand /qant/ kabi). Ba'zan ko'p bo'g'inli so'zlarda so'z oxiridagi ja-
rangsiz undoshlar jarangli bo'lib talaffuz etiladi (bilak-bilagi, kurak-kuragi, tilak-
tilagi kabi).  
Turli  holatlarda  tovushlarning  talaffuzi  har  xil  o'zgarishlarga  uchraydi. 
N.S.  Trubetskoy  ko'rsatishicha  «…  amaliy  jihatdan  aynan  bir  tovushni  bir 
pozitsiyada ham bir necha marta aniq va bir turda talaffuz etish mumkin emas»
1

Nutqda  tovushlarning  turli  pozitsion  o'zgarishlarini  qancha  chuqur  o'rganilsa, 
shunchalik ko'p tovushlarning turlari aniqlanishi mumkin.  
 
 NUTQDA TOVUSHLARNING KOMBINATOR O'ZGARISHLARI 
 
Nutqda  tovushlarning  qo'shni  tovushlar  ta'sirida  miqdor  va  sifat  belgila-
rining o'zgarishi  kombinator  o'zgarishlar  deyiladi.  Nutqda tovushlarning kom-
binator  o'zgarishlariga  akkomodatsiya,  assimilatsiya,  dissimilatsiya,  diereza, 
epenteza, gaplologiya, proteza, metateza kabi fonetik hodisalar kiradi. Ba'zan bu 
hodisalarni o'rganuvchi  bo'lim  kombinator  fonetika  deb  ham  yuritiladi.  Odatda 
tovushlarning  birikuvi  nutq  organlarining  turli  harakatlariga  bog'liq  bo'ladi. 
Tovushlar  qo'shni  holatda  kelganda,  oldingi  tovushlarning  rekursiyasi  keyingi 
tovushning ekskursiyasi bilan bog'lanishi natijasida ularning artikulatsiya fazala-
ri  to'la  amalga  oshirilmasligi  mumkin.  Turli  artikulyatsion-akustik  xususiyatlar 
tovushlar  birikmasida  bir-biriga  ta'sir  qilishi  natijasida  artikulatsiya  qisqarishi, 
tovush ba'zan tushib qolishi va boshqa o'zgarishlar ro'y berishi mumkin. Bunday 
o'zgarishlar  ba'zan  nutqda  talaffuzni  iqtisod  qilish  hisobiga  bo'ladi,  chunki  «… 
                                                 
1
.Трубецкой Н.С. Основы фонологии. М., 1960, с. 48-49. 

 
- 41 - 
odam  o'zining  nutqi  eshituvchiga  qanchalik  tushunarli  bo'lsa,  o'shancha  talab 
etilgan nutq kuchini (ya'ni talaffuzini, A.A.) sarf qiladi»
1
.  
Nutqda talaffuzni iqtisod qilish artikulatsiyasi qiyin bo'lgan bir necha un-
doshlar birikmasini qisqartirib oson talaffuz etishda kuzatilishi mumkin. Nutqda 
ro'y  beruvchi  bunday  iqtisod  qilish  tendensiyasi  kelgusida  til  doirasiga  ham 
ko'chadi.  Masalan,  (str)  undoshlar  birikmasining  talaffuzi  qiyinchilik  tug'diradi 
va  shu  tufayli  uni  osonlashtirish  turli  tillarda  bo'lgan  undoshlar  birikmasini 
umumiy qisqartirish tendensiyasiga bo'ysunadi.  
Qiyoslang: «rus og'zaki nutqida «stram» so'zi «sram» yoki nemis tilidagi 
strom so'zi srom – «yo'nalish»» kabi talaffuz etiladi
2

Quyida har bir kombinator o'zgarishni alohida ko'rib o'tamiz. 
 
 AKKOMODATSIYA 
 
Akkomodatsiya  (lotincha  accomadatio  –  moslashuv)  keng  tarqalgan 
fonetik  hodisalardan  biri  bo'lib,  talaffuz  iqtisodi  bilan  uzviy  bog'liqdir.  Akko-
modatsiya  uch  turli  bo'ladi.  Keyingi  tovushning  ekskursiyasi  o'zidan  oldin  kel-
gan  tovushning  rekursiyasiga  moslashsa,  progressiv  akkomodatsiya  deyiladi. 
Aksincha,  agar  oldingi  tovushning  rekursiyasi  keyingi  tovushning  ekskursiya-
siga  moslashsa,  regressiv  assimilatsiya  deb  ataladi.  Qo'shni  kelgan  tovushlarn-
ing  bir-biriga  ta'siri  natijasida  ularning  artikulatsiyasi  moslashuvi  o'zaro 
akkomodatsiya  deyiladi.  Akkomodatsiya  unlilarning  undoshlarga  va  un-
doshlarning unlilarga moslashuvida ro'y berishi mumkin. O'zbek tilida chuqur til 
orqa (uvulyar) undoshlardan (x, g', q) keyin til oldi unlilari /i, e, a/ til orqa unli-
lari bo'lib talaffuz etiladi, ya'ni ularning talaffuzi moslashadi. Aksincha, til orqa 
unlilari (u, o', o) til oldi undoshlaridan keyin til oldi unlilari bo'lib artikulatsiya 
                                                 
1
 Мартине А. Основы общей лингвистики. Новое в лингвистике. Вып. III. М., 1963, стр. 
536. 
2
  Серебренников Б.А. Вероятностные обоснования в компоративистике. М., Наука, 1974, 
с. 62.  

 
- 42 - 
qilinadi.  O'zbek  tilidagi  bu  xususiyat  progressiv  akkomodasiyaga  misol  bo'la 
oladi. Unli tovushlar burun undoshlaridan oldin nazalizatsiya qilinishi regressiv 
akkomodasiyaga  misoldir:  kon,  tong,  tom  kabi.  Non,  nom,  ming  so'zlarida  bir 
yo'la  progressiv  va  regressiv  akkomodatsiya  kuzatiladi,  chunki  ikki  burun  un-
doshi orasidagi unli nazalizatsiya qilinadi. 
Rus, mordva, chuvash, nenes va fransuz tillarida til oldi unlilaridan oldin 
undoshlar  palatalizatsiya  qilinadi
1
,  ya'ni  regressiv  akkomodatsiyaga  uchraydi. 
Ba'zi  tillarda  esa,  til  orqa  unlilaridan  keyin  undoshlar  velyarizasiya  qilinadi, 
ya'ni tilning orqa qismi orqaga yoki yumshoq tanglayga tomon yo'naladi va un-
doshning  ton  va  shovqini  pasayib  qattiq  talaffuz  etiladi.  Undoshlarning 
lablangan  unlilar  bilan  birikuvi  natijasida  labаlizatsiya  hodisasi  ro'y  beradi. 
Ba'zan esa, velyar va lab undoshlari til orqa lablangan unlilari bilan birikishi na-
tijasida labio-velyarizatsiya hosil bo'ladi. Bu hodisalar ham akkomodatsiyaning 
turlari hisoblanadi. O'zbek tilidagi qurt, bolta, qarta, mingta, kamchil so'zlaridagi 
undosh  birikmalarning  har  ikki  elementi  bir-biriga  ta'sir  qilib,  jarangsiz  un-
doshlar sonorlarni qisman jarangsizlashtiradi va o'z navbatida, sonorlar ham ja-
rangsiz  undoshlarda  ovoz  tonini  kuchaytirib,  shovqinni  pasaytiradi.  Bu  hodisa 
o'zaro akkomodatsiyaga misoldir. 
Akkomodatsiya  tovushlarning  hosil  bo'lishi  o'rni  va  usuli,  labning  holati 
va tovush paychalarining  tebranishi va  yaxshi  tebranmasligiga ko'ra  moslashuv 
orqali  amalga  oshiriladi.  Nutqdagi  barcha  tovushlar  bir-biri  bilan  artikulatsiya 
fazalari  orqali  bog'lanadi  va  bu  artikulatsiya  strukturasini  tashkil  etadi. 
Tovushlar o'rtasidagi bog'lanishning artikulatsiya strukturasini chuqur o'rganish 
yordamida fonetik hodisalar oydinlashadi. 
 
 ASSIMILATSIYA 
 
                                                 
1
  Серебренников Б.А. Вероятносные обоснования в компаративистике. М., Наука, 1974, с. 
142. 

 
- 43 - 
Assimilatsiya  (lotincha  assimilatio  –  «o'xshash  bo'lish»)  deb  tovushlarn-
ing  bir-biriga  ta'siri  natijasida  ulardan  birining  ikkinchisiga  o'xshash  bo'lish 
hodisasiga aytiladi. Odatda unlilar unlilarga, undoshlar undoshlarga assimilatsi-
ya  qilinadi.  Agar  o'zaro  ta'sir  natijasida  tovushlar  bir-biriga  butunlay  o'xshash 
bo'lib  qolsa,  to'liq  assimilatsiya  deyiladi.  Agar  tovushlarning  biror  artikul-
yatsion – akustik belgisi o'xshash bo'lib qolsa, to'liq bo'lmagan (qisman) assim-
ilatsiya deb ataladi. (Masalan, ketdi (ketti) so'zida (t) va (d) oldingi (t) jarangsiz 
undosh ta'sirida o'xshash bo'lib qoladi).  
Tovushlar  bir-biriga  ta'sirining  yo'nalishiga  ko'ra  progressiv  va  regressiv 
assimilatsiya farqlanadi. Oldin kelgan tovush keyingi tovushga ta'sir qilib, o'ziga 
o'xshatsa –  progressiv  assimilatsiya,  aksincha,  keyingi tovush  oldingisiga ta'sir 
qilsa  –  regressiv  assimilatsiya  deyiladi.  Tovushlar  artikulatsiya  o'rni,  usuli,  ja-
rangli-jarangsizligi va yumshoq-qattiqligi (bu hodisa rus tilida bor) bo'yicha as-
similatsiya  qilinadi.  O'xshash  bo'luvchi  tovushlar  yonma-yon  bo'lsa  –  kontakt 
assimilatsiya, ular o'rtasida boshqa tovushlar bo'lib, o'xshash bo'luvchi tovushlar 
bir-biridan  uzoq  bo'lsa  –  distant  assimilatsiya  deyiladi.  Assimilatsiya  bir  so'z 
ichida  va  so'z  birikmalari  oralig'ida  ro'y  berishi  mumkin.  Masalan,  o'zbek  ti-
lidagi  sotdi,  otgan,  rus  tilidagi  лодка,  каробка,  inglizcha  goods  /gudz/  – 
«narsalar»,  cats  /kæts/  –  «mushuklar»,  nemischa  gibt  /gi:pt/  –  «olmoq»,  legt 
/lekt/  –  «yotmoq»  so'zlarida  progressiv  kontakt  assimilatsiya  jarangsizlanish 
bo'yicha amalga oshiriladi. Taqsimot (taxsimot), ulug'sifat (uluxsifat), o'taketgan 
(o'taketgan),  o'qchi  (o'xchi),  tanbur  (tambur)  so'zlarida  regressiv  assimilatsiya 
uchraydi. Surnay (sunnay), karnay (kannay), tipirlatmoq  (tipillatmoq),  mahkam 
(makkam)  (Toshkent  shevasida)  kabilar  to'la  regressiv  kontakt  assimilatsiyaga 
misoldir. Qantak (o'rik), qo'ltiqtayoq (qo'ltig'tayog'), to'g'nag'ich (to'nag'ich) ka-
bilarda  to'la  distant  assimilatsiya  uchraydi.  Rus  tilida  distant  assimilyasiya 
ko'proq uchraydi: здравствуйте /zdrassti/, пятнадцать /petnadsat/ kabi.  
Assimilatsiya  hodisasi  ham  talaffuzini  iqtisod  qilishning  bir  turi  hisobla-
nadi.  Assimilatsiya  natijasida  so'zlar  qisqarishi,  undagi  tovushlarning  artiku-

 
- 44 - 
latsiyasi o'xshash bo'lib qolishi talaffuzni osonlashtirishga yordam beradi. Turli 
tillarda assimilatsiyaning tabiati o'ziga xos xususiyatlariga ega. Xususan, nemis 
tilida jaranglilik belgisi bo'yicha assimilatsiya uchramaydi. Bunday assimilatsiya 
rus va o'zbek tillariga xosdir.  
 Distant  assimilatsiya  ko'proq  unlilarning  o'zaro  ta'siri  natijasida  ro'y  be-
radi  va  turkiy,  fin-ugor,  ba'zi  german  tillarida  uchraydi.  Masalan,  nemis  tilida 
otlarning ko'plik qo'shimchasidagi unli so'z o'zagidagi unliga o'xshash belgilari-
ga ega bo'ladi. Bu hodisani umlaut deyiladi: Buch «kitob» – Bücher «kitoblar», 
Sohn «o'g'il» – Söhne  «o'g'illar» kabi.  
Progressiv assimilatsiyaning yana bir turi singarmonizm yoki unlilarning 
uyg'unlashuvi  deb  atalib,  u  so'zlarda  (o'zak  va  affiksda)  unlilarning  o'xshash 
artikulyasion-akustik belgilarga ega bo'lishi bilan izohlanadi. Ba'zi afrika tillari-
da  unlilar bir  so'z  yoki so'zlar  birikmasi  doirasida  uyg'unlashadi.  Ko'pgina  urol 
va  oltoy  tillarida  unlilar  til  oldi  va  til  orqa,  hamda  lablangan-lablanmagan  bel-
gilari bo'yicha uyg'unlashadi. Masalan, turkiy tillarida, xususan, turkman, qozoq, 
qirg'iz, turk, qoraqalpoq tillaridagi so'zlarda til oldi yoki til orqa, lablangan yoki 
lablanmagan unlilar o'xshash holatda uchraydi. Bunda so'z o'zagidagi unli bilan 
uning  affiksidagi  unli  uyg'unlashadi.  Masalan,  turkman  tilida:  galamlar  –  «qal-
amlar»,  gelinlar  –  «kelinlar»  qozoq  tilida:  bashtar  –  «boshlar»,  koldor  –  «qo'l-
lar», turk tilida: göllär – «qo'llar», gyzlar – «qizlar» kabi.  
Singarmonizm  urg'u  bilan  ham  bog'liq  bo'lib,  ularning  har  ikkisi  so'zning 
fonetik  belgisi  hisoblanadi.  Nihoyat,  assimilatsiya  sinxronik  (yangi  paydo  bo'l-
gan)  va  diaxronik  (tarixiy  shakllangan)  bo'lishi  mumkin.  Yuqorida  ko'rsatilgan 
umlaut va singarmonizm hodisalari tovushlarning tarixiy assimilatsiyasi natijasida 
kelib chiqqan.  
 
 FONETIK O'ZGARISHLARNING  
BOSHQA TURLARI 
 

 
- 45 - 
Assimilatsiya  natijasida  nutq  tovushlari  o'rtasidagi  farqlar  yo'qolib,  ular 
bir  yoki  bir  necha  belgilari  bilan  o'xshash  bo'ladi  yoki  uyg'unlashadi.  Biroq  bu 
hodisaga  aksincha  bo'lgan  tovushlarning  o'zaro  ta'siri  ham  borki,  bunda 
tovushlarning  o'xshashlik  xususiyati  yo'qoladi.  Agar  so'zdagi  ikki  bir  -  biriga 
o'xshash  tovushlardan  biri  o'zgarib,  natijada  ular  biror  artikulyatsion-akustik 
belgisi yoki bir necha belgilari bilan farqlanib qolsa, dissimilatsiya (lotincha dis-
similatio – «o'xshamaslik») deyiladi. Masalan, rus va o'zbek og'zaki nutqida dis-
similatsiya  ko'p  uchraydi:  tumba  (tunba),  Tambov  (tanbov),  tramvay  (tranvay), 
kombayn  (konbayn),  djemper  (djenper),  ambar  (anbar).
1
  Ingliz  tilida  marble  – 
«mramor» so'zi fransuz tilidagi marbre – so'zidan kelib chiqqan bo'lib, so'z oxir-
idagi (r) tovushi dissimilatsiya natijasida (l) ga ko'chgan.  
Metateza  (yoki  inversiya)  hodisasi  tovushlar  yoki  bo'g'inlarning  so'z  tar-
kibida o'zaro o'rin almashishi bilan izoxlanadi. Ba'zan so'zda yonma-yon kelgan 
tovushlarning o'zaro o'rin almashinuvi inversiya deb, aksincha, bir-biridan uzoq 
bo'lgan  tovushlarning  o'zaro  almashinuvi  metateza  deb  yuritiladi.  Bu  hodisa 
ko'proq  og'zaki  nutqda  uchraydi:  mramor  (marmar),  tuproq  (turpoq),  yomg'ir 
(yog'mir), tuxfa (tufxa), supra (surpa) kabi.  
Diereza  (yoki  tushurib  qoldirmoq)  hodisasi  undosh  tovushlarni  talaffuz-
dan tushurib qoldirish bilan izohlanadi: (Toshkent shevasida) go'sht (go'sh), rost 
(ros), surtmoq (surmoq), tandir (tanir) kabi.  
Agar bir xil yoki o'xshash bo'g'inlardan biri tushirib qoldirilsa, gaplologi-
ya  deyiladi.  Masalan,  morfofonologiya  so'zi  o'rnida  morfonologiya,  sarig'  yog' 
o'rnida saryog' kabi.  
So'zga  tovushni  qo'shib  aytish  epenteza  deyiladi:  nonko'r  (nonga  ko'r), 
ishqiboz kabi. 
So'zning  boshlang'ich  qismiga  tovushlarni  qo'shib  aytilsa,  proteza 
deyiladi. Turkiy tillarda, xususan o'zbek tilida (og'zaki nutqda) rus tilidan kirgan 
so'z boshida kelgan undosh tovushlar birikmasi oldidan (i), (u) unlilarini qo'shib 
                                                 
1
 Misollar Р.И. Аванесов. Русская литературная и диалектная фонетика. М., 1974, с. 194-
198 betlardan olindi. 

 
- 46 - 
aytish  protezaga  misoldir:  stansiya  (istansa,  istansiya),  stol  (ustol),  stul  (ustul), 
spravka (ispravka) kabi.  
Chet tilidan kirgan so'zlardagi tovushlarni ona tilidagi tovushlar bilan al-
mashtirib talaffuz qilish substitutsiya deyiladi. Odatda, ona tilida bo'lmagan chet 
tilidagi tovushni ko'proq almashtirildi. Biroq chet tilidagi tovushga o'xshashroq 
tovush  ona  tilida  bo'lishiga  qaramay,  uni  almashtirish  hollari  ko'p  uchraydi. 
Chunki  har  bir  til  o'zining  alohida  tovush  sistemasiga  ega  va  undagi  tovushlar 
boshqa  tilda  qaytarilishi  mumkin  emas.  Bunday  tovushlar  substitutsiyasi 
hodisasi atoqli otlarda juda ko'p uchraydi: nemischa: Webster – Uebster, Isaak – 
Isaak, lotincha: Theodor – Feodor (Fedr), inglizcha: Thomas - Tomas
1
 kabilar. 
 
 TOVUSHLARNING ALMASHUVI 
 
 Yuqoridagi  tovushlar  almashuvi  ikki  yoki  undan  ortiq  tillarda  uchraydi. 
Bir tildagi so'zlarning har xil  formalarida  ham  tovushlar  almashuvi ro'y  beradi. 
Bunday  tovushlar  almashuvi  alternatsiya  deb  ham  yuritiladi.  Almashinuvchi 
tovushlarni  esa,  alternantlar  deyiladi.  Tovushlar  almashinuvining  turli 
morfemalardagi  xususiyatlarini  morfonologiya  o’rganadi.  Tovushlarning  al-
mashinuvi ikki xil bo'ladi: fonetik (pozitsion) va tarixiy.  
Fonetik  almashuv  deb  tilning  hozirgi  talaffuzi  normasiga  asosan  ro'y 
beruvchi alternatsiyaga aytiladi. Bunday almashuv tovushlarning o'rniga bog'liq 
bo'lib, ma'lum holatda uchraydi. Masalan: sez – seskanmoq, uyqu – uyg'onmoq, 
sariq – sarg'aymoq, bilak – bilagi kabi.  
Tovushlar  almashuvi  slavyan  tillarida,  ayniqsa  rus  tilida  juda  ko'p 
uchraydi. Masalan, rus tilidagi oт – prefiksi sakkiz xil talaffuz qilinadi: oтпуск 
(otpusk), oтзов (odzo'f), oтход (atxot), oтгадат (adgadat), oттеснить (att'isnit), 
oтцепить (atssep'it), oттепель (ot'tyep'el), oтделить (ad'dyel'it). Ulaning har bi-
                                                 
1
 Chet tilidan o'tgan so'zlarning bunday berilishi transliteratsiya deyiladi. Bu haqda keyinroq 
to'xtaladi. 

 
- 47 - 
ri fonetik holatiga bog'liq: yumshoq undosh (t'), (d') undoshlaridan oldin keladi: 
(s) affrikatlar (s) dan oldin, (o) urg'uli holatda (a) urg'usiz holatda va hokazo
1
.  
Ingliz  tilida  ham  yuqoridagiga  o'xshash  tovushlar  almashuvi  kuzatiladi. 
Masalan, otlardagi ko'plik qo'shimchasi -s otning birlik shaklida o' tamomlangan 
undosh  yoki  unli  tovushning  artikulyatsion-akustik  xususiyatiga  ko'ra  har  xil 
talaffuz etiladi: jarangsiz undoshdan keyin /s/, sirg'aluvchi undoshlardan keyin  /-
iz/ va jarangli tovushga tugagan so'zlarda /z/ talaffuz etiladi (maps G'mæpsG') – 
«xaritalar»,  (box  //boksiz//)  –  «qutilar»,  (beds  //bedz//  )  krovatlar  kabi).  Bu 
tovush almashinuvlarida assimilatsiya muhim ahamiyatga ega.  
Ba'zi tovushlar  almashinuvi  tarixiy  faktlar  asosida  tasdiqlanishi  mumkin. 
Shu  sababli ularni  tarixiy  tovush almashinuvlari deyiladi.  O'zbek  tilidagi  ba'zi 
affikslar tarixiy jihatdan har xil bo'lgan: -gil, -g’il,   -qil, -kil, -gali, -g'ali, -kali, -
qali shaklida yozilgan va shunday talaffuz etilgan g-k-q tovushlari almashinuvi 
anna shunday tarixiy jihatdan shakkllangan alternatsiyaga kiradi.  
Rus tilidagi k-ч tovush almashinuvi (masalan, рукa-ручka so'zlarida) un-
doshlardan  keyin  kelgan  til  oldi  unlisining  ta'sirida  bo'lgan.  Aslida  sifatlarning 
suffiksi  -ън  bo'lgan.  Руч–  fonetik  holatiga  bog'liq  bo'lmay  qolgan  va  k-ч  al-
mashinuvi  pozitsion bog'liqlikdan  chiqib, tarixiy  bo'lib qolgan.  Shu sababli  uni 
hozirgi rus adabiy tili talaffuz normasi yordamida tushuntirish mumkin emas.
2
 
Ingliz  tilida  so'zlarning  o'zagida  kelgan  unlilarning  almashuvi  birqancha 
fe'l shakllarini yasashda qo'llanadi va tarixiy assimilatsiyaga misol bo'la oladi: 
/i: /e/ e/ – feed, fed, fed – «boqmoq», 
/i: /Λ/ /Λ/ – win, won, won – «yutmoq (o'yinni)» kabi. 
Tovushlar  almashuvi  natijasida  so'z  turkumlari,  so'zlarning  grammatik 
shakllari va boshqalarni farqlash mumkin. Tovushlar almashuvi faqat adabiy til-
ga xos bo'lmay, balki shevalarda juda ko'p uchraydi. Xususan, a/ e, i /e tovushlar 
almashuvi  turkiy  tillari  shevalarida  otlarning  ko'plik  affikslarida  uchraydi. 
                                                 
1
 Буланин Л.Л. Фонетика современного русского языка. М., 1970, с. 129.  
2
  Буланин. Л.Л. Фонетика современного русского языка. М., 1970, с. 132-133. 

 
- 48 - 
O'zbek  tili  va  uning  shevalarida  bunday  tovush  almashuvi  quyidagicha  bo'ladi: 
adabiy  tilda:  otlar  –  itlar;  o'zbek  shevalarida:  atlar  –  iytlar  /  iytlәr,  atlar  –  itlar 
/itler, etler; qozoq tilida: attar – iytter. 
Fonetik va tarixiy almashuvlari o'rtasidagi o'xshashlik ularning har ikkisi 
ham  morfologik  funksiyani  bajarishida  ko'rinadi.  Biroq  fonetik  tovush  al-
mashuvi  tilning  hozirgi  talaffuz  normasi  bilan  bog'liq  bo'lsa,  tarixiy  tovush  al-
mashuvi bunday xususiyatga ega emas.  
 
 TOVUSHLARNING  FUNKSIONAL  JIHATI. ASOSIY  FONOLOGIK  
TUSHUNCHALAR 
 
Yuqorida  nutq tovushlari va ularning vositalari turli aspektda o'rganilishini ay-
tib, ularning to'rtinchisini fonologik (sotsial yoki funksionalaspekt deb atagan 
edik.Ko'pincha  fonologiyani  ikki  bo'limga  ajratiladi:  1)  tovushlarda  namoyon 
bo'luvchi  fonemalarni  o'rganuvchi  bo'limi  –  segmental  fonologiya  yoki  fone-
matika  deb;  2)  urg'u,  bo'g'in  va  intonatsiyaga  tegishli  vositalar  supersegment 
fonologiya yoki prosodika deb yuritiladi. 
Nutq tovushlari, bo'g'in, urg'u va intonatsiya jamiyat tilining tushunarli va 
aniq bo'lishi uchun muhim xizmat qiladi. Ular tildagi so'z, so'z shakllari, so'z bi-
rikmalari,  fraza  va  gaplarni  farqlash  funksiyasini  bajaradi.  Shu  tufayli  bu 
aspektni sotsial yoki funksional deb atab, til bosqichi sifatida «fonologiya» ter-
mini (grekcha phone – tovush, logos – ta'limot) ishlatiladi.
1
 Nutq tovushlari ay-
rim  holda  /a,  o,  u/  hech  qanday  ma'noga  ega  emas.  Nutq  tovushlari  ma'lum 
tartibda  birikib  so'z  va  boshqa  yirik  til  birliklarini  hosil  qiladi  va  ularning 
ma'nolari  bilan  bog'lanadi.  So'z,  so'z  formalari  va  morfemalarni  tashkil  etuvchi 
va  ularning  ma'nolarini  farqlash  uchun  xizmat  qiluvchi  eng  kichik  boshqa 
bo'laklarga  bo'linmovchi  til  birligi  fonema  (grekcha  phone  –  tovush,  ovoz 
ma'nosida) deyiladi. Masalan, til – tol, kel – kul so'zlari unli fonemalar yordami-
da farqlanadi. Kul – qul, bel – sel, pok – tok, nok – nom, g'or – xor, tur – tuk ka-
bi  so'zlar  tarkibidagi  undosh  fonemalar  yordamida  farqlanadi.  Bunday 
                                                 
 

 
- 49 - 
tarkibidagi  bir  fonema  bilan  bir  o'rinda  farq  qiluvchi  so'zlarni  (sel  –  sal  kabi) 
minimal juftlikdagi so'zlar yoki kvaziomonimlar deyiladi.  
Fonemaga  tegishli  barcha  artikulyatsion-akustik  belgilar  uning  fonetik 
xarakteristikasi  deyiladi.  Masalan,  /p/  –  fonemasining  fonetik  xarakteristikasi 
uning lab-lab, portlovchi, jarangsiz belgilarini o'z ichiga oladi. Fonologiya jihat-
dan  fonemalar  bir-biriga  qarama-qarshi  qo'yiladi  (p-t,  s-sh,  x-k,  a-o,  u-i  kabi). 
Bunday  fonemalarni  bir-biriga  qarama-qarshi  qo'yilishi  fonologik  oppozitsiya 
deyiladi.  Fonologik  oppozitsiya  yordamida  fonemalarni  bir-biridan  farqlash 
uchun  xizmat  qiluvchi  artikulyatsion-akustik  belgilar  fonologik  yoki  farqlash 
alomatlari  deyiladi.  Masalan,  (p-t)  oppozitsiyasida  lab-til  oldi  artikulatsiyasi 
fonologik  jihatdan  ahamiyatlidir.  (p-t)  oppozitsiyasidagi  unlilarning  har  ikki 
a'zosi  ham  portlovchi  va  jarangsiz  ekanligini  fonologik  bo'lmagan  yoki  farqla-
movchi  alomatlar  deb  yuritiladi.  Har  bir  fonema  fonologik  oppozitsiyaning 
a'zosi hisoblanadi. Tildagi barcha fonemalar o'zaro oppozitsiyalarni tashkil etadi 
va  bu  fonemalarning  bog'lanishi  va  aloqalari  yig'indisi  fonologik  sistema  yoki 
fonematik  sistema  deb  yuritiladi.  Fonemalarning  o'zaro  bog'lanish  xarakteri, 
ya'ni ularning qanday ichki aloqada ekanligi fonologik yoki fonematik struktu-
ra deb ataladi. Har bir fonema fonologik birlik yoki element deyiladi. Har bir til 
o'zining fonologik sistemasiga ega bo'lib, undagi har bir fonemaning o'z o'rni va 
funksiyasi bor. Bir tildagi fonema ikkinchi tilda bo'lishi mumkin emas. Ikki til-
dagi fonemalar o'z artikulyatsion-akustik xususiyatlari bilan o'xshash bo'lishi fa-
qat  tashqi  jihatdan  to'g'ri  kelish  hisoblanadi.  Ularning  ichki  bog'lanishlarini, 
ya'ni  fonologik  oppozitsiyalar  sistemasini  o'rganish  orqali  juda  ko'p  farqlarni 
aniqlash mumkin bo'ladi. Ulardagi ba'zi o'xshashliklar nutq organlarining barcha 
odamlarda bir xil tuzilganligi bilan izohlanadi.  
Tildagi  bir  qancha  tovushlar  (ularning  sonini  aniqlab  bo'lmaydi)  soni  va 
artikulyatsion-akustik xususiyatlari aniq bo'lgan fonemalarga birlashadi. Bir fo-
nema  bir  qancha  tovushlarda  namoyon  bo'ladi.  Ko'pincha  bir  fonemani 
ifodalovchi tovushlar artikulyatsion va akustik jihatdan yaqin bo'ladi. Biroq bir 

 
- 50 - 
fonema  bir  necha  har  xil  artikulyatsion  va  akustik  xususiyatlarga  ega  bo'lgan 
tovushlarda ifodalanishi ham  mumkin. Masalan, rus tilida (g) va (g') tovushlari 
bitta (g) fonemasining vakilidir: город (gorot), (g'orot)
1
 kabi.  
Tildagi  so'z  va  so'z  formalarini  tashkil  etuvchi  fonemalarni  go'yo  g'isht-
larni yonma-yon qo'ygandek ko'rinishga ega sifatida tasvir qilish mumkin emas. 
Chunki  fonemalar  bir-biriga  birikish  jarayonida  har  xil  o'zgarishlarga  uchraydi 
(ularni  yuqorida  ko'rib  o'tgan  edik).  Fonemalar  tilning  eng  kichik  bo'linmas 
segment  birliklaridir.  Masalan,  paxta  so'zi  p-a-x-t-a  beshta  fonemaga  bo'linadi, 
biroq,  undagi  har  bir  fonema  o'z  navbatida  boshqa  kichik  bo'laklarga  bo'lin-
maydi. Har bir fonema o'zining fonologik (farqlanuvchi) va fonologik bo'lmagan 
(farqlanmovchi) alomatlariga ega.  
Har  xil  fonemalarni  qarama-qarshi  qo'yilganda,  bu  belgilarni  aniqlash 
mumkin. Masalan, (b-p) fonemalari jarangli-jarangsiz belgilari bilan farqlanadi. 
Ularning qolgan belgilari lab- va portlovchi xususiyatlari har ikkisiga ham xos, 
ya'ni fonologik emas. /b-d/ oppozisiyasida artikulatsiya o'rni, ya'ni lab va til oldi 
(dorsal)  belgilari  fonologik alomatlardir. Ularning  har ikkisi  jarangli  portlovchi 
ekanligi  fonologik  alomat  emas.  Boshqa  /b-k/  oppozitsiyasida  bir  yo'la  artiku-
latsiya  o'rni,  ya'ni  lab  /b/  va  til  orqa  /k/,  jarangli  va  jarangsiz  fonologik  alomat 
hisoblanadi.  Artikulatsiya  usuliga  ko'ra  /b-k/  dagi  portlovchi  belgisi  fonologik 
emas.  Ko'rinadiki,  har  bir  fonologik  oppozitsiyada  fonema  o'zining  ma'lum 
farqlovchi  va  farqlamovchi  belgilari  bilan  ishtirok  etadi.  Har  xil  tillarning 
fonologik  sistemalarini  qiyoslaganda,  bunday  belgilarni  aniqlash  ayniqsa  za-
rurdir. Xususan, rus tilidagi yumshoq va qattiq undosh fonemalar o'zbek tilidagi 
bir  fonemaga  to'g'ri  keladi.  Chunki  o'zbek  tilida  yumshoq  va  qattiq  fonologik 
belgilari yo'q.  
Tildagi  fonologik  oppozitsiyalar  ikki  a'zodan  iborat  bo'lsa,  binar  op-
pozitsiya (lotincha bini – "ikkitadan") deyiladi: /b-p/, /t-g/, /i-u/ kabi. Fonologik 
oppozitsiyalar uch a'zodan iborat bo'lsa, ternar (lotincha terni – "uchtadan") op-
                                                 
1
. Реформатский А.А. Введение в языковедение. М., 1967, с. 212. 

 
- 51 - 
pozitsiya  deyiladi:  /p-t-k/,  /i-e-a/  kabi.  Uchtadan  ortiq  a'zoga  ega  bo'lgan 
fonologik oppozitsiyalar ko'p a'zoli oppozitsiyalar deyiladi: /b-d-g-h/ kabi. Til-
dagi fonologik oppozitsiyalarni binar, ya'ni ikkitadan a'zoga ega bo'lgan shaklida 
tasnif  etish  ancha  qulaydir.  Shy  tufayli  ko'p  a'zoli  oppozitsiyalarni  binar  yoki 
dixotomik  (lotincha  dixotomiya  –  "teng  ikkiga  bo'lish"  ma'nosida)  holatga 
keltiriladi. Masalan, (b-d-g-x) oppozitsiyasini /b-d/, (b-g), (b-h), (d-g), (d-h), (g-
h)  binar  oppozitsiyalariga  bo'lish  mumkin.  Bunda  fonemalarning  farqlanuvchi 
va  farqlanmovchi  belgilarini  aniqlash  ham  osonlik  tug'diradi.  Ba'zi  fonologik 
oppozitsiyalarda  bir  qancha  fonemalar  juft  holda  binar  qilib  beriladi.  Masalan, 
o'zbek tilidagi jarangli va jarangsiz belgiga ega bo'lgan undoshlar /p-b/, /t-d/, /f-
v/, /s-z/, /sh-j/, /ch-dj/, /x-g/, /k-g/ ana shunday binar oppozitsiyalardir. Rus tilida 
jarangsiz va jarangli oppozitsiyadan tashqari, yana qattiq va yumshoq fonemalar 
oppozitsiyalari  ham  binar  hisoblanadi.  Keltirilgan  juft  oppozitsiyalar  yig'indisi 
korrelatsiya  deyiladi.  Ularni  qarama-qarshi  qo'yishda  asos  bo'lgan  jarangli-
jarangsiz,  yumshoq-qattiq,  ba'zi  tillarda  unlilarning  cho'ziq-qisqa  belgilari 
korrelyatsion belgi deb ataladi.  
Fonologik oppozitsiyalar doimiy va neytralizatsiyalashuvchi bo'ladi. Ba'zi 
tillarda  jarangli  undoshlar  so'z oxirida  jarangsizlashadi.  Masalan,  rus  tilida  луч 
(luk),  град(grat)  kabi,  o'zbek  tilida  kitob  (kitop),  qand  (qant)  kabi.  Bunday 
xususiyat fonologik neytralizatsiya deyiladi. Bu holatda b/p, t/d undoshlari bir xil 
artikulyatsion-akustik  xususiyatga  ega  bo'lib,  ularning  fonologik  belgilari 
o'xshash  bo'lib  qoladi.  Bunday  fonologik  birlik  arxifonema  (lotincha  archi  – 
katta,  phoneme  –  fonema)  deyiladi.  Arxifonema  ikki  va  undan  ortiq  fonemaga 
tegishli  bo'lgan  fonologik  belgilarning  yig'indisidan  iborat.  Biz  yuqorida 
fonologik  oppozitsiya  a'zolarining  soniga  ko'ra  binar,  ternar  va  ko'p  a'zoli  op-
pozitsiyalar  turlarini  ko'rsatib  o'tdik.
1
  Fonologik  oppozitsiya  a'zolarining 
farqlanish  belgilari  o'rtasidagi  munosabatga  asoslangan  boshqa  turli  tasniflar 
                                                 
1
 
Fonologik oppozitsiyalarning boshqa turli tasniflari

neytralizatsiya va hokazolar N
.
S

Trubetskoyning 
"
Осно-
ва фонологии
" (
M
., 1960) 
kitobida batafsil berilgan


 
- 52 - 
ham  mavjud.  Fonologik  oppozitsiya  tushunchasi  tildagi  fonemalar  sistemasini 
chuqur tasnif qilish uchun eng zurur hisoblanadi.  
Tildagi  fonemalar  bir  qancha  tovushlarda  namoyon  bo'ladi.  Fonemalar 
bo'g'inlar, so'zlar, so'z birikmalari va frazalarning tarkibida joylashgan. Ular har 
xil  o'rinlarda  yoki  holatlarda  uchraydi.  Odatda  bu  holatlar  pozitsiya  deyiladi. 
Fonemalarning  har  xil  aytilishi  shartlari  bo'yicha  taqsimlanishi  ularning  dis-
tributsiyasi deyiladi.  
Fonemalar  ochiq  yoki  yopiq  bo'g'inlarda,  so'z  boshi,  o'rtasi  va  oxirida, 
urg'uli  yoki  urg'usiz  holatda  uchraydi.  Bu  pozitsiyalarda  fonemalar  har  xil 
o'zgarishlarga  duch  keladi.  Fonemalarning  pozitsiyalari  ikki  turli  bo'ladi: 
fonemalar  deyarli  ko'p  o'zgarishlarga  uchramaydigan  holatni  kuchli  pozitsiya 
deyiladi;  fonemalar  ko'p  o'zgarishlarga  uchraydigan  holat  –  kuchsiz  pozitsiya 
deb  ataladi.  Kuchli  pozitsiyada  fonemaning  asosiy  vakili  namoyon  bo'ladi. 
Kuchsiz pozitsiyada esa, fonemaning ottenkasi yoki variatsiyalari uchraydi. Ma-
salan,  o'zbek  tilida  (i)  fonemasi  uchragan  pozitsiyasiga  ko'ra  har  xil  talaffuz 
etilishi  mumkin:  birinchi  (berinche)  so'zida  /ә/  /i/  fonemasining  varianti  yoki 
allofoni  hisoblanadi.  Biroq  shu  /i/  fonemasi  doirasida  unga  artikulyatsion-
akustik xususiyatlari bilan o'xshash bo'lgan va so'zlarning ma'nolarini farqlashga 
xizmat qila olmaydigan aytilishlar fonemaning variatsiyalari deb yuritiladi: i, i, 
i, ... in ! i (i - fonema, qolgan i -lar – variatsiyalardir).  
Odatda  fonemalarning  pozitson  o'zgarishlarga  uchragan  vakili  pozitsion 
varianti nutqda kombinator o'zgarishlarga uchragan fonemaning vakili – kombi-
nator varianti deb yuritiladi. Fonemaning sifat o'zgarishlariga uchragan vakili – 
uning  varianti  yoki  allofoni,  miqdor  o'zgarishiga  uchragan  (cho'ziq-qisqaligi 
o'zgargan) fonemaning vakili alloxron deb yuritiladi.  
Fonemalar  har  xil  o'rinlarda,  xususan  so'z  boshi,  o'rtasi  va  oxirida  bir-
birlari bilan birikib kelishi mumkin. Fonemalarning birikmalarini (ts, dz, kt, vz, 
kg,  gg  kabi)  o'rganuvchi  fonologiya  qismi  fonotaktika  deyiladi.  Har  bir  tilda 
fonemalar birikmalari o'ziga xos tartib va xususiyatlarga egadir.  

 
- 53 - 
Fonologik birliklar hisoblanuvchi fonema, bo'g'in, urg'u va intonatsiya til-
da quyidagi funksiyalarni bajaradi:  
1)  ular  tildagi  ma'nodor  birliklar  hisoblanuvchi  yirik  birliklarni  tashkil 
etuvchilik  funksiyasini  bajaradi.  Masalan,  so'zlar  bo'g'inlardan,  morfemalar 
fonemalardan tuzilgan bo'lib, ular o'z urg'usiga egadir. Frazalar uchun intonatsi-
ya zarur tashkil etuvchilik vazifasini bajaradi. 
2)  ular  farqlovchilik  yoki  differensial  funksiyani  bajaradi.  Masalan,  tol  - 
qol, bil - bel, so'z va morfemalari (t-k), (i-e) fonologik oppozitsiyalari yordamida 
farqlanadi.  Shuningdek  o'zbek  tilidagi  To'xta?  (odam  ismi)  va  To'xta!  hamda 
olmá (meva) va Ólma! urg'uning o'rniga ko'ra farqlanadi. Ingliz tilidagi a name 
/ә eim/  -  "nom"  -  an  aim  /әn'eim/  -  "maqsad"  so'zlari  bo'g'inlarning  bo'linishi 
chegarasi va ularning bog'lanishi va urg'uning o'rni orqali farqlanadi.  
3)  ular  nutqda  fonologik  birliklar  so'z  va  morfemalarni  hamda  frazalarni 
chegaraga  ajratish  funksiyasini  yoki  delimitativ  (lotincha  limitus  –  chegara) 
funksiyani  bajaradi.  Ular  so'z  va  morfemalarning  boshi  va  oxirini  ko'rsatish 
uchun  qo'llanadi.  Masalan,  o'zbek  tilidagi  so'zlar  /ng/  fonemasi  bilan  boshlana 
olmaydi.  (tong,  bong  kabi)  va  /x/  fonemasi  bilan  tamomlanmaydi.  Demak,  bu 
fonemalar  so'zlar  va  morfemalarning  chegara  signallari  vazifasini  bajaradi. 
Shuningdek, Komil yota qoldi va Komil yotoq oldi frazalarida Toshkent shevasi 
talaffuzida  /k/  fonemasi  chegara  signali  vazifasini  bajarib,  ularning  ma'nolarini 
farqlaydi.  Shuningdek  o'nta  kam  bir  va  o'nta  kampir  so'z  birikmalari  ham  /b/p/ 
fonemalari yordamida chegaraga bo'linadi.  
Tovush  vositalarining  eshitilish  xususiyatlariga  ko'ra  ularni  tanib  olish 
funksiyasini  ham  ko'rsatib  o'tish  lozim.  Eshitilishi  jihatdan  fonema,  bo'g'in 
chizig'i, urg'uning o'rni va frazaning intonatsiyasini tanib olamiz va o'sha o'rinda 
ularni  ma'lum  qoida  asosida  talaffuz  etamiz.  Agar  bu  o'rinlarda  ularni  noto'g'ri 
talaffuz etilsa, tanib olish funksiyasi buziladi. Chet tiliga o'rgatishda tanib olish 
funksiyasi alohida ahamiyatga egadir.  

 
- 54 - 
4)  Tildagi  barcha  tovush  vositalari,  bo'g'in,  urg'u  va  intonatsiya  nutqni 
ifodali qilish uchun ekspressiv funksiyani bajaradi. Bu funksiya tilning stilistika 
bosqichidagi  fonostilistika  deb  ataluvchi  qismida  o'rganiladi.  Xususan  unli  va 
undosh tovushlarni cho'zib aytish, bo'g'inni orttirish, tovushlarni intonatsiyaning 
melodiyasi  (ohangi)  va  urg'usini  odatdagidan  ko'ra  boshqacha  aytish 
xususiyatlari  fonostilistik  belgilar  hisoblanadi.  Masalan,  Tu-u-ur!  0-o-oh!  Ke-
ye-yel! X-x-xap sani! Sh-sh-shoshmay tur! kabilar.  
Fonetika  va  fonologiya  uzviy  bog'liq  bo'lganidek,  yuqorida  keltirilgan 
to'rtala  funksiya  ham  bir-biri  bilan  bog'liqdir.  By  funksiyalardan  birortasining 
talaffuz  jarayonida  buzilishi  (masalan,  olmá  (meva)  so'zining  birinchi  bo'g'ini-
dagi /o/ fonemasiga urg'u qo'yilsa, uning ma'nosi o'zgaradi) boshqa funksiyalarni 
o'zgartirib  yuboradi.  Bu  o'rinda  bir  yo'la  farqlanish,  tanib  olish  va  tashkil  etu-
vchilik  funksiyalari  buziladi  va  ayniqsa,  chet  tili  talaffuzida  bunday  xatolar 
nutqning tushunarsiz bo'lishiga olib keladi. 
Download 1.95 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling