O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti marketing kafedrasi


O’zbekistonda ulgurji savdo korxonalarining tashkiliy-huquqiy asoslari


Download 256.32 Kb.
bet10/29
Sana09.09.2022
Hajmi256.32 Kb.
#803278
TuriИсследовательская работа
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   29
Bog'liq
Dissertatsiya ohirgisi
47ekonomikatrudadubroviniapdf (1), 8, 12, 8, Mavzu ms excel jadval prosessori va elektron hujjatlar bilan is, 2-narx (oylik), 2-narx (oylik), 1-narx (oylik), 1-narx (oylik), Ma’lumotlar bazasi. Jadvallar yaratish, «Informatika va axborotlar tеxnoligiyasi» fanining o`qitilish ma, «Informatika va axborotlar tеxnoligiyasi» fanining o`qitilish ma, 1-Visual dasturlash муhитида interfeysli bir necha elementlar yordamida oddiy дастурлар yaratish, 1-Visual dasturlash муhитида interfeysli bir necha elementlar yordamida oddiy дастурлар yaratish, 1-Visual dasturlash муhитида interfeysli bir necha elementlar yordamida oddiy дастурлар yaratish
1.2 O’zbekistonda ulgurji savdo korxonalarining tashkiliy-huquqiy asoslari.

Bozor iqtisodiyoti tizimida ulgurji savdo jarayonini tashkil etish ichki savdoning eng muhim vazifalaridan biri bo'lib kelgan, chunki u ijtimoiy mehnat taqsimoti jarayonida savdoning mustaqil sub'ektiga aylangan. Mahsulot ishlab chiqaruvchilar bilan bog'langanda ulgurji sotuvchilar talab vakillari sifatida, xaridorlarga tovar taklif qilishda esa ishlab chiqaruvchilar nomidan ishlaydi.


Ulgurji savdo - bu ishlab chiqaruvchilardan mahsulotlarni ommaviy sotib olish va ularni kichikroq miqdorda chakana sotuvchilarga sotishni o'z ichiga olgan tadbirkorlik faoliyati. Ulgurji savdogar tovarlarni saqlaydi, bu esa ishlab chiqaruvchining inventarlarini bo'shatadi va ishlab chiqarishni ko'paytirishni rag'batlantiradi. Bundan tashqari, chakana sotuvchilar ulgurji sotuvchining faoliyatidan foyda ko'radilar, chunki bu ularga tovarlarni qulay tarzda sotib olish imkonini beradi. Ulgurji sotuvchilar miqyosda tejamkorlikdan foyda ko'radilar, chunki ular chegirmali narxlarda ommaviy xarid qilishadi. Aksariyat ulgurji sotuvchilar tovarlarni kichik biznes egalariga sotadilar, ammo bir nechtasi boshqa ulgurji sotuvchilarga sotadi.
O'rtacha ulgurji sotuvchi cheklangan turdagi tovarlarni taklif qilishi mumkin. Ular iste'molchilarga to'g'ridan-to'g'ri sotmasliklari sababli, ular chakana sotuvchilarga mahsulotning bir yoki ikkita variantini sotishlari mumkin. Ulgurji savdo tashkilotlar uchun xom ashyo, ishlab chiqarish materiallari va boshqa iste'molga oid bo'lmagan narsalarni sotib olishni ham o'z ichiga olishi mumkin.
Bugungi dunyo iqtisodiyotida ichki savdo jarayoni mamlakatning makroiqtisodiy ko’rsatkichi sifatida yuqori ahamiyatli ko’rsatkich allaqachon aylanib ulgurgan. Bu esa uning tarkibiy hamda huquqiy tomonlari yuzasidan mamlakat miqyosida e’tirof etilishi kerakligini ifodalab beradi. Jumladan, birgina ulgurji savdo bilan shug’ullanuvchi korxonalar faoliyatini tashkil etish hamda ularning huquq va erkinliklari davlat muhofazasida ekanligi yuqoridagi qarashlarning ayni tasdiqini topayotganligidan dalolat beradi.
Shu bilan bir qatorda bu korxonalar faoliyatini amalga oshirish jarayonini huquqiy jihatdan davlat qonunlari, prezident farmonlari hamda hukumat qarorlari asosida mustahkamlanishi O’zbekistonda ulgurji savdo faoliyati bilan shug’ullanuvchi subyektlar hatti-harakatini qonuniy tartibda belgilangan faoliyat olib borayotganliklari ulgurji savdogarlar uchun yetarli shart-sharoitlar mavjud ekanligining kafolati hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasida birinchi bor ulgurji savdo faoliyatiga doir prezident farmoni 2001-yilning 27-aprelida qabul qilingan va bu farmon “ULGURJI VA BIRJA SAVDOSINI YANADA TAKOMILLASHTIRISH CHORA-TADBIRLARI TO‘G‘RISIDA” bo’lgan hamda 6 bandni o’z ichiga olish bilan birgalikda asosiy urg’u mamlakat hududida ulgurji savdo faoliyati bilan shug’ullanuvchilar uchun maxsus uyushma tashkil etishga qaratilgan. Biroq bu farmonning tarkibini mavjud boshqa farmon va qonunlarda takroriy band va vazifalarda o’z ifodasini topganligi inobatga olinib 2020-yilning sentyabriga kelib ushbu farmon o’z kuchini yo’qotganligi e’tirof etilgan.
Mamlakatimizda ulgurji savdo korxonalarining faoliyatini tartibga solish maqsadida yana bir qancha huquqiy-normativ qonun va hujjatlar joriy etildi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 27.03.2006 yildagi 52-son, “Ulgurji va chakana savdoni liberallashtirish hamda uni rivojlantirish uchun qulay shart-sharoit yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qaroriga muvofiq, Ulgurji savdo korxonalari uyushmalari quyidagicha tashkil qilinadi:9
Chakana savdo korxonalari respublika hududida joylashgan joyidan qat’i nazar, ulgurji tashkilotlar bilan hamda iste’mol tovarlari ishlab chiqaruvchi korxonalar bilan shartnomalar tuzish huquqiga ega ekanligi prinsipiga rioya etilishini hisobga olgan holda, ulgurji va chakana savdo o‘rtasida faqat ixtiyoriy va sherikchilik asosida shartnomaviy munosabatlarni rivojlantirish kerakligi qayd etilib, ulgurji savdo korxonalari uyushmasi tarkibiga kiruvchi Respublika ixtisoslashtirilgan ulgurji baza-kontoralari, hududiy (viloyat, viloyatlararo va tumanlararo) bazalar, shuningdek viloyatlar “Matlubotsavdo” aksiyadorlik kompaniyalarining iste’mol tovarlari ulgurji savdosini amalga oshirish faoliyatini litsenziyalash tartibi to‘g‘risidagi nizom tasdiqlandi. Ushbu bandlarning zamirida biz ulgurji korxona va uyushmalarni tashkil etishda yengillik va mustaqillikni beruvchi imkoniyatlar va qulayliklarni ko’ramiz. So'nggi yillarda ulgurji bozor tarkibidagi sezilarli o'zgarishlar yuz berdi. obiq davlat ulgurji va vositachilik tashkilotlarining ulushi sezilarli darajada pasayib, davom etmoqda. Shu munosabat bilan mukammal savdo va uni rivojlantirish istiqbollari bo'yicha ulgurji savdo rivojini rivojlantirishning hozirgi dinamikasiga alohida qiziqish uyg'otmoqda.
Korxonaning ishlashi iqtisodiy va iqtisodiy asoslarini bilish bizga boshqaruv tizimini to'g'ri barpo etishga imkon beradi. Korxonaning ko'rsatkichlari bo'yicha iqtisodiy tahlil qilish kerak: aylana, yalpi daromad, muomaladagi xarajatlar, kitob foydasi. Faoliyat sohasi sifatida ulgurji savdo, ulardagi korxonalar o'rtasidagi aloqalarning shakli, ularda mahsulotlar uchun uylanishlar partiyalar tomonidan shakllantiriladi. Bu hududlar, tarmoqlar o'rtasidagi iqtisodiy aloqa tizimiga ta'sir qiladi, bu mamlakatda mehnatning hududiy bo'linmaini yaxshilaydigan mamlakatni ko'chirish yo'llarini belgilaydi, bu hududlarni rivojlantirishda mutanosiblikka erishildi. Savdo imkoniyatini berishning oqilona taqsimlanishi uchun ulgurji savdo sohasida ushbu davlat va mintaqaviy va tarmoq bozoridagi vaziyatlarda istiqbolli o'zgarishlarga o'ziga xos ma'lumotlarga ega bo'lishi kerak.10
Faoliyatning ko'lami va tabiati federal va mintaqaviy miqyosdagi ulgurji korxonalarni ajratib turadi. Mahsulot ixtisoslashuvi uchun ulgurji biznes ixtisoslashgan va universalga bo'lingan. U ulgurji savdo Foydalanuvchining sahifasi va rollarida quyidagilar bo'linadi:
1. U ulgurji va tovarlarga egalik qilish bo'yicha ixtisoslashgan korxonalar;
2. Ulgurji savdo vazifalari bajaradigan va tovarlarga egalik qilmaydigan va mulkka egalik qilmaydigan korxonalar (agentlar - brokerlik idoralari, tijorat kim oshdi savdolari);
3. Kiylagichlar ulgurji aylanma tashkilotchilari (tijorat birjalari, ulgurji oziq-ovqat bozorlari va boshqalar). Ularning o'zlari ulgurji savdo predmeti emas.
Yuqorida keltirilgan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 52-son, qaroriga 2016-yil 29-iyundagi 219-sonli tahririda: “O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi, Moliya vazirligi, Davlat soliq qo‘mitasi, Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat qo‘mitasi Adliya vazirligi bilan birgalikda ikki oy muddatda hududiy “Matlubotsavdo” aksiyadorlik kompaniyalari ulgurji savdo korxonalari faoliyatini mufassal o‘rganib chiqsinlar hamda ular faoliyatini tashkil etishni takomillashtirish va samaradorligini oshirish, qishloq joylardagi, borish qiyin bo‘lgan hamda tog‘li tumanlardagi aholining zarur iste’mol tovarlariga ehtiyojlarini yanada to‘liq qondirish yuzasidan aniq takliflar kiritsinlar” deyiladi. Bundan ki’rinadiki, ulgurgi savdo korxonalarini tashkil etish, ularning faoliyat yuritishi tegishli idoralar tomonidan nazorat qilinadi va kuzatiladi. Aytish joizki, Ulgurji savdolar ishlab chiqarish ob'ektlari va iste'mol buyumlari bo'lgan barcha tovar resurslarining barcha to'plamini qamrab oladi.
Yuqoridagilar bir qatorda O’zbekiston ichki savdo tizmida raqobat va uni nazorat qilish asosiy masalalardan hisoblanadi. Bu esa o’z navbatida ulgurji savdoning ham huquqiy tartibini belgilab beruvchi huquqiy hujjat hisoblanadi. Quyida ayni shu hujjatning asosiy mazmuniy mohiyatli qismini keltirib o’tish orqali bugungi savdo tizimida raqobat tushunchasining huquqiy tafsilotlari bilan tanishtirib o’tamiz.
Davlat organlari va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ularga ishonib topshirilgan tarmoqlar va hududlarda raqobat muhitini rivojlantirishga javobgardirlar. Monopoliyaga qarshi siyosat asosiy qoidalar (prinsiplarga) quyidagilar hisoblanadi:

  • odillik;

  • musobaqalashish

  • raqobat

  • neytraliteti;

  • halollik;

  • qonuniylik;

  • iste'molchilar huquqlariga rioya qilish;

  • samarali, biroq minimal zaruriy davlat aralashuvi;

  • shaffoflik.

Ustun (monopol) mavqe tovar yoki raqamli bozorda xo‘jalik yurituvchi sub'yekt, shaxslar guruhi yoki o‘zaro bog‘lanmagan bir necha shaxsning sotuvchi yoki xaridor sifatida raqobatlashuvchi xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar, sotuvchilar, xaridorlar va pirovard iste'molchilarga bog‘liq bo‘lmagan holda unga tovar narxi, hajmi, hududi, sifati, sotish shartlariga hamda innovatsiya darajasiga hal qiluvchi ta'sir ko‘rsatish imkoniyatini beradigan holatidir.
Tovar yoki raqamli bozorda ustun mavqe sifatida:

  • tabiiy monopoliya sharoitlarida tovarlar ishlab chiqarish va (yoki) sotish faoliyatini amalga oshiruvchi;

  • bozordagi ulushi ellik foiz va undan ortiqni tashkil etgan xo‘jalik yurituvchi sub'yektning yoxud shaxslar guruhining holati e'tirof etiladi.

Ustun mavqe sifatida tegishli tovar va raqamli bozorda xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar ulushi quyidagicha bo‘lgan holati e'tirof etilishi mumkin:

  • bir xo‘jalik yurituvchi sub'yekt yoki shaxslar guruhining ulushi yigirmadan ellik foizgachani tashkil qilganda;

  • har birining bozordagi ulushi qolgan xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar yoki shaxslar guruhlarining ulushidan ortiq bo‘lgan ikkita o‘zaro bog‘lanmagan xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar yoki shaxslar guruhlarining ulushi qirq foizdan ko‘proqni tashkil qilgan;

  • har birining bozordagi ulushi qolgan xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar yoki shaxslar guruhining ulushidan ortiq bo‘lgan uchta o‘zaro bog‘lanmagan xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar yoki shaxslar guruhining ulushi ellik foizdan ko‘proqni tashkil qilgan;

  • har birining bozordagi ulushi qolgan xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar yoki shaxslar guruhlarining ulushidan ortiq bo‘lgan beshtadan ko‘p bo‘lmagan o‘zaro bog‘lanmagan xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar yoki shaxslar guruhlarining ulushi uchdan ikki qismdan ko‘proqni tashkil qilgan;

Raqamli bozorda xo‘jalik yurituvchi sub'yektning ustun mavqeini aniqlashda, shuningdek quyidagilar e'tiborga olinadi:

  • bevosita va bilvosita tarmoq samarasi;

  • foydalanuvchilarning turli xo‘jalik yurituvchi sub'yektlarning tovarlaridan bir vaqtning o‘zida foydalanish imkoniyati va ularni almashtirish bilan bog‘liq xarajatlar miqdori;

  • xo‘jalik yurituvchi sub'yektning tarmoq samarasi munosabati bilan paydo bo‘ladigan samara ko‘lami;

  • xo‘jalik yurituvchi sub'yektning raqobat muhitiga ta'sir qilayotgan yoki ta'sir qilishi mumkin bo‘lgan ma'lumotlardan foydalanish imkoniyati;

  • uning bozordagi raqobatdagi ustunligiga innovatsiyalarning ta'siri.

Xo‘jalik yurituvchi sub'yekt va shaxslar guruhi ustun (monopol) mavqe ega deb e'tirof etilgan paytdan e'tiboran ikki yil davomida tovar va raqamli bozorda shunday mavqega ega sifatida ko‘riladi. Xo‘jalik yurituvchi sub'yekt va shaxslar guruhining holati, agar uning oxirgi ikki yildagi daromadi hisoblashning bazaviy miqdorining to‘rt ming besh yuz barobaridan kamroqni tashkil etsa, ustun (monopol) mavqe deb e'tirof etilmaydi.
Tabiiy monopoliya tovari hisoblanmagan o‘z tovari yoki boshqa sotuvchilar tovarini sotish uchun foydalaniladigan, tarmoq infratuzilmasi (filial tarmog‘i) yoki raqamli platformaga ega bo‘lgan va bozordagi ulushi ellik foizdan kamroqni tashkil etgan xo‘jalik yurituvchi sub'yektning yoki shaxslar guruhining xaridor va sotuvchilarda tovarni boshqa tovar bilan almashtirishga yetarlicha imkoniyat mavjud bo‘lmaganda o‘zi uchun foydali yo‘nalishda bitimlar natijasiga, tovarni sotish chegaralarini, shartlarini va narxini belgilash yoki innovatsiya darajasiga bir tomonlama ta'sir ko‘rsatish imkoniyati, yuqori muzokara ustunligi deb topiladi.
Bir guruh shaxslar sifatida bitta tovar va raqamli bozorda faoliyat yuritadigan, yagona (umumiy) iqtisodiy manfaatga ega bo‘lgan shaxslar yig‘indisi shaxslar guruhi deb e'tirof etilib, ularga tatbiqan quyidagi bir yoki bir nechta shart bajariladi:

  • ikki va undan ortiq xo‘jalik yurituvchi sub'yektning biri bevosita yoki bilvosita, shuningdek o‘zga shaxslardan olgan vakolatlariga muvofiq boshqa xo‘jalik yurituvchi sub'yekt ustav fondining (ustav kapitalining) ellik foizidan ortig‘iga egalik qiladi;

  • ikki va undan ortiq xo‘jalik yurituvchi sub'yektda ayni bir jismoniy shaxs, shuningdek uning eri (xotini), ota-onasi (farzandlikka oluvchilari), bolalari (farzandlikka olingan bolalari), tug‘ishgan va o‘gay aka-ukalari hamda opa-singillari ushbu xo‘jalik yurituvchi sub'yektlardagi ishtiroki tufayli yoxud boshqa shaxslardan olgan vakolatlariga muvofiq mazkur xo‘jalik yurituvchi sub'yektlardan har birining ustav fondining (ustav kapitalining) ellik foizidan ortig‘iga bevosita yoki bilvosita ega bo‘ladi;

  • ikki va undan ortiq yuridik shaxsda ayni bir yuridik shaxs ushbu yuridik shaxslarda o‘zining ishtiroki tufayli yoxud boshqa shaxslardan olgan vakolatlariga muvofiq mazkur yuridik shaxslardan har birining ustav fondining (ustav kapitalining) ellik foizidan ortig‘iga bevosita yoki bilvosita ega bo‘ladi;

  • ikki va undan ortiq yuridik shaxsning ijro etuvchi organi tarkibiga ayni bir jismoniy shaxslar va ularning yaqin qarindoshlari kiradi;

  • ikki va undan ortiq yuridik shaxsning kollegial ijro etuvchi organi va (yoki) kuzatuv kengashi son tarkibining ellik foizidan ortig‘ini ayni bir jismoniy shaxslar va ularning yaqin qarindoshlari tashkil etadi;

  • ikki va undan ortiq yuridik shaxslardan biri qonun hujjatlariga yoki ushbu yuridik shaxslarning ta'sis hujjatlariga yoxud ular o‘rtasida tuzilgan shartnomalarga asosan ushbu yuridik shaxslarga ijro etilishi majburiy bo‘lgan ko‘rsatmalar berishga haqli bo‘ladi;

  • ikki va undan ortiq xo‘jalik yurituvchi sub'yektda ayni bir jismoniy shaxs yoki ayni bir yuridik shaxs qonun hujjatlariga va ushbu yuridik shaxslarning ta'sis hujjatlariga yoxud ular bilan tuzilgan shartnomalarga asosan ularga ijro etilishi majburiy bo‘lgan ko‘rsatmalar berishga haqli bo‘ladi.

Ushbu Qonunda shaxslar guruhiga tovar yoki raqamli bozorning yagona sub'yekti sifatida qaraladi.
Davlat tomonidan narxni tartibga solish ijtimoiy ahamiyat va strategik xarakter kasb etadigan va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan, shuningdek tabiiy monopoliya sharoitlarida ishlab chiqariladigan tovarlarga nisbatan amalga oshiriladi.
Monopoliyaga qarshi komplayensni joriy etish davlat organlari, ustav fondi (ustav kapitali)dagi ellik va undan ortiq foiz aksiya (ulush)lar davlatga tegishli bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar va ularning sho‘'ba korxonalari, shuningdek yuridik shaxslar birlashmalarida majburiy hisoblanadi hamda boshqa xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar uchun tavsiyaviy hisoblanadi.
Davlat organlari, xo‘jalik yurituvchi sub'yektlar va yuridik shaxslar birlashmalarida monopoliyaga qarshi komplayensni joriy etish uchun mas'ul shaxs tayinlanadi.
Davlat organlari, ustav fondi (ustav kapitali)dagi ellik va undan ortiq foiz aksiya (ulush)lar davlatga tegishli bo‘lgan va kuzatuv kengashi mavjud bo‘lmagan yoki shakllantirilmagan xo‘jalik yurituvchi sub'yektlarda, shuningdek ularning affilangan shaxslarida va sho‘ba xo‘jalik jamiyatlarida – rahbar.


Download 256.32 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   29




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling