O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi


Download 5.17 Kb.
Pdf ko'rish
bet5/29
Sana28.11.2017
Hajmi5.17 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   29

Ja`mi 
56 
14 
28 
14 
 
10-sеmеstr 
Kasb ta'limi va farmatsiya yo‘nalishi talabalari uchun  
t/r 
Mavzular nomi 
Ja`mi soat 
Ma`ruza 
Laboratoriya 
mashg`uloti 
Mustaqil 
ta`lim 
Farm.  k/t  Farm.  k/t  Farm. 
k/t 
Farm.  k/t 

Giyohvand 
moddalar 
tahlili 
faniga 
kirish. 
Narkotik  va  psixotrop 
moddlar,  prеkursorlar, 
ularni 
BMT 
konvensiyasi  va  O‗zR 
nazoratga 
olish 
to‗g‗risidagi  qonunlari. 
Laboratoriya  jihozlari, 
narkotik  va  psixotrop 
moddalarni 
saqlovchi 
ob‘ektlardan  namunalar 
olish, 
ularni 
tahlilga 
tayyorlash. 
Dastlabki 
tahlil (test).   
10 








Tabiiy 
narkotik 
analgetiklar. 
Opiy, 
omnapon. 
Morfin,  
narkotin, kodein, mekon 
kislotasi, 
mekonin, 
ularni  ajratib  olish  va 
tahlil usullari.  
10 








Sintetik 
narkotik 
analgetiklar. 
Dionin, 
10 








46 
 
geroin, apomorfin ularni 
ajratib  olish  va  tahlil 
usullari. 

Opioid 
narkotik 
analgetiklar.  Promedol, 
metadon, 
 
fentanil, 
petidin  ularni  ajratib 
olish va tahlil usullari. 
10 








Kokain. 
Kokain 
saqlovchi 
prеparatlar, 
pеshobdan  ajratib  olish 
va tahlil usullari. 
10 








Kannabinoidlar. 
Narkologik  ahamiyati, 
ajratib  olish  va  tahlil 
usullari. 
10 








Tabiiy  fеnilalkilaminlar. 
Efеdrin,  mеskalin,  katin 
va 
katinon, 
ularni 
narkologik ahamiyati  va 
aniqlash usullari 
10 








Sintеtik 
fеnilalkilaminlar. 
Amfеtamin, 
mеtamfеtamin, 
ularni 
narkologik ahamiyati  va 
tahlili. 
Mеtoksi 
va 
mеtilеndioksi  hosilalari 
saqlagan 
fеnilalkilaminlar,  ularni 
narkologik ahamiyati  va 
tahlili. 
11 








Psixotrop 
moddalar. 
Barbitur 
kislota 
hosilalarini 
fizik-
kimyoviy 
xossalari, 
narkologik 
ahamiyati, 
ularni 
rangli 
va 
10 








47 
 
mikrokristalloskopik 
rеaktsiyalari  yordamida 
tahlili. 
10  Barbitur 
kislota 
hosilalarini 
ashyoviy 
dalillardan  ajratib  olish, 
ularni 
 
YuQX 
―skrining‖, 
UB 
spеktrofotomеtrik    va 
boshqa  fizik-kimyoviy 
usullarda 
sifat 
va 
miqdoriy tahlili.  
10 







11  Nеyrolеptik    moddalar. 
Aminazin, 
diprazin, 
tizеrtsin, 
galopеridol,  
dropеridol.    Ashyoviy 
dalillardan  ajratib  olish, 
ularni  sifat  va  miqdoriy 
tahlili. 
10 







12  1,4-bеnzodiazеpin 
hosilalari, 
umumiy 
ma'lumotlar.  Ashyoviy 
dalillardan  ajratib  olish,  
kimyoviy, 
 
YuQX 
skrining usulida tahlili. 
10 







13  1,4-bеnzodiazеpin 
hosilalari: 
xlordiazеpoksid, 
diazеpam,  nitrazеpam, 
oksazеpam,  fеnazеpam, 
ajratib olish va tahlili. 
10 







14  Prekursorlar. 
Toluol, 
atseton,  sirka  angidridi, 
kaliy 
permanganat, 
sulfat 
va 
xlorid 
kislotasi, 
ularning 
tahlili.   
10 







15  Prekursorlarni 
tahlili. 
10 








48 
 
Ergotamin,  ergometrin, 
lizergin 
kislotasi, 
antranil kislota, ularning 
tahlili.   
16  Gallyusinogenlar 
va 
boshqa nazorat qiluvchi 
moddalar. 
LSD, 
psilotsin, 
psilotsibin, 
tahlil 
usullari. 
Fensiklidin, 
ketamin, 
tahlil usullari. 
 
11 







Ja`mi 
162 
137 
32 
32 
64 
64 
66 
41 
 
10-sеmеstr 
Farmatsevtik tahlil yo‘nalishi talabalari uchun  
t/r 
Mavzular nomi 
Ja`mi 
soat 
Ma`ruza  Laboratoriya 
mashg`uloti 
Mustaqil 
ta`lim 
1  Giyohvand  moddalar  tahlili 
faniga  kirish.  Narkotik  va 
psixotrop 
moddlar, 
prеkursorlar,  ularni  BMT 
konvensiyasi 
va 
O‗zR 
nazoratga  olish  to‗g‗risidagi 
qonunlari. 
Laboratoriya 
jihozlari, 
narkotik 
va 
psixotrop 
moddalarni 
saqlovchi 
ob‘ektlardan 
namunalar 
olish, 
ularni 
tahlilga tayyorlash. Dastlabki 
tahlil  (test).    Tabiiy  narkotik 
analgetiklar.  Opiy,  omnapon. 
Morfin,    narkotin,  kodein, 
mekon  kislotasi,  mekonin, 
ularni  ajratib  olish  va  tahlil 
usullari. 
13 



2  Sintetik narkotik analgetiklar. 
Opiatlar va opioidlar  (geroin, 
13 




49 
 
dionin,  promedol,  metadon, 
fentanil)    ularni  ajratib  olish 
va tahlil usullari. 
3  Kokain.  Kokain  saqlovchi 
preparatlar, peshobdan ajratib 
olish va tahlil usullari. 
13 



4  Kannabinoidlar.  Narkologik 
ahamiyati,  ajratib  olish  va 
tahlil usullari. 
13 



5  Tabiiy 
va 
sintetik 
fenilalkilaminlar. 
Efedrin, 
meskolin,  katin  va  katinon. 
Amfetamin 
va 
uning 
hosilalari,  ularni  narkologik 
ahamiyati va tahlil usullari. 
14 



6  Psixotrop  moddalar.  Barbitur 
kislota 
hosilalarini 
fizik-
kimyoviy 
xossalari, 
narkologik  ahamiyati,  ularni 
rangli 
va 
mikrokristalloskopik 
reaksiyalari  hamda    fizik-
kimyoviy  usullar  yordamida 
tahlili. 
14 



7  1,4-benzodiazepin  hosilalari: 
xlordiazepoksid, 
diazepam, 
nitrazepam, 
oksazepam, 
fenazepam,  ajratib  olish  va 
tahlili. 
14 



8  Prekursorlar.  Toluol,  atseton, 
sirka 
angidridi, 
kaliy 
permanganat, sulfat va xlorid 
kislotasi, ularning tahlili.   
14 



Ja`mi 
 108 
32 
32 
44 
 
 
 
 

50 
 
Talabalar bilimini baholash tizimi: 
t/r 
Nazorat turidagi topshiriqlarning 
nomlanishi 
Maksimal 
yig‗ish 
mumkin 
bo‗lgan 
ball 
JN va ON ballar 
taqsimoti 
I. Joriy nazoratdagi ballar taqsimoti  
60 ball 
1-JN  
(40 b)  
2-JN 
 (20 b) 
Ma’ruza mashg‘ulotlarda 
 
 
 
1. 
Talabaning  ma‘ruza  mashg‗ulotlarda 
faolligi,  muntazam  ravishda  konspekt 
yuritishi uchun 



2. 
Mustaqil  ta‘lim  topshiriqlarining  o‗z 
vaqtida  va  sifatli  bajarilishi  (keys-
stadilar,  esse,  referat,  taqdimot  va 
boshqa  turdagi  mustaqil  ta‘lim 
topshiriqlari) 
10 


Laboratoriya mashg‘ulotlarda 
 
 

Talabaning  mashg‗ulotlarda  faolligi, 
savollarga  to‗g‗ri  javob  berganligi, 
amaliy topshiriq (masala,  misol) larni 
bajarganligi uchun 
50 
30 
20 
II. Oraliq nazorat 
10 ball 
 
1. 
Oraliq nazorat (laboratoriya 
mashg‗uloti o‗qituvchisi tomonidan 
qabul qilinadi) 
10 
Semestrning  
10-haftasi 
III. Yakuniy nazorat 
30 ball 
Semestrning oxirgi 
ikki haftasida 
Jami: 
100 ball 
 
Izoh: yakka tartibda  va guruh bo‗yicha topshiriqlar quyidagicha bo‗lishi mumkin: keys-
stadi, taqdimot, esse, vaziyatli masalalar, variantlar asosida savol-javob.  
 
Talabaning fan bo‗yicha o‗zlashtirish ko‗rsatkichining namunaviy mezonlari: 
 
T/

Talabaning fanni o‘zlashtirish darajasi (bilim, 
malaka va ko‘nikma darajasi) 
Ballar 
A)  xulosa va qarorlar qabul qilish 
86-100 ball 
 
ijodiy fikrlay olish 
 
mustaqil mushohada yurita olish 
 
olgan bilimlarini amalda qo‗llay olish 
 
mohiyatini tushunish 
 
bilish, aytib berish 
 
tasavvurga ega bo‗lish 

51 
 
B)  mustaqil mushohada yurita olish 
71-85 ball 
 
olgan bilimlarini amalda qo‗llay olish 
 
mohiyatini tushunish 
 
bilish, aytib berish 
 
tasavvurga ega bo‗lish 
V)  mohiyatini tushunish 
55-70 ball 
 
bilish, aytib berish 
 
tasavvurga ega bo‗lish 
G)  aniq tasavvurga ega bo‗lmaslik 
0-54 ball 
 
bilmaslik 
 
Asosiy adabiyotlar: 
10.
 
Ikromov L.T., Mirxaitov T., Tojiеv M.A., Yuldashеv 
Z.  O.  Toksikologik  kimyo.  Toshkеnt,  Extremum  press. 
2010.  
11.
 
Ikramov  L.T.  va  b.  ―Sud  kimyosidan  praktikum‖. 
Toshkеnt 2007y. 
12.
 
Ikromov  L.T  va  b.  –  Sud  kimyosidan  amaliy 
mashg‘ulot., 2005y. Elеktron darslik. 
13.
 
Kaлетина 
Н.И.  –  Mетаболизм  и  анализ 
токсикантов. Москва, «GEOTAR-Mеdia», 2008г. 
14.
 
Азизов 
И.К. 
"Наркотические 
средства 
и 
психотропные вещества, прекурсоры, контролируемые 
на  территории  Республики  Узбекистан"  Тошкент,  
2011. 
15.
 
Еремин  С.К.,  Изотов  Б.Н.,  Веселовская  Н.В. 
―Анализ наркотических средств‖ М.: Мысль, 1993. 
16.
 
Крамаренко  В.Ф.  Токсикологическая  химия. 
Киев: Выща школа, 1989. - 450 с.  
17.
 
Токсикологическая  химия:  Учебник  для  вузов  / 
Т.В.  Плетенева,  Е.М.  Саломатин,  и  др.;  под  ред.  Т.В. 
Плетеневой. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2005. – 512 с. 
18.
 
Clark  S.  //  Isolation  and  Identification  of  Drugs.  – 
London: The Pharmaceutical Press, 2004.- 1350 p. 
Qo‗shimcha adabiyotlar: 
 
11.
 
Байзолданов  Т..  Байзолданова  Ш.Т.-Руководство 
по  токсикологической  химии  ядовитых  веществ, 
изолируемых  методами  экстракции.  -  Алматы,  2003.-
410 c.  
12.
 
 Веселовская  Н.В.,  Коваленко  А.Е.  и  др. 
Наркотики.  Свойства,  действие,  фармакокинетика, 
метаболизм. – М.: Нарконет, 2002. – 232 с. 
13.
 
Веселовская Н.В., Коваленко А.Е. Наркотики: 
пособие для работников химико-токсикологических и 
судебно-химических лабораторий. – М.: Триада Х, 

52 
 
2000. – 206 с. 
14.
 
 Рекомендуемые  методы  обнаружения  и  анализа 
АМФЕТАМИНА,  МЕТАМФИТАМИНА  (руководство 
для 
национальных 
лабораторий) 
Организация 
Объединенных Наций. Нью-Йорк, 2000  
15.
 
Рекомендуемые  методы  анализа  барбитуратных 
производных,  находящихся  под  международным 
контролем 
(руководство 
для 
национальных 
лабораторий  экспертизы  наркотиков)  Организация 
Объединенных Наций. Нью-Йорк, 2000  
16.
 
Рекомендуемые  методы  анализа  производных 
бензодиазепина,    находящихся  под  международным 
контролем 
(руководство 
для 
национальных 
лабораторий  экспертизы  наркотиков)  Организация 
Объединенных Наций. Нью-Йорк, 2000  
17.
 
Руденко Б.А., Коваленко А.Е., Галузин К.А. и др. 
Химико-аналитическое  определение  наркотических  и 
допинговых средств. – М.: Нарконет, 2007. – 367 с. 
18.
 
Симонов  Е.А.,  Найденова  Л.Ф.,  Ворнаков  С.А. 
Наркотические  средства  и  психотропные  вещества, 
контролируемые 
на 
территории 
Российской 
Федерации  /  Под  ред.  В.В.  Рогозина.  –  М:  Ibterlab, 
2003. – 411 с. 
19.
 
 Рекомендуемые  методы  анализа  KOКАИНА 
(руководство 
для 
национальных 
лабораторий 
экспертизы  наркотиков)  Организация  Объединенных 
Наций. Нью-Йорк, 2000  
20.
 
Рекомендуемые  методы  обнаружения  и  анализа 
ГЕРОИНА, 
КАННАБИНОИДОВ, 
КОКАИНА, 
АМФЕТАМИНА, 
МЕТАМФИТАМИНА 
И 
ЗАМЕЩЕННЫХ  ПО  ЦИКЛУ  ПРОИЗВОДНЫХ 
АМФЕТАМИНА 
в 
биологических 
пробах 
(руководство 
для 
национальных 
лабораторий) 
Организация Объединенных Наций. Нью-Йорк, 2001  
 
3.Modulni o`qitishda foydalaniladigan interfaol ta`lim metodlari 
―DOMINO‖ METODI  
.‖Domino‖ metodi-ta‘lim oluvchilarni faollashtirishga, mustaqil fikrlashga hamda o‘z 
fikrini  boshqalarg  yetkazib  berib  uni  asoslab  berishga  qaratilgan.Ushbu  metod  o‘tilgan 
mavzuni takrorlash yoki biror bob tugaganda qo‘llanilishi mumkin. 
 Metodni mavzuga qo‘llash tartibi quyidagicha: 
 *kichik guruhlarni raqamli kartochkalar yoki sanoq asosida shakillantirish; 

53 
 
*tayyorlangan dominolarni xar bir guruhga tarqatish; 
*dominoni joylashtirish uchun vaqt ajratish; 
*hatolar ustida ishlash. 
Domino metodini tayyorlash. Domino kichik guruhlarga bir hil beriladi.Dominoning 
bir  tomoniga  savol,ikkinchi  tomoniga  javob  yozilgan  bo‘ladi.Ta‘lim  oluvchilar  savolga 
javob,javobning esa savolini boshqa kartochkallardan topib to‘g‘ri joylashtirishlari kerak. 
―Domino‖metodining  afzalliklari:  *ta‘lim 
oluvchilarda  mustaqil  fikrlash 
qobiliyatlarini shakillantiradi; 
*ta‘lim oluvchilar bigalikda ishlash ko‘nikmasi oshadi; 
*bir-birini eshitish va bir-biriga o‘z fikrlarini asoslab berishni o‘rganadi; 
*ta‘lim oluvchilar natijalarni tahlil qilishni o‘rganadilar. 
 
―CHARXPALAK‖ METODI 
Mazkur  metod  guruhlarda  ishlash  usulining  takomillashtirilgan  ko‗rinishi  bo‗lib, 
uning yordamida talabalar o‗rganiladigan material bo‗yicha ma‘lum bilimga mustaqil ega 
bo‗lish,  jamoa  bilan  ishlash  malakasini  ega  bo‗lish,  boshqalarni  o‗qitish,  axborot  bilan 
almashish  hamda  jamoa  bo‗lib  qaror  qabul  qilish  ko‗nikmalariga  ega  bo‗ladi.  Ushbu 
texnologiya    o‘quvchilarni  o‘tilgan  mavzularni  esga  olishga,  mantiqan  fikrlab,  berilgan 
savollarga mustaqil ravishda to‘g‘ri javob berishga va o‘z-o‘zini baholashga o‘rgatishga 
hamda  qiska  vaqt  ichida  o‘qituvchi  tomonidan  barcha    o‘quvchilarning  egallagan 
bilimlarini baholashga qaratilgan. 
Texnologiyani  maqsadi:    o‘quvchilarni  dars  jarayonida  mantiqiy  fikrlash,  o‘z 
fikrlarini mustaqil ravishda erkin bayon eta olish, o‘zlarini baholash. yakka va guruhlarda 
ishlashga.  boshqalar  fikriga  hurmat  bilan  qarashga,  ko‘p  fikrlardan  keraklisini  tanlab 
olishga o‘rgatish. Texnologiyaning qo‘llanilishi:  texnologiya o‘quv mashg‘ulotlarining 
barcha  turlarida  dars  boshlanishi  yoki  dars  oxirida  yoki  o‘quv  predmetining  biron  bir 
bo‘limi  tugallanganda,  o‘tilgan  mavzularni  o‘quvchilar  tomonidan  o‘zlashtirilganlik 
darajasini baholash, takrorlash, mustaxkamlash yoki oralik va yakuniy nazorat o‘tkazish 
uchun mo‘ljallangan. Ushbu texnologiyani mashg‘ulot jarayonida yoki uning bir qismida 
yakka, kichik guruh va jamoa shaklida tashkil etish mumkin. 
 
«CHARXPALAK» TRENINGI 
 
№ 
Preparatlar nomi  
 
Reaktivlar 
TemirIII 
xlorid 
Marki 
reaktivi 
Frede 
reaktivi 
Etil spirti 
va N
2
SO

kons 
N
2
SO
4
 

Morfin 
 
 
 
 
 

Dionin 
 
 
 
 
 

Geroin 
 
 
 
 
 

Kodein 
 
 
 
 
 

Mekon kislotasi 
 
 
 
 
 

54 
 

Mekonin 
 
 
 
 
 
 
 
 
―VENN DIAGRAMMASI‖ USULI 
Venn diagrammasi ikki va uch jihatlarni hamda umumiy tomonlarini solishtirish yoki 
taqqoslash  yoki  qarama-qarshi  qo‘yish  uchun  qo‘llaniladi.  Talabalarda    tizimli  fikrlash, 
solishtirish, taqqoslash, tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 
Undan foydalanish bosqichlari: 
  -talabalar ikki guruhga bo‘linadi; 
  -plakatga chizilgan diagramma doskaga osib qo‘yiladi; 
  -har bir to‘g‘ri fikrga qo‘yiladigan ball oldindan kelishib olinadi; 
  -qo‘yilgan  topshiriq  bo‘yicha  guruhlarning  har  qanday  to‘g‘ri  yoki  noto‘g‘ri 
fikrlari  bir  talaba    tomonidan  ikki  xil  rangdagi  flomasterda  diagrammaning  tegishli 
joylariga yozib boriladi; 
  -kichik  guruh  ichidan  biror  talaba  sheriklarining    ismi-shariflari  to‘g‘risiga  ular 
aytgan fikrlarni qayd qilib boradi; 
  -fikr  bildirishlar  nihoyasiga  yetgach,  o‘qituvchi  va  talabalar  hamkorligida  to‘g‘ri 
va noto‘g‘ri javoblar aniqlanadi;  
  -to‘g‘ri  javobga  uch  ball  qo‘yiladigan  bo‘lsa,  har  bir  noto‘g‘ri  fikr  uchun 
guruhning umumiy balidan uch ball olib tashlanadi; 
  -eng ko‘p ball to‘plagan guruh g‘olib hisoblanib ular rag‘batlantiriladi; 
  -bu  jarayonda  kichik  guruhda  qayd  etilgan  javoblarning  noto‘g‘rilari  o‘chirib 
chiqiladi va natijalar e‘tiborga olingan holda talabalarga tabaqalashtirilgan ball qo‘yiladi. 
Venn  diagrammasi  metodini  barcha  guruhlarda  bir-biriga  bog‘liq  mavzularni  tahlil 
qilish, solishtirish, taqqoslash va mustahkamlashda foydalanish yaxshi samara beradi. 
 
«VENN DIAGRAMMASI» TRENINGI  
* Kеltirilgan preраratlаr uchun аynan xаrаktеrli bo`lgаn rеаktivni ko`rsating. 


55 
 
 
 
 
 
 
4.
 
Nazariy materiallar 
8-semestr 
1.
 
Eksprеss tahlil usuli, uning ahamiyati va vazifalari.  Eksprеss tahlilda 
qo‘llaniladigan rangli rеaktsiyalar 
Ma'ruza rеjasi: 1. Eksprеss tahlil usuli, vazifalari. 
2. Eksprеss tahlilda qo‘llaniladigan rangli rеaktsiyalar 
 
Ekspress  tahlil  giyohvandlik  (narkotik)  moddalarni  aniqlashning  laboratoriya  va 
undan tashqari holatlarda o‗tkaziladigan eng samarali usullaridan hisoblanadi. 
Mazkur usul narkotik moddalarni tashqi ko‗rinishi bilan ularga o‗xshash moddalardan 
ajratib  olishga  xizmat  qiladi.  Bu  esa  mutasaddi  xodimlarning  (chegara,  bojxona  va  IIV 
xodimlari,  ekspertlar  va  b.)  to‗g‗ri  qaror  qabul  qilishga  yordam  beradi.  SHuningdek, 
mazkur  usullar  yordamida  narkokurerlarning  giyohvandlik  moddalarni  noqonuniy 
chegaradan olib o‗tish, tarqatish, iste‘mol qilish kabilarning oldini oladi. 
Ekspress  tahlil  o‗tkir  zaharlanishlar  yuz  berganda  bemorlarga  tez  tibbiy  yordamni 
sifatli  va  malakali  tarzda  amalga  oshirish  uchun  ham  ishlatiladi.  Bunda  zaharlangan 
bemordan  olingan  qon,  peshob,  oshqozon  chayindi  suvlari  va  boshqalar  ekspress  tahlil 
qilish  uchun  laboratoriyalarga  yuboriladi.  Laboratoriyada  tezkor  va  zamonaviy  ekspress 


VЕNNA  DIAGRAMMASI  –  2-3  jihatlarni  hamda  umumiy  tomonlarini  solishtirish  yoki 
taqqoslash yoki qarama-qarshi qo’yish uchun qo’llaniladi. 
 Tizimli fikrlash, solishtirish, taqqoslash, tahlil qilish ko’nikmalarini rivojlantiradi.    
 Diagramma  Vеnna  tuzish  qoidasi  bilan  tanishadilar.  Alohida  kichik  gurhlarda  diagramma 
Vеnnani tuzadilar va kеsishmaydigan joylarni  (x) to’ldiradilar    
 Juftliklarga birlashadilar, o’zlarining diagrammalarini taqqoslaydilar va to’ldiradilar 
 Doiralarni  kеsishuvchi  joyida,  ikki(XX)  doiralar  uchun  umumiy  bo’lgan, ma'lumotlar ro’yxatini 
tuzadi 
 

56 
 
tahlil  usullarini  qo‗llab  zaharlanishga  sabab  bo‗lgan  modda  aniqlanadi.  Bu  esa  o‗z 
navbatida bemorga malakali va sifatli tez tibbiy yordamni ko‗rsatishga asos bo‗ladi. 
Ekspress  tahlillar  asosida  ko‗p  holatlarda  maxsus  tanlangan  kimyoviy  reaksiyalar 
yotadi.  Ular  tekshiriluvchi  moddaning  o‗zi  bilan  yoki  uni  boshqa  moddalar  bilan 
aralashma  holatida  bo‗lganida  ham  o‗ziga  xos  va  tezda  hosil  bo‗ladigan  ranglar  paydo 
qiladi.  Ekspress  tahlil  usulining  soddaligi  va  qulayligidan  tashqari  eng  asosiy 
afzalliklaridan  biri  tezkorligi  hamda  uni  maxsus  kimyoviy  bilimga  ega  bo‗lmagan 
xodimlar (laborantlar, texnik xodimlar) ham amalga oshirishi mumkin. 
YAna bir muhim tomoni rangli reaksiyalar natijasida narkotik moddalarning guruhlari 
aniqlanib,  keyingi  laboratoriyada  o‗tkaziladigan  tahlillarni  osonlashtiradi  va  ularga 
ketadigan harajatlarni qisqartiradi. 
Narkotik  moddalar  suyuqlik,  kukunsimon,  qattiq  va  boshqa  shakllarda  bo‗lishi 
mumkin.  Masalan  tabletkalar,  presslangan  briketlar,  ampulalar,  shisha  idishlarda, 
mumsimon holat va boshqalar. 
Sinovlarni o‗tkazish vaqtida quyidagilarni yoddan chiqarmaslik kerak: 
 agar tekshiriluvchi narkotik modda qattiq shaklda (tabletka, briket) bo‗lsa uni kukun 
holatigacha maydalash kerak.  
-  agar  tekshiruvchi  narkotik  modda  suyuqlik  (ampula,  shisha  idishlarda)  bo‗lsa  uni 
yaxshilab chayqatish lozim bo‗ladi. 
- agar narkotik modda kapsulalarda bo‗lsa uni kapsuladan to‗kib olinadi. 
Ekspress tahlillarni o‗tkazish vaqtida quyidagilarga e‘tibor berish kerak: 
1)  ekspress  tahlillar  bilan  faqat  narkotik  moddalar  chinligini  ya‘ni  sifat  tahlilini 
o‗tkaziladi, miqdor tahlillar boshqa usullarda o‗tkaziladi; 
2)  ekspress  tahlil  dastlabki  tekshiruv  bo‗lganligi  munosabati  bilan  u  bilan  faqat 
taxminiy xulosaga  kelish mumkin, asosiy xulosani faqat tegishli tashkilot yoki  muassasa 
berishi mumkin; 
3)  rangli  reaksiyaning  ijobiy  natijasi  narkotik  moddaning  borligini  kafolatlamaydi, 
shuningdek, salbiy natija ham narkotik moddaning yo‗qligini kafolatlamaydi; 
4)  ishlatish  muddati  o‗tgan  reaktivlardan  foydalanilmaydi,  chunki  ular  o‗zining 
faolligini yo‗qotadi; 
5)  ekspress  tahlillarda  ko‗p  holatlarda  konsentrlangan  kimyoviy  reaktivlardan 
foydalanilganligi munosabati bilan texnika xavfsizligiga rioya qilinishi shart.  
 
"LAKMUS-3"  giyohvandlik  va  kuchli 
ta‘sir  etuvchi  moddalarni  laboratoriyadan 
tashqari 
holatlarda 
ekspress 
tahlilida 
qo‗llaniladi. Usul asosida rangli reaksiyalar 
yotadi.  Buni  qo‗llashdan  maqsad  shubhali 
turli  ashyolarni  dastlabki  tahlil  qilishdir. 
Natijalar  ijobiy  bo‗lgan  taqdirda  boshqa 
usullar  bilan  tekshiriladi.  Salbiy  natijalarda 
esa tekshiruv to‗xtatiladi.   
Turlari:  

57 
 
test  «LAKMUS-B»  -    barbiturat,  kokain  (gidroxlorid,  asos),  KREK,  efedrin, 
metakvalon,  dimedrol,  amfetamin,  aprofen,  siklodol,  promedol,  tramal,  morfin,  LSD, 
amizil, geroin, kodein, fensiklidin;  
test  «LAKMUS-M1»  -  ko‗knori,  nasha,  marixuana,  opiy,  efedra  kabi  o‗simlik 
mahsulotlari  
test «LAKMUS-M2» -  buprenorfin. 
Ekspress tahlilda qo‗llaniladigan dastlabki rang hosil qiluvchi reaksiyalar 
Rang hosil qiluvchi reaksiyalar asosida  
1)
 
suvni (namni) tortib olish, sulfat kislota yordamida;  
2)
 
moddalarni oksidlash, sulfat kislotali sharoitda bixromat kaliy bilan; 
3)
 
bir vaqtning o‗zida ham oksidlash ham suvni (namni) tortib olish;  
 suvni  tortib  oluvchi  modda  ishtirokida  aldegidlar  bilan  kondensatsiyalash  va 
boshqalar yotadi. 
Moddalar (alkaloidlar, ularning sintetik analoglari, azot saqlovchi organik birikmalar) 
rangli mahsulotlar hosil qilish uchun quyidagi reaktivlardan foydalaniladi: 

 
1. Konsentrlangan sulfat kislota 

 
2. Konsentrlangan nitrat kislota 

 
3.  Konsentrlangan  sulfat  va  nitrat  kislotalar  (Erdman  reaktivi)  20  ml 
konsentrlangan  sulfat  kislotaga  10  tomchi    nitrat  kislotaning  30  %  suvli  eritmasi 
qo‗shiladi.  

 
4.  Molibden  kislota  saqlagan  konsentrlangan  sulfat  kislota  (Frede  reaktivi), 
konsentrlangan  sulfat  kislotada  ammoniy  yoki  natriy  molibdatning  to‗yingan  eritmasi. 
Eritma yangi tayyorlanadi. 

 
5. Vanadiy kislota saqlagan konsentrlangan sulfat kislota (Mandelin reaktivi); 2 ml 
konsentrlangan  sulfat  kislotada  0,01  g  ammoniy  vanadat  eritiladi.  Eritma  yangi 
tayyorlanadi. 

 
6.  Formaldegid  saqlagan  konsentrlangan  sulfat  kislota  (Marki  reaktivi);  1  ml 
konsentrlangan sulfat kislotaga 1 tomchi formalin qo‗shiladi va sovitiladi. Eritma  yangi 
tayyorlanadi.  

 
Rangli reaksiyalarni o‗tkazish tartibi. 

 
Modda  saqlagan  namunalar  chinni  tavoqchalar,  chinni  idishlarga  o‗tkaziladi 
erituvchilar  (ko‗p  holatlarda  organik  erituvchilar)  xona  haroratida  uchirib  yuboriladi. 
Quruq qoldiqqa  yuqorida  keltirilgan  reaktivlardan  bir  (ikki)  tomchi  tomiziladi.  Reaksiya 
natijasida  rang  darhol  yoki  bir  oz  vaqt  o‗tgandan  so‗ng  hosil  bo‗ladi.  Ranglar  aniq 
bo‗lmaganda guvoh modda bilan nazorat tajribasi o‗tkaziladi va ranglar solishtiriladi.  
Rangli reaksiyalar natijasini baholash 
Ayrim moddalar ushbu reaktivlar bilan rang hosil qilishi mumkin, ayrimlari esa hosil 
qilmaydi.  Bu  esa  ularni  farqlashga  imkon  beradi.  Bunda  ayrim  moddalar  yoki  ayrim 
guruh  moddalarni  ham  farqlash,  ularni  keyingi  tahlillarda  aniqlamaslik  imkonini  beradi. 
Bu  esa  mutaxassisning  vaqtini    va  reaktivlar  hamda  olingan  namunalarni  tejashga  olib 
keladi.  Bu  reaksiyalar  ko‗p  holatlarda  ayrim  moddalar  yoki  moddalr  guruhini  aniqlash 
imkonini beradi. Masalan, brutsin alkaloidni konsentrlangan nitrat kislotasi bilan aniqlash 
juda  sezgir  va  xususiy  hisoblanadi.  Reaksiya  natijasi  ijobiy  bo‗lganda  brutsinni 

58 
 
aniqlanganligi  haqida  xulosa  qilish  mumkin.  Marki  reaktivi  bilan  o‗tkazilgan  reaksiya 
natijasi ijobiy bo‗lganda morfin qatori moddalarni tekshirishga ko‗rsatma beradi.  
Rang  hosil  qiluvchi  reaksiyalar  ayrim  holatlarda  sezgir  va  xususiy  bo‗lgani  bilan 
mustaqil  ravishda  ahamiyatga  ega  emas  va  ko‗p  holatlarda  (rangni  yaxshi  hosil 
bo‗lmasligi)  ularning  dastlabki  tekshiruv  va  yo‗llanma  beruvchi  reaksiya  sifatida  qabul 
qilishga imkon beradi.  
Mazkur  reaktivlarni  qo‗llashning  o‗ziga  xos  talablari  bo‗lib,  ular  namunalarni 
tarkibida boshqa moddalar (oqsil va oqsilsimon moddalar, suv) bo‗lmasligini ta‘minlash 
lozim.  Buning  asosiy  sabablaridan  biri  reaktivlarning  tarkibiga  kirgan  konsentrlangan 
kislotalar  (sulfat,  nitrat  va  b.)  oqsil  va  oqsilsimon  moddalarni  kuydirib  qoraytirib 
yuboradi.  Tarkibda  suv  yoki  namlikni  bo‗lishi  ham  aralashmani  qizishiga  olib  keladi. 
SHuningdek, tahlil o‗tazayotgan ekspertning ham tajribasi muhim ahamiyatga ega.  

Download 5.17 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   29




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling