O’zbekstan Respublikası joqarı ha’m orta arnawlı ta’lim uazirligi


Download 0.74 Mb.
Pdf ko'rish
bet8/13
Sana16.02.2017
Hajmi0.74 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

5. Ju’rek iskerliginin’ retleniwi.  

Ju’rek avtomat qısqarıw qa’siyetine iye. Onın’ qısqarıwı o’zinin’ arnawlı tkanında payda bolatug’ın nerv 

impulsına baylanıslı payda boladı. Biraq adamlarda ha’m haywanlarda ju’rektin’ avtomatlıg’ı neyrogumorallıq jol 

menen retlenedi. Bul organizmnin’ tirishilik iskerligine baylanıslı iske asadı. 

 

Ju’rek iskerliginin’ nervlik retleniwi. Nerv iskerliginin’ ju’rek jumısqa ta’siri adasıwshı ha’m simpatikalıq nerv 



jipsheler tiykarında iske asadı. Bul nerv jipsheleri vegetativlik nerv sistemasına tiyisli bolıp esaplanadı. 

1845 jılı eki tuwısqan nemets fiziologları Veberler adasıwshı nervtin’ ha’lsiz titirkeniwi ju’rek ritmin 

pa’seytetug’ınlıg’ın, al ku’shli titirkendiriw onı pu’tkilley toqtatatug’ınlıg’ın aytadı. Ju’rek jumısına simpatikalıq nerv 

jipshelerinin’ ta’sirin u’yreniwde İ. P. Pavlov simpatikalıq nerv jipshesinin’ bir talshıg’ın titirkendirgende ju’rektin’ 

qısqarıwının’ ku’sheyetug’ınlıg’ın anıqladı. Sonlıqtan  İ. P. Pavlov bul talshıqtı ku’sheytiwshi talshıq yamasa nerv 

jipshesi dep atadı, ha’m onın’ miokardta zat almasıw protsessin ku’sheytetug’ınlıg’ın ayttı. Na’tiyjede nerv 

sistemasının’ trofikalıq xızmetinin’ de bar ekenligi anıqlandı. Bul nerv sisteması iskerliginin’ jan’a bir tu’rinin’ ju’zege 

keliwine alıp keldi. 

  Ju’rek iskerliginin’ reflektorlıq retleniwi. Ju’rek iskerliginin’ reflektorlıq retleniwi ju’rektin’ o’zinde payda 

boladı. Bunı birinshi belgili rus ilimpazı G. İ. Kositski anıqladı. Eger on’ ju’rek qarınshası bulshıq etleri sozılsa yamasa 

onı jasalma tu’rde sozılıwg’a mu’mkinshilik payda bolsa, onda shep ju’rek qarınshası bulshıq etlerde sozılıw 

mu’mkinshiliginen iye bolatug’ınlıg’ı anıqlang’an. Bul ju’rek iskerliginin’ reflektorlı retleniwine mısal bola aladı. 

Ju’rek iskerliginin’ reflektorlı retleniwi onın’ nerv sistemasının’ barlıq bo’limleri menen baylanıslılıg’ına tiykarlang’an 

ha’m vegetativlik nerv sisteması menen retlenetug’ınlıg’ına baylanıslı ekenligin bildiredi. Qan tamırlarının’ 

diywallarında jaylasqan ko’p sanlı retseptorlar onın’ diywalına tu’sken basım jag’dayın bildiredi ha’m reflektorlı tu’rde 

ju’rek iskerligin retlewge qatnasadı. Ju’rek iskerligi reflektorlı tu’rde retleniwde esitiw, ko’riw teri retseptorlarınan kelip 

tu’sken impulslarda qatnasadı ha’m onın’ jumısın tezletiwge alıp keledi. 

 Bunnan 


tısqarı ju’rek jumısı miy qabıg’ı iskerligi tiykarında da retlenedi. Bug’an mısal retinde ju’rek jumısına 

sha’rtli reflekslerdi payda etiw mısal bola aladı. Eger iytke sha’rtli titirkendirgish svet yamasa zvonok penen qosa ju’rek 

jumısın ku’sheytiwshi morfin yamasa adrenalin di inektsiya jolı menen jiberiwshi ju’regin tez isletetug’ın jag’dayg’a 

keltirip sha’rtli refleks du’zgennen keyin, joqarıda keltirilgen sha’rtli titirkendirgishler tiykarında morfin yamasa 

adrenalin ornına qa’dimgi fizrastvorın jibergenimizde de iyttin’ ju’reginin’ bir qansha tez qısqarg’anın’ ko’riwge boladı. 

Adamlarda ha’r qıylı emotsionallıq jag’day ju’rek jumısının’ reflektorlı retleniwine alıp keledi. Mısalı: qorqıw, 

ashıwlanıw ha’m quwanıw. 

 Ju’rek 


jumısı gumorallıq jol menen retlenedi. Bul gormonlardın’ qandag’ı kontsentratsiyasına baylanıslı iske 

asadı. Mısalı adrenalin, atsetilxolin noradrenalin h. t. b. Atsetilxolin ju’rek bulshıq etinin’ qozıwshılıg’ın ha’m qısqarıw 

ku’shin bir qansha to’menletse katexolaminler bolg’an adrenalin ha’m noradrenalinler simpatikalıq nerv sıyaqlı 

miokardtın’ zat almasıwın ku’sheytedi, qan tamırlarının’ ishki ken’isligin artıradı. Ju’rek iskerliginin’ retleniwinde en’ 

a’hmiyetli roldi bu’yrek u’sti bezinin’ qabıq bo’liminin’ ha’m qalqan sıyaqlı bezdin’ gormonları tutadı. Bu’yrek u’sti 

bezinin’ qabıq bo’liminin’ gormonları - mineralkortikoidlar ju’rek kletkaları membranalarının’ natriy ionlarının’ 

o’tkeriwshiligin ku’sheytip kletka zaryadının’ o’zgeriwine ha’m ju’rektin’ katexolaminler ta’sirine sezim tallıg’ın 

arttıradı. Qalqan sıyaqlı bezdin’ gormonları tiroksin-ju’rekte zat almasıwdı joqarılatıp, onın’ simpatikalıq nerv jipsheleri 

ta’sirine sezimtallıg’ın joqarılatadı. 

6. Qan tamırları. Qanbasımı, arteriyalıq, puls. 

İlimnin’ ha’zirgi tu’sinigi boyınsha qan tamırları bir-neshe tiplerge bo’linedi ha’m olar to’mendegishe ataladı. 

1. Magistrallıq; 

2. Rezistivlik; 

3. Xaqıqıy kapillyarlar; 

4. Ko’lemli qan tamırlar yamasa venalar

5. Arteriovenozlıq anastomozlar; 

 Magistrallıq, qan tamırlarına iri qan tamırları kiredi. Olar iri arterialar bolıp, olardın’ diywalında tegis bulshıq 

et jipsheleri az boladı. Diywalında jumsaq jipshelerdin’ ko’p bolıwına baylanıslı bul qan tamırlar qannın’ ha’reketine 

onday ko’p qarsılıq ko’rsetpeydi. 

 Rezistivlik, qan tamırlarına kishi arterialar yamasa arteriollar kiredi, olarda qannın’ ha’reketine qarsılıq ju’da’ 

ku’shli boladı. Rezistivlik qan tamırlarına barlıq arteriollar, venualalar ha’m kapillyar aldı kapillyar artı sfinkterleri 

kiredi. 


 

34

 Xaqıyqıy kapillyarlar, ju’rek qan tamırlar sistemasının’ en’ a’hmiyetli bo’limi esaplanadı. Sebebi 



kapillyarlardın’ juqa diywalı arqalı qan ha’m tkan arasındag’ı almasıw iske asadı. 

 

Ko’lemli qan tamırlar yamasa venalar, ju’rek qan tamırlar sistemasının’ venozlıq bo’limi bolıp esaplanadı. Bul 



qan tamırlarının’ ko’lemli dep atalıwının’ sebebi, bularda organizmdegi ulıwma qannın’ 70-80 payızı saqlanadı yamasa 

jayg’asadı. 

 Arteriovenozlıq anastomozlar, bular kapillyar aralıg’ı ken’isligin esapqa almastan mayda arteriya ha’m 

venalardı baylanıstırıw xızmetin atqaradı. 

 Qan 

basımı, Tamırlar boylap olardın’ ha’r qıylı bo’limlerinde qannın’ basımı ju’da’ ha’r qıylı boladı. Bul qan 



tamırlarının’ ishki ken’isliginin’ du’zilisine baylanıslı keledi. Qan basımı arteriallıq tamırlarda bir qansha joqarı, al 

venalıq qan tamırlarında bir qansha to’men boladı. Sebebi arteriallıq qan tamırlarında qan ku’shli basım astında ha’reket 

etedi. Mısalı: 

Aortada 100 mm. sn. bag’anısına ten’ bolsa, 

Arteriyada 90 -/- 

Arteriolda 55 -/- 

Kapillyarda 25 -/- 

Venulada 12 -/- 

Venada 5 -/- 

Vena quwısında 3 -/- mm. sn. bag’anasına ten’ boladı. 

 

 Qan 


basımı tiykarınan to’mendegi u’sh jag’dayg’a baylanıslı boladı. 

1. Ju’rektin’ qısqarıw jiyiligi ha’m qısqarıw ku’shine 

2. Qan tamırlarının’ qarsılıg’ına 

3. Aylanıstag’ı qan mug’darına 

 Qan 

basımın arteriallıq, venozlıq ha’m kapillyarlıq dep u’shke bo’lemiz, solardın’ ishinde to’men basım 



kapillyarlarda boladı. Bunnan tısqarı sistolalıq, diastolalıq ha’m pulslik basım depte esaplaymız. Sistolalıq basım 

ju’rektin’ shep bo’liminin’ qarınshasının’ qısqarg’anındag’ı basım bolıp onın’ mug’darı 100-120 mm. mn. bag’anasına 

ten’ boladı. Diastolalıq basım to’mendegi basım bolıp arteriallıq tamırlardın’ tonusın bildiredi, onın’ mug’darı 60-80 

mm. sn. bag’. ten’ boladı. Pulslik basım bul sistolalıq ha’m diastolalıq basımnın’ ayırmashılıg’ın bildiredi. Onın’ 

mug’darı 35-55 mm. sn. bag’. na ten’ boladı. 

 Qan 


basımı sutka dawamında o’zgeriske ushırap, ol ku’ndiz joqarı, al tu’nde bir qansha to’men boladı. Sebebi 

organizm tu’ngi jag’dayda bir qansha tınısh jag’dayda boladı ha’m sutkalıq ritm o’zgeredi. Qan basımının’ bir qansha 

joqarılawı fizikalıq jumıs waqtında da bayqaladı. Arteriallıq qan basımının’ ko’teriliwi g i p e r t o n i y a  dep atalsa, al 

to’menlewi  g i p o t o n i y a   dep  ataladı. Gipotoniya jag’dayı organizmnin’ narkotikler menen za’ha’rlengende ha’m 

ko’p mug’darda qan jog’altqanda payda boladı. Turaqlı tu’rdegi uzaq dawam etken gipotoniya ha’m gipertoniya 

jag’dayları organlardın’ ha’m fiziologiyalıq sistemalardın’ xızmetinin’ buzılıwına alıp keledi. Bunday jag’dayda 

qa’niygeli vrachlarg’a ko’riniw za’rurli bolıp tabıladı. 

 Arteriallıq pulsti anıqlaw qoldın’ shıg’anaq buwınına jaqın jerde jaqsı na’tiyje beredi. Bunı palpatorlıq usılda 

o’tkerip, onda arteriallıq pulstin’ sanın, ritmin, qan tamırının’ tolıg’ın ha’m onın’ qarsılıg’ın bayqaymız. 

7. Depodag’ı qan ha’m onın’ bo’listiriliwi. 

 Organizmnin’ normal tınıshlıq jag’dayında qan tamırlar sistemasında ulıwma qannın’ 60-70% mug’darı ha’rekette 

boladı. Sonlıqtan bunı aylanıstag’ı qan dep ataymız. Qannın’ basqa bo’limi shama menen 30-40% arnawlı qan 

depolarında saqlanadı. Depodag’ı qan aylanıstag’ı qang’a kerekli jag’dayda qosıladı. Bunday jag’day mısalı fizikalıq 

jumıs h. t. b. lar bolıwı mu’mkin. 

 Qandı rezervte saqlawshı depo xızmetin atqaratug’ın tiykarg’ı u’sh orın bar olarg’a: 

1. Xaqıyqıy depo, bug’an talaq kiredi. 

2. Bawır ha’m o’kpeler. 

3. Juqa diywallı vena tamırları ha’m teri qabatı. 

 Talaqtın’ depo xızmetin atqarıw jag’dayın birinshi ret S. P. Botkin anıqlag’an. Bunda qan keselligi menen 

awırg’an adamda psixikanın’ to’menlewi onın’ talag’ının’ bir qansha isiniwine alıp keletug’ınlıg’ın anıqladı. Eger usı 

adamda psixikalıq qozıw ku’sheyse, onda onın’ talag’ı ko’lemi boyınsha bir qansha kishireygenligi anıqlang’an. 

  Eresek adamlarda talaq ulıwma qannın’ 0,5 l. mug’darın saqlaytug’ınlıg’ı anıqlang’an. Eger simpatikalıq nerv 

ku’shli qozsa onda talaq bir qansha kishireygen ha’m ondag’ı qan ulıwma aylanısqa qosılg’an. 

 Depo 

xızmetin bawır ha’m o’kpelerde atqaradı. Sebebi bul organlarda bir qansha mayda qan tamırları ju’da’ 



ko’p jaylasqan. Eresek adamlardın’ bawırında 0,6 l., al o’kpelerinde 0,5-1,2 l. mug’darında qan saqlanadı. Usınday 

xızmetti vena tamırları menen birge mayda kapillyar tamırlarıda atqaradı, sebebi teri qabatında jaylasqan mayda 

kapillyar qan tamırlarında ko’p mug’darda qan saqlanadı ha’m olar qan aylanısına fizikalıq jumıs waqtında qosılıwı 

mu’mkin. Barlıq depoda saqlanıwshı qan ulıwma aylanısqa simpatikalıq nerv sisteması ta’sirinde de qosıla aladı. 

 Qannın’ organizmde bo’listiriliwi. Organizmdegi qan mug’darı shama menen 5-6 l. bolatug’ın bolsa, qannın’ 

bul mug’darı organizmnin’ tirishilik iskerligindegi onın’ talabın qanaatlandıra almaydı. Sonlıqtan organizmde qannın’ 

bo’listiriliwi iske asadı ha’m bul protsess o’z-o’zine retlenip otırıladı. Qannın’ organizmdegi bo’listiriliwi tiykarında 

belgili bir organlardı qan menen ta’miyinlew ku’sheyse, belgili bir organlardı ta’miyinlew bir qansha to’menleydi. 

Qannın’ bo’listiriliwi bulshıq et sisteması menen ishki organlar arasında o’tkeriledi, mısalı fizikalıq jumıs waqtında 


 

35

kapillyarlarda qannın’ mug’darı birqansha artadı, sebebi organizmnin’ talabın qanaatlandırıw za’rurligi payda boladı, 



na’tiyjede ishki organlar bolg’an as sin’iriw sistemasının’ qan menen ta’miyinleniwi bir qansha to’menleydi. Bug’an 

qarama-qarsı as sin’iriw sistemasının’ jumısı ku’sheygen waqıtta onda qannın’ ha’reketi ha’m organlardın’ qan menen 

ta’miyinleniwi bir qansha ku’sheyedi, biraq skelet bulshıq etlerinin’ qan menen ta’miyinleniwi birqansha to’menleydi. 

8.   Ju’rek qan tamırlar jumısının’ fizikalıq jumıs waqtın-dag’ı o’zgerisi. 

 Fizikalıq jumıs ju’rek qan tamırlar iskerligine bir qansha ta’sir jasaydı, na’tiyjede olardın’, qan basımı ha’m 

basqada qo’rsetkishleri o’zgeredi. Fizikalıq shınıg’ıwlar waqtındag’ı organizmnin’ kislorodqa bolg’an talabının’ 

ku’sheyiwi fizikalıq jumıstı baslamastan aldın aq bayqaladı. Bul jag’day sha’rtli reflektorlı tu’rde iske asadı, sebebi 

sport zalı, ondag’ı inventarlar ha’m sol orın jag’dayı sportsmenge sha’rtli refleks bolıp ornag’an boladı. 

 Fizikalıq jumıs yamasa shınıg’ıw waqtında bulshıq etlerdin’ qan menen ta’miyinleniwi birqansha joqarılaydı. 

Sebebi bul waqıtta bulshıq et sistemasında zat almasıw protsessi ku’sheyedi, na’tiyjede qan sostavında uglekislıy gaz, 

su’t kislotası qusag’an zat almasıw protsessinin’ aqırg’ı produktaları ko’beyedi ha’m olar arteriollardın’ ja’ne 

kapillyarlardın’ ishki ken’isligin u’lkeytedi. Fizikalıq nagruzkanın’ baslang’anınan keyin q-o’ min. waqıttan son’ 

organizmde qan aylanıs ha’m dem alıw sisteması jumısında aytarlıq o’zgeris payda bolıp ol organizmnin’ talabın 

qanaatlandırıwg’a bag’darlanadı. 

9. Limfa ha’m onın’ aylanısı.  

Limfa ren’siz suyıqlıq bolıp, ol limfatikalıq tu’yinlerde ha’m kapillyarlarda boladı. Ximiyalıq quramı boyınsha ol 

qan plazmasına jaqın keledi. Biraq onda belok mug’darı ju’da’ az boladı. Limfa quramında beloklardan protrombin 

ha’m fibrinogen bolg’anlıqtan ol uyg’ısh keledi. Biraq onın’ bul qa’siyeti qang’a qarag’anda bir qansha to’men. Limfa 

quramı organizmde zat almasıw protsessinin’ qalay o’tkenligin bildiredi ha’m onın’ quramı o’zgeredi. 

 

Limfa tkan aralıq suyıqlıg’ınan payda boladı, al tkan aralıq suyıqlıg’ı kapillyar qan tamırlarında payda boladı. 



Bul suyıqlıq barlıq tkan aralıq ha’m kletka aralıq boslıqlardı toltırıp turadı ha’m ol qan menen kletkalar arasın toltırıp 

turıwshı ortalıq bolıp esaplanadı. 

 Tkan 

aralıq suyıqlıg’ı arqalı kletkalar barlıq o’zine kerekli azıqlıq zatlardı aladı ha’m og’an zat almasıw 



protsessinde payda bolg’an zıyanlı birikpelerdi bo’lip shıg’aradı. 

 

Limfa, limfa tamırları ha’m tu’yinleri boylap xa’reket etedi onın’ ha’reketi tiykarınan organlardın’ aktivliginen 



ha’m limfa tamırlarının’ qısqarıwshılıq mu’mkinshiliginen ha’reketke keledi. Bunnan tısqarı limfanın’ ha’reketi skelet 

bulshıq etlerinin’ qısqarıwshılıg’ınan, ko’kirek kletkasının’ keri basımınan payda boladı. Bul ko’kirek kletkası limfa 

tu’yinlerindegi limfanın’ ha’reketin keltirip shıg’aradı. Eresek adamlarda 500-1000 g’a jaqın tu’yinleri ushırasadı. 

Limfa tu’yinleri bir qansha a’hmiyetli xızmetlerdi atqaradı: olarg’a 1. Gomopoetikalıq, 2.İmmunopoetikalıq, 3. 

Qorg’awshılıq h. t. b. kiredi. 

 Gomopoetikalıq xızmeti - limfa tu’yinlerinde ayırım qan kletkalarının’ yag’nıy kishi ha’m orta limfatsitlerdin’ 

payda bolıwı menen ko’rinedi. Olar limfanın’ ha’reketi menen qang’a qosıladı. Limfatikalıq tu’yinlerde antitelalar 

payda boladı. Limfa tu’yinleri organizmge ha’r jat denelerdin’ kelip tu’siwine tosqınlıq jasaydı, olardı su’zip tazalap 

turadı. Bunnan tısqarı limfa tu’yinleri beloklardın’, maylardın’, vitaminlerdin’ ha’m basqada azıqlıq zatlardın’ 

almasıwına qatnasadı. 



Sınaw sorawları 

1. Qan aylanısı qanday bo’limlerden turadı? 

2. U’lken qan aylanıs shen’berinin’ a’hmiyeti qanday ha’m ol 

     ju’rektin’ qaysı bo’liminen baslanadı? 

3. Ju’rekte qanday klapanlar bar? 

4. Ju’rek bulshıq etinin’ qanday fiziologiyalıq qa’siyetleri bar? 

5. Elektrokardiogramma degenimiz ne? 

6. Ju’rektin’ qısqarıw ritmine qanday faktorlar ta’sir jasaydı? 

7. Ju’rek iskerliginin’ reflektorlı retleniwi qalay iske asadı? 

8. Qan basımı degenimiz ne ha’m og’an qanday faktorlar ta’sir jasaydı? 

9. Mikrotsirkulyatorlıq qan tamırlarına neler kiredi? 

    10. Qan tamırların taraytıwshı ha’m ken’eytiwshi oray qay  

     jerde jaylasqan ha’m onın’ a’hmiyeti qanday? 

    11. Depo xızmetin qanday organlar atqaradı ha’m deponın’  

     a’hmiyeti qanday? 

    12. Limfa degenimiz ne ol qanday payda boladı ha’m onın’  

      aylanısı qalay iske asadı? 

A’debiyatlar 

1. M. A. Ajibekov, T. B. Eshanov “Adam ha’m haywanlar fiziologiyası”  I-II tom “Bilim” No’kis, 1998. 

2. A. B. Kogan “Fiziologiya cheloveka i jivotnıx” I-II chast Moskva, “Vısshaya shkola” 1984. 

3. M.A.Ajibekov. B.J. Jienbaev. Elektrokardiografiya krupnogo rogatogo skota v usloviyax jarkogo klimata. 

Nukus. “Karakalpakstan”, 1994 

4. A.T.Matchanov i dr. Fiziologiya krovoobrasheniya (fiziologiya sosudistoy sistemı). UzMU im. M.Ulugbeka. 

Tashkent 2004. 

5. A.T.Matchanov va boshqolar. Ulg’ayish fiziologiyasi. UzMU im. M.Ulugbeka. Tashkent 2004. 

6. B.İ.Tkachenko. Osnovı fiziologi cheloveka. M.1994 

7. A.N.Golikov. Fiziologiya selskoxozyaystvennıx jivotnıx. M. 1991. 



 

36

IX  - Bap: DEM ALIW SİSTEMASI FİZİOLOGİYaSI 

 

Reje 

 

1. Dem alıwdın’ organizm tirishiligi ushın a’hmiyeti. 



2. Dem alıwshı, isten shıqqan ha’m alveol quwıqshalındag’ı  hawanın’  quramı. 

3. O’kpelerdin’ du’zilisi, dem alıw tsikli. 

4. Dem alıw ha’m shıg’arıw mexanizmi. 

5. O’kpe ventilyatsiyası, qannın’ kislorodtı tarqatıp beriwi. 

6. Dem alıw orayı, onın’ retlewshilik xızmeti. 

7. Fizikalıq jumıs barısında dem alıw ha’m onın’ retleniwi. 

 

Tayanısh tu’sinikleri:    dem alıw, shıg’arıw, o’kpenin’ shamallawshılıg’ı, kislorod,  dem alıw orayı, fizikalıq 

jumıs, dem alıw mexanizmi, partsiallıq basım, kislorodtın’ jetkerilip beriliwi, 

uglikislıy gaz, ishki ha’m sırtqı dem alıw, dem alıw tsiklı, dem alıw teren’ligi, 

qosımsha ko’lem, qaldıq hawa. 



 

 1. 

Dem 

alıwdın’ organizm tirishiligi ushın a’hmiyeti. 

Dem protsessi bul tirishiliktin’ tiykarg’ı belgilerinin’ biri bolıp esaplanadı, sonlıqtan qa’legen organizm o’z 

tirishiligi barısında u’zliksiz tu’rde dem aladı. Bul protsess organizmnin’ barlıq tirishilik jag’dayında iske asadı. 

Organizmde kislorod mug’darı onın’ zapası ju’da’ az bolg’anlıqtan ol kislorodtı o’zin qorshag’an ortalıqtan u’zliksiz 

tu’rde kelip tu’siwin talap etedi. Sonlıqtan organizm u’zliksiz tu’rde dem aladı. Sonday aq organizmnen u’zliksiz tu’rde 

uglekislıy gaz bo’linip shıg’ıwı tiyis. Sebebi tirishiliktin’ tiykarg’ı belgisi bolg’an zat almasıw protsessinde ha’mme 

waqıt uglekislıy gaz payda bolıp, ol organizmge belgili da’rejede zıyanlı boladı ha’m onnan bo’linip shıg’ıwı tiyis. 

 Dem 


alıw - quramalı u’zliksiz ju’retug’ın qubılıs, onın’ barısında qan quramı mudamı kislorod penen toyınıp, 

SO

2



 gazden tazalanıp otıradı. Organizmde payda bolatug’ın SO

2

 gaz biologiyalıq okisleniw yag’nıy zat almasıw 



barısında toplanadı ha’m ol sha’rtli tu’rde organizmnen bo’linip shıg’ıwı tiyis. 

  Organizm tirishilik iskerliginin’ fiziologiyalıq normada o’tiwi, og’an jumsaytug’ın energiyanın’ u’zliksiz 

tolıqtırılıp barıwın talap etedi. Bul energiya organizmge awqatlıq zatlar menen kelip tu’sken beloklar, maylar ha’m 

uglevodlar okislengende payda boladı. Bunday organikalıq birikpelerdin’ okisleniwi O

2

 tın’ qatnasında iske asadı ha’m 



ximiyalıq energiya payda boladı. Payda bolg’an energiyanın’ bir bo’limi organizmnin’ ku’ndelik tirishilik iskerligine, 

o’siw ha’m rawajlanıwı protsessine, bir bo’limi zapas xalında organizmde toplanatıg’ın bolsa, al bir bo’limi onı 

qorshag’an sırtqı ortalıqqa ha’r qıylı jollar menen bo’linip shıg’adı. Sonlıqtan dem alıw protsessi organizmde okisleniw 

ha’m qa’lpine keliw protsessin belgili bir basqıshta ha’m salıstırmalı turaqlı jag’dayda saqlap turıwg’a qatnasadı ha’m 

onı iske asıradı.  

Dem alıw protsessi tiykarınan u’sh bo’limnen turadı olarg’a: 

1. Sırtqı yamasa o’kpe ventilyatsiyası /shamallawı/ 

2. Gazlardın’ qan arqalı tarqalıwı 

3. İshki yamasa tkan aralıq dem alıw qublısı kiredi. 

 

Sırtqı dem alıw - bul o’z gezeginde ekige bo’linedi. Bunda biz tiykarınan organizm ha’m onı qorshag’an 



ortalıq arasındag’ı hawa almasıwın tu’sinemiz. Bunda alveol quwıqshaları xawasının’ atmosfera xawası menen 

almasıwın ha’m o’kpe kapillyarlarında qannın’ alveol yamasa o’kpe quwıqshalarındag’ı xawadan kislorodtı qabıl alıwın 

tu’sinemiz. Sırtqı dem alıw qubılısı dem alıw jolları, o’kpeler, plevra, ko’kirek kletkası ha’m onın’ bulshıq etlerinin’ 

qatnasında yag’nıy sırtqı dem alıs apparatı organları qatnasında iske asadı. Bul organlardın’ tiykarg’ı xızmeti dem alıw 

qubılısın iske asırıp, organizmdi kislorod penen ta’miyinlew, uglekislıy gazdan tazalaw bolıp tabıladı. 

 Gazlardın’ qan arqalı tarqalıwı. Bul qannın’ qatnasında iske asadı. Bul qubılıs gazlardın’ qandag’ı partsiallıq 

basımının’ ayırmashılıg’ına baylanıslı iske asıp, bunda kislorod o’kpeden tkanlarg’a o’tse, al uglekislıy gaz kletka ha’m 

tkanlardan o’kpege jetkerilip beriledi ha’m dem shıg’arıw barısında organizmnen sırtqa bo’linip shıg’adı. 

 

İshki dem alıw. Bul protsesste ekige bo’linedi, birinshi - gazlardın’ qan ha’m tkanlar arasında almasıwı bolsa, 



ekinshisi - kletkalardın’ kislorodtı qabıllawı ha’m uglekislıy gazdı bo’lip shıg’arıwı bolıp esaplanadı. 

 2. 

Dem 

alıwshı, ishten shıqqan ha’m alveol quwıqshalarındag’ı hawanın’ quramı.  

Bizin’ dem alatug’ın atmosfera xawasının’ quramı 20,94% kislorodtan, 0,03% uglekislıy gazdan, 79,03% azottan 

turadı. Organizmnen dem alıw barısında ishten bo’linip shıg’atug’ın hawa quramında 16,3% kislorod, 4,0% uglekislıy 

gaz, 70,7% azot ushırasadı. 

  Organizmnen dem alıw barısında ishten bo’linip shıg’atug’ın hawa quramı turaqsız bolıp, ol zat almasıwdın’ 

tezligine, dem alıw sanına ha’m onın’ teren’liligine baylanıslı boladı. Eger ishten dem shıg’arıwdı toqtatsaq yamasa bir 

neshe ma’rte tez-tez dem alsaq onın’ quramı tez o’zgeredi. Alveol quwıqshalarındag’ı hawa quramı atmosfera hawası 

quramınan parq qıladı, bunın’ sebebi ishtegi hawada uglekislıy gaz mug’darı ko’p bolatug’ınlıg’ında. Sebebi gazlardın’ 

qan menen almasıwı yag’nıy qannın’ kislorod penen toyınıp, uglekislıy gazdın’ bo’linip shıg’ıwı alveollarda o’tedi. 

Sonlıqtan alveol quwıqshalarında kislorod az, al uglekislıy gaz ko’p boladı. Alveol quwıqshalarında ayırım gazlardın’ 

bir-birine protsentlik qatnası to’mendegishe ayırmashılıqqa iye. 


 

37

Mısalı: 14,2-14,6% kislorod, 5,2-5,7% uglekislıy gaz, 79,7-80,0% azot. Alveol hawası ishten shıqqan hawa 



quramınanda bir qansha ajıraladı. Sebebi ishten shıg’atug’ın hawa quramında dem alıw jollarındag’ı qaldıq yag’nıy dem 

alıwg’a qatnaspaytug’ın hawa qosıladı, sonlıqtan bul jerde kislorod mug’darı bir qansha joqarı boladı. 



3. O’kpelerdin’ du’zilisi, dem alıw tsikli.  

O’kpeler quramalı du’ziliske iye jup organ. Olar ko’kirek quwıslıg’ında jaylasqan. O’kpege hawanı jetkerip 

beriwshi jollarg’a jutqınshaq, kegirdek, kegirdek ekige bo’linip o’kpe bronxların payda etedi, olar on’ ha’m shep 

bo’limlerge bo’linedi. Bronxlar mayda tarmaqlarg’a bo’linip, bronxiollardı payda etedi, olardın’ ushları kishkene 

quwıqshalarg’a aylanıp o’kpe alvelların yamasa quwıqshaların du’zedi. 

 Dem 


alıw jollarında hawa qan menen tikkeley baylanıs du’ze almaydı, sonlıqtan bul jerde qannın’ kislorod 

penen toyınıp, uglekislıy gazdı bo’lip shıg’arıw qubılısı o’tpeydi. Sonlıqtan dem alıw jolların ha’m ondag’ı dem alıwg’a 

qatnaspaytug’ın hawanı o’li ken’islik ornı, al ondag’ı hawanı o’li yamasa paydasız ken’islik hawası dep ataymız. Tınısh 

dem alıw barısında bul bo’limde shama menen 140-150 ml. xawa boladı ha’m ol dem alıw protsessine qatnaspaydı. 

 O’kpe 

alveolları mayda kapillyar qan tamırları menen tıg’ız qaplang’an bolıp, olardı o’kpe arteriyası qan 



menen ta’miyinleydi. O’kpelerdi shama menen 300-400 mln. mikroskopiyalıq mayda alveollar bar. Alveollar sanının’ 

ko’pligine baylanıslı o’kpelerdin’ dem alıw beti ko’lemi ju’da’ u’lken boladı. Shama menen salmag’ı 70 kg. Adam dem 

alg’anda o’kpelerdin’ dem alıw beti ken’isligi 80-100 m

2

 qa, al dem shıg’arg’anda 40-50 m



2

 qa ten’ boladı. 

 O’kpe 

alveollarının’ dem alıw ha’m shıg’arıw waqtındag’ı ashılıwı ha’m jabılıwı ha’m xawanın’ dem alıw 



jolları arqalı ha’reketi waqtında dem alıw dawısı payda boladı, bunı arnawlı a’sbap ja’rdeminde auskultatsiya usılı 

tiykarında anıqlawg’a boladı. 

 Dem 

alıw tsikli. Bul dem alıw ha’m dem shıg’arıw ja’ne dem alıw pauzası bo’limlerinen turadı. Dem alıw 



ha’reketi bir tegis jiyilikte o’tedi. Eresek admlar tınısh jag’dayda minutına 12-18 ret dem aladı. Jas balalarda dem alıw 

sanı bir qansha jiyirek bolıp keledi, a’sirese jan’a tuwılg’an balalar minutına 60 retke shekem dem aladı. Jastın’ o’siwi 

menen dem alıw sanı siyrekley baslaydı ha’m shama menen 5 jasar balalar minutına 25 ret dem aladı. Jas 

ayırmashılıg’ının’ barlıq da’wirlerinde dem alıw sanı, ju’rektin’ sog’ıw yamasa qısqarıw  sanınan  4-5 ese az boladı. 

 Dem 

alıwdın’ teren’liligi. Dem alıw teren’liligin ko’kirek kletkasının’ dem alıw waqtındag’ı  qıymılı menen 



ha’m o’kpe ko’lemin o’lshewshi arnawlı u’skeneler ja’rdeminde anıqlaymız. Dem alıw barısında onın’ sanına ha’m 

onın’ teren’liligine ha’r qıylı faktorlar ta’sir etedi. Bunday faktorlarg’a qan quramının’ o’zgeriwi, organizmnin’ 

shınıqqanlıg’ı ha’m organizmde zat almasıw protsessinin’ mug’darı ha’m basqalar. Dem alıw sanı qanshama jiyi ha’m 

onın’ teren’liligi qanshama joqarı bolsa, organizmge sonshama ko’p mug’darda kislorod jetkerilip beriledi ha’m 

uglekislıy gaz bo’linip shıg’adı. Dem alıw ju’da’ tez ha’m u’stirtin yag’nıy onın’ teren’liligi az bolsa, onın’ organizmin 

kislorod penen ta’miyinlewi ju’da’ to’men boladı. 




Download 0.74 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling