O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti


Download 5.01 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/12
Sana05.04.2017
Hajmi5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

 
O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi 
 
A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti 
 
 
 
Ta`biyattaniw fakul`teti 
 
 
Geografiya kafedrasi 
 
 
 
 
Aga oqitiwshi  A.S.Nurlanov 
 
 
 
 
 
 
 
«MATERIKLER HAM OKEANLARDIN TABIYIY GEOGRAFIYASI »  
PA`NI BOYINSHA OQIW METODIKALIQ KOMPLEKSI 
(bakalavriat basqishi talabalari ushin) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
NO`KIS - 2013 

Mazmuni  
1- tema. 
 
Kirisiw. Materikler  ha`m okeanlar ta`biyiy geografiyasinin` maxset 
waziypalari

 
2- tema.  Geografiyaliq qabiqlar haqqinda tu`sinik
 
 
3- tema.  Jer betine quyash energiyasinin` bo`listiriliwi ha`m klimat poyaslari .
 
 
4- tema.  Jer betinin` geokompleksleri ha`m geografiyaliq zonaliqtin` dinamikasi. 
 
5- tema.  Du`n`ya okeanlarinin` regionalliq birlikleri. 
 
6- tema.  Evraziya materiginin` geografiyaliq orni, tektonikasi rel`ef o`zgeshelikleri.
 
 
7- tema.  Evropanin` klimati ha`m ishki suwlari.
 
 
8- tema.  Evropanin` topiraq-o`simlik qatlami ha`m haywanat du`n`yasi.
 
 
9- tema.  Evropanin` ta`biyiy geografiyaliq rayonlari. Arqa ha`m orayliq Evropa 
rayonlari.
 
 
10- tema.  Al`p ha`m Karpat tawlari. Evropanin` jer orta ten`izi boylari.Shig`is Evropa 
regionlari.
 
 
11- tema.  Aziyanin` geografiyaliq orni  klimati ha`m ishki suwlari. 
 
12- tema.  Aziya du`n`ya bo`leginin` klimat poyaslari ha`m ta`biyat zonalari 
 
13- tema.  Aziyanin` topiraq-o`simlik qatlami ha`m haywanat du`n`yasi.
 
 
14- tema.  Aziyanin` ta`biyiy geografiyaliq regionlari. 
 
15- tema.  Qubla -Batis Aziya rayoni. 
 
16- tema.  Orayliq, Shig`is ha`m Qubla Shig`is Aziya ta`biyiy geolgrafiyaliq 
regionlarina sipatlama. 
 
17- tema.  Arqa Amerikanin` geografiyaliq orni, tektonikaliq du`zilisi ha`m paydali 
qazilma bayliqlari.
 
 
18- tema.  Arqa Amerikanin` klimati ha`m ishki suwlari.
 
 
19- tema.  Arqa Amerikanin` ta`biyiy geografiyaliq rayonlastiriw.
 
 
20- tema.  Kubla Amerikanin` geografiyaliq orni qurg`aqliq du`zlisi, ha`m tektonikaliq 
o`zgeshelikleri. 
 
21- tema.  Qubla amerika materiginin` klimati ha`m ishki suwlari.
 
 
22- tema.  Qubla Amerikanin` ta`biyiy geografiyaliq regionlari ha`m u`lkeleri. Shig`is 
ta`biyiy geografiyaliq region.
 
 
23- tema.  Batis tabiyiy geografik regioni.And tawlari.
 
 
24- tema.  Afrika materiginin` geografiyaliq orni ha`m jer betinin` du`zilisi rel`efi.
 
 
25- tema.  Afrika materiginin` klimat poyaslari ha`m ishki suwlari. 
 
26- tema.  Afrika materiginin` organik du`n`yasi. Materikte adam. 
 
27- tema.  Afrikani ta`biyiy geografiyaliq rayonlastiriw. Arqa Afrika ha`m Orayliq 
Afrika.
 
 
28- tema.  Shig`is Afrika. Qubla Afrika ta`biyiy geografik regionlari.
 
 
29- tema.  Avstraliya materiginin` geografiyaliq orni klimati ha`m organikaliq 
du`n`yasi.
 
 
30- tema.  Avstraliyanin` ta`biyiy geografiyaliq u`lkeleri.
 
 
31- tema
 
Antraktida materiginin` ashiliwi. Geografiyaliq orni ha`m jer betinin` 
du`zilisi. klimiti ha`m orgpanikliq du`n`yasi. 
 

 
1 
MATERIKLER HA`M OKEANLAR TA`BIYIY GEOGRAFIYaSINA 
KIRISIW. 
    
Reje: 
1. Materikler ha`m okeanlardin` ta`biyiy geografiyasinin` maxset waziypalari. 
2. Materikler ha`m okeanlardin` ta`biyiy geografiyasinin` basqa pa`nler menen baylanisi. 
3. Materikler ha`m okeanlardin` ta`biyiy geografiyasi pa`ninin` izertlew ob`ektleri. 
    
 
«Matereklerdin`  ha`m  okeanlardin`  ta`biyiy  geografiyasi»  kursi  ta`biyiy  geografiya 
tsiklig`dag`i  pa`nler  arasinda  tiykarg`i  kurs  bolip  esaplanadi.  Bul  pa`nnin`  izertlew  ob`ektisi 
geografiyaliq  qabiq  bolip  tabiladi.  Geografiyaliq  qabiq  bul  o`z-ara  baylanisi  jer  qabig`i 
otmosferasinin`  to`mengi  qatlamin,  gidrosfera,  biosfera,  metosferanin`  joqarg`i  qabatin  o`z  ishine 
aladi. Geografiyaliq qabiqta jeke tu`rde izertleytug`in ta`biyiy geografiyaliq pa`nler menen bul bul 
pa`n  tig`iz  baylanista  izertleydi.  Ma`selen  geologiya,  geomorfologiya,  gidrologiya,  topiraqtaniw, 
biogeografiya ha`m t b pa`nler. 
 
Geografiyaliq qabiq bul tutas kompleks retinde onin` qurami, rawajlaniwhi ha`m og`an ta`n 
tiykarg`i  nizamliqlar  uliwma  jer  taniw  kursinda  o`tiledi.  Geografiyaliq  qabiq  bir  tutas  kompleks 
bolip  onin`  koponentleri  o`z-ara  tig`iz  baylanista  boladi.  Geografiyaliq  qabiq  ken`islik  boyinsha 
bo`liniw  o`zgesheliklerine  iye.  Bunda  bo`liniwlerde  geokompleksler,  ta`biyiy  komleksler 
geosistemalar,  landshaftlar  dep  atyadi.  Ta`biyiy  geografiyaliq  rayonlastiriw  protsessinde  alip 
bariladi. 
 
En`  u`lken  ta`biyiy  kompleks  geografiyaliq  qabiq  bolsa,  ol  o`z  na`wbetinde  kishi  ta`biyiy 
komplekslerge  bo`linedi.  Misali.  Matereklik  ta`biyiy  komplekske,  okeanliq  ta`biyiy  komleks  ha`m 
t.b. Jer shari materekler ha`m okeanlardan turadi. Materek-jer qabig`inin` en` iri, u`lken qurg`aqliq 
tipindegi  massibi  bolip  esaplanadi.  Onin`  u`lken  bo`limi  dunya  ju`zlik  okean  xaddinin`  u`stinde 
jaylasqan.  Geologiyaliq  payda  boliwi  boyinsha  to`mendegi  alti  u`lken  jer  massivlerin  ko`rsetiwge 
boladi.  Evraziya,  Afrika,  Arqa  Amerika,  Kubla  Amerika,  Avstraliya  ha`m  Antraktidida.  Sonin` 
menen  birge  jerdi  shar  ta`rizli  formada  ekenligin  da`llilep  izertlegen.  (Atawlar,  yarim  atawlar, 
okeanlar,  ten`izler,  qoltiqlar  ha`m  bug`azlar  haqqinda  tu`siniklerdi  soraw-jiwap  formasinda 
sheshemiz) waqtinda sayaxatshilar dunya ju`zin bo`leklerge bo`lgen. 
 
Ha`zirgi  waqitlari  dunya  ju`zi  bo`leklerinin`  alti  atamasi  saqlang`an.  Evropa,  Aziya, 
Amerika, Avstraliya, Antraktika. 

 
Ha`r  bir  materektin`  ladshaftliq  struturasi,  geografiyaliq  qabiqtin`  uliwma  bo`liniwshi 
regionaliq  ko`rsetkishlerin  aniqlaydi.  Sonliqtan  birinshiden  geografiyanin`  tiykarg`i  qa`siyetlerin 
u`yrenip son` materek ha`m okeanlardin` ta`biyiy sharayatlarina spatlama beremiz. 
 
Jer  yadrodan  ha`m  bir  neshe  qorshap  turg`an  qatlamlardan  turatug`nlig`i  ma`lim.  Oni 
joqarsinan  otmosfera  qorshap  turadi.  Okeanlar  menen  ten`izler  ha`m  qurg`aqshiliqtag`i  suwlar 
gidrosferani payda etedi. Gidrosfera ushin tiykar bolip jerdin` qatti qorinan turg`an qatlami litosfera 
xizmet  etedi.  Litosferanin`  joqarg`i  qatlamina,  otmosferanin`  to`mengi  bo`limine  ha`r  qiyli 
organizmler  jaylasqan  bolip,  olar  biosferani  quraydi.  Ko`rsetilgen  qorshap  turg`an  qatlamlardin` 
ha`mmesi jerdin` betinde bir-biri menen tutasip, o`z-ara ta`sir jasaytug`in ayriqsha jerlerdi qorshap 
turg`an  geografiyaliq  qatlamlardi  payda  etedi.  Evraziyanin`  payda  boliwi  u`sh  Kembriyge  shekem 
pla`tformalar  menen  baylanisli.  Evropaliq.  Sibir`  ha`m  Qitay.  Proterozoydin`  aqirinda  olardin` 
arasinda  geosinkinalliq  poyaslar  bolgan.  Ural  Tyan`-Shan`  Evropani  Sibir`den  ayirip  turg`an. 
Evropa  batista  Atlantikaliq  geogsinklinal`  poyasi  menen  Tu`slik  tamannan  Al`p  Gimalay 
geosinklinal` poyas Gondvanadan ayirip turg`an.  
 
Rz Taw payda  boliw ha`reeketler, qurg`aqliqtin` maydanin ko`beytti. Geosinkl, oblastinin` 
kemeyiwi sebebinen. Ertedegi Rz Sibir` platformasi tu`slikte Baykan tawlari payda bolgan. Yag`niy 
ha`zirgi Sibir`din` tu`slik bo`limindegi tawlar. 
 
Kaledon  orogenlik  ha`reketleri  na`tiyjesinde  Evropa  platformasi  Arqa  Amerika  platformasi 
menen qosiladi. Arqa Atlantikaliq materik payda boldi. (Eria). 
 
Al`p  Qatparlaniwi.  Mz  aqirinda  baslanip  Al`p  Gimalay  ha`m  Tinish  okean  geosinklinal` 
poyaslarina ken` tarkaladi. Sonni menen birge Lavraziya Arka Amerika ha`m Evraziyag`a ayiriladi, 
olarpdin` arasinda Atlantika okeaninin` oypati payda boldi. Al`p Gimalay geosinklinal` poyasi bul 
da`wirde  kemeyedi.  Gondvona  bir  katar  platformalarg`a  bo`lip  ketedi.  Evraziyanin`  ha`zirgi  tu`ri 
Al`p da`wirinde payda bolg`an. Taw payda boliw ha`reketleri neogen ha`m to`rtinshi da`wir dawam 
etedi.  
 
Neogen  aqirinda  Evraziyag`a  Araviya  ha`m  Hind  platformasi  qosiladi,  Hind-Gang  ha`m 
Mesopotamiya taw aldi batiqlari jatqiziqlar menen toltiriladi. 
 
Evropa  ko`leminin`  kishi  boliwina  karamastan,  onin`  gelogiyaliq  du`zilisi  ha`r  qiyli  bolip 
keledi.  Shig`ista  a`yemgi  platformaliq  strukturalar  basim  boladi.  Bul  strukturalarga  biyik  emes, 
salistirmali az tilkimlengen payda bolgan tawlar ha`m jas platformalar iyelep atir. 
 
Evropaliq  platformalardin`  tiykarinda  Kembriyge  shekemgi  metamorfliq  jinislar  jaylaskan, 
olar Arka batista jarikka shig`adi. Baltik kalkani tu`rinde. Onin` territoriyasi teniz benen jabilmagan 
ha`m  ko`teriliw  tendentsiyasi  baklanadi.  Paleozoy  h.t.b.  tektonikaliq  protsessler  tutas  ha`reketler 
tu`rinde  ha`m  sonin`  menen  birge  u`ziliw  dispokatsiyalar  tu`rinde  ko`riniste  boladi.  Baltik  kalkani 
tu`slik ta`repte Arka ha`m Baltik tenizleri rayoninda Kembreyge shekemgi fundament kalin` ten`izli 

ha`m  kontenentalli  jinislar  menen  kaplangan.  (10  km  shekem).  Bul  tektonikaliq  uchastka  Evropa 
platformasi plitasi bolip keledi. 
 
Evropa platformasinin` batis ha`m tu`slik batis shetlerinde Kadedon strukturalari jaylaskan. 
Birak  ha`zirgi  waqitta  Kaledon  taw  poyasinan  Skandinaviya  tawlari.  Arka  Shotlandiya,  Uel`s, 
Irlandiya tawlig`i saklangan. Olar kurami boyinsha ha`r kiyli jinislardan kuralgan, olardin` ishinen 
qizil renli peschanikler. Slanetsler, izvestnikler basim boladi, ko`plegen granitli intruziyalar menen 
buzilgan. 
 
Evropanin`  tu`slik  bo`liminde  kaynazoy  qatparlaniwi  ku`shli  rawajlang`an,  olardi  Evraziya 
geosinklinal poyastin` Al`p oblasti dep ajiratadi. Bul al`p geosinklinal oblasta sredniy massiv rolin 
atqaratug`in ken` qatti epigertsin bloklardin` boliwi menen tu`sindiredi.  
 
Orayliq  bo`limi  Al`p,  arqa  shig`ista  Al`p  tawi  Karpat  ha`m  Stara  Planina  tawlarina  o`tedi, 
tu`slik shig`ista Dinar tawlig`i, Pinda qiri, Krit ha`m Kipr atawlarinan o`tedi.    
    
 

 
2 
GEOGRAFIYaLIQ QABIQLAR HAQQINDA TU`SINIK 
    
Reje: 
1. Jerdin` geografiyaliq qabiqlarina sipatlama. 
2. Geografiyaliq qabiqtin` o`zgeshelikleri ha`m jer beti rel`ef formalarinin` qa`liplesiwi. 
3. Geografiyaliq qabiqtin` rawajlaniw nizamliqlari. 
 
 
Geosferanin` shegarasinda geosfera jer astinan ha`m kosmostan belgili mug`darda energiya 
ha`m  zatlar  bo`linip  shig`adi  (jer  astinan  magma  ha`m  jer  asti  issilig`i).  Quyash  ha`m  kosmosliq 
energiya geosferada jilliliq energiyasina o`zgeredi ha`m jerdin` ishki energiyasi menen baylanisadi. 
Sonin`  tiykarinan  jer  astinan  jilliliq  shig`adi.  Bul  energiya  tolig`i  menen  endogenlik  protsesske 
jolig`adi.  Jer  astinan    jer  u`stinen  jaqtiliq  ag`iminin`  ku`shi  neosferag`a  ku`n  nurinin`  keliw 
jillilig`ina  qarag`anda  4000  ese  ko`p  quyash  energiyasi  jer  u`stindegi  bolatug`in  ha`r  qiyli 
protsesslerdin` ha`m en` baslilisi tirishiliktin` basli tiykari bolip esaplanadi. 
 
Geografiyanin` rawajlaniwh harakteri planetriyaliq-kosmosliq harakterge qaray onin` payda 
boliwi ha`m zonal regionalliq qa`siyetinen to`mendegi en` baslilarin bo`lip ko`rsetiwge boladi. 
 
1.  Jerdin`  massasin  jer    shari  o`zgeshe  ximiyaliq  sostavtan  turadi.  Sol  sostavtan  jer  qabig`i 
otmosfera, gidrosfera du`zilgen ha`m awirliq ku`shin aniqlaydi. 
 
2.  Jerdin`  quyash  sistemasinda  jaylasiwi  jerdin`  quyashtan  ortasha  qashiqliqtag`i  149,5 
mln.km. 
 
3.  Jerdin`  quyash  do`gereginde  ellipsoid  orbita  boylap  29,76  km/s  tezlik  penen  aylaniwg`a 
ha`m  o`z  ko`sheri  do`gereginde  (23  saat  56  min  4  sek)  aylaniwi  eliptika  ken`isligine  jer  sharinin` 
qiyalig`i 66
0
 33  22  
 
4. Jerdin` formasi geoid formasin iyelep onin` radyusi 6371 km, ekvatorliq radyusi 6378 km, 
polyarliq radyusi 21,3 km kem. 
 
5.  Jerdin`  joldasi  Ay  bolip  jerdin`  a`tirapinda  ha`reket  etip  tasiw  qaytiw,  qublislarin  payda 
etedi. 
 
6. Jerdin` jasi planeta retinde 4,7 mlrd, jil dep esaplaydi. 
 
Bul  faktorlar  ma`wsimlerdin`  o`zgeriwin,  ku`n  ha`m  tu`nnin`  almasiwin,  quyash 
energiyasinin`  kemlikler  boyinsha    tiykarinan,  hawa  massalarinin`  bo`liniwin,  onin`  uliwma 
tsirkulyatsiyasin ta`biyiy protsesslerdin` zonalilig`in payda etedi. 
 
Jer qirtisinin` ortasha qalin`lig`i 35 km. Bazol`t to`mengi qabatinin` qalin`lig`i 35 km, granit 
qabati 15 km, sho`gindi qabati 2-3 km. 

 
Jer kartasinin` tawlarda qalin`lig`i 70 km, okean astinda 10 km. Okean astinda bazol`t ha`m 
sho`gindi qabat bolip, grant qabati bolmaydi. 
 
Jer  kartasi  subkontinentalliq  ha`m  subokeanliq  bolip  ekige  bo`linedi.  Geosferanin`  joqarg`i 
shegarasi tropopawza bolip ployarliq u`lkelerde 8-9 km, ortasha ken`isliklerde 12-13 km ekvatorda 
16-17 km jetedi. 
 
Stratosferanin` biyikligi 20-25 km jetedi. Ozon qabati tirishilikke ziyanli ul`trafiolet nurlardi 
uslap  qaladi.  Geografiyaliq  qabiqtin`  to`mengi  shegarasin  S.V.Kalesnik  200-300  m  a`tirapinda 
aniqlaydi. 
 Jer betinin` rawajlaniwi haqqinda tu`sinik. 
 
Quyash  sistemasindag`i  planetalar  ha`m  jerdin`  payda  boliwi  haqqinda  problemalar    ele 
gipoteza  ramkasinan  shiqqan  joq.  (a`zirgi  zaman  tu`siniklerge  qarag`anda  (O.Yu.Shmid, 
A.P.Vinogradov  h.t.b).  bunnan  5  mlrd  jil  burin  quyash  energiyasinda  gaz-shan`  tozanlar  bolip, 
quyashtin` gravitatsiyaliq maydanina tu`sin awir elementler yadro qabatin payda etken. 
 
Materek ha`m okeanlardin` payda boliwi haqqinda bunan kiyatirg`an tu`siniklerge qosimsha 
ha`zir litosferaliq plitalardin` tektonikasi teoriyasi pakyda boldi.  
 
Ha`zirgi waqitta to`mnegi iri litosferaliq plitalar bar. 
1) Evraziyaliq, 2) Shig`is Aziyaliq  3) Afrikaliq  4) Arabiya  5) Xindoavstraliya  6) Tinish okeani 7) 
Arqaa Amerikaliq  8) Qubla Amerikaliq  9) Antraktikaliq. 
 
Orta-Antraktikaliq  qirlar  riftlik  zonasi  en`  aktiv  zona  bolip,  jilina  6m  Amerikaliq  plita 
batisqa, Evroaziyaliq plita shig`isqa jiljiydi.  Arabstan,  Hindstan  ha`m  Avstraliya  arqa-shig`isqa 
jiljimaqta.  Ha`zir  dekuwatsiya  protsessi  na`tiyjesinde  A.P.  Lisitsiyanin`  esaplawi  boyinsha 
okeang`a jilina 27 mlrd.t qatti bo`lekler ha`m 3,2 mlrd.t erigen zatlar, dariya ag`islari na`tiyjesinde 
ag`ip baradi. 
 
Jer sharinda tawlar 43% iyeliydi tegislik platformali oblastlar 57% iyeliydi. Evropada tawlar 
30%, Aziyada 57%, Afrikada 16%b Arqa Amerikada 39%, Qubla Amerikada 23% ha`m Avstraliya, 
Okeaniyada 26% iyeleydi. 
 
Bunnan  300  mln.  jil  burin  Pangeya  qurg`aqlig`i  Lavraziya  ha`m  Gondavanag`a  bo`lingen. 
Son`g`i  70  mln  jil  burin  Gondavana  ha`m  Lavraziya  ja`ne  mayda  qurg`aqshiliqlarg`a  bo`lingen, 
Gondvana, Brazilya, Antraktida, Afrika, Arabiya, Hindistan ha`m Avstraliyag`a qurg`aqshiliqlarina 
bo`lingen bolsa, Lavraziya, Evraziya ha`m Arqa Amerika qurg`aqlig`ina bo`lingen. 
 
Kaynozoy  erasina  biyik  taw  sistemalari  payda  bolg`an.  Pireney,  Alip,  Kavkaz,  Gindukush, 
Tyan`-Shan`, Pamir, Kun`lun`, Akd, Kordil`er 
h.t.b. Jer beti poyasliq zona liq bo`liniwlerge iye. 
 
I.P.Gerasimov  ha`m  Yu.A.Mesheryakov  matereklerdi  geomorfologiyaliq  du`zilisi  jag`inan 
to`mendegishe bo`linedi. 
 
Geotektura-subkontinent-fiz-geografiyaliq el. 


JER BETINDE QUYaSh ENERGIYaSININ` BO`LISTIRILIwI HA`M 
KLIMAT POYaSLARI. 
    
    
Reje: 
1. Jer betinde quyash energiyasinin` bo`listiriliwi. 
2. Jer betinde klimat poyaslarinin` qa`liplesiwi. 
3. Jer betinde geografiyaliq zonalardin` poyaslar boyinsha tarqaliwi. 
 
 
Geosferada  quyash  energiyasinin`  tu`setug`inin  ha`m  tranformatsiya  analizlesk.  Bizin` 
planetamiz  Quyash  energiyasinin`  Dj/god  aladi.  Uliwma  quyashradiatsiyasinin`  mug`darinan 
otmosferanin`  sirtqi  qatlamlarina  tu`setug`inan  22%  oultlar  qatlami  nurlarin  qaytaradi.  Quyash 
radiatsiyasinin`  ten`  g`ana  yarimi  jer  u`stine  jetedi,  sonin`  ishinde  7%  qaytaldan  dunya  ju`zi 
ken`isliklerge  qaytadi,  al  qalg`an  43%  tin  jer  beti  ishine  jutip  geosferada  landshaftlardin` 
rawajlaniwinda basli energetikaliq baza bolip esaplanadi.  
 
Sol  nurli  quyash  energiyasinin`  43%,  jer  beti  jilliliqqa  transformatsiya  etip,  15%  jilliliq 
tolqinlar tu`rinde troposferag`a nurlanip, oni belgili bir mug`darda jilitip, hawanin` temperaturasin 
aniqlaydi. Al qalg`an 28% jer betinin` jililiq balanisin quraydi. 
 
Bul  jilliliq  tiykarinda  fizikaliq  puwlaniwg`a  jumsalip,  fotosintez  ha`m  transpormatsiyag`a 
ha`m  de  jer  beti  ha`m  otmosfera  arasindag`i  molekulyar-turbuleytlik  jilliliq  almasiwina  jumsaladi 
(5%). 
 
Fotosintetikaliq  aktiv  radiatsiya  ko`rinetug`in  ko`k  fiotetoviy  ha`m  qizil-sari  spektorlarda 
jaylasqan ha`m 50% joqari emes quyash jilliliq poyaslar boyinsha bo`lingenlikten jer betin bir tegis 
qizdirmaydi. 
 
Sonin` ushin polyuslarda (1 km biyiklikke deyin) joqari basimli suyiq oblastlar jaylasqan, al 
ekvatorda  (8-10  km  biyiklikke  shekem)  jilli  to`mengi  basim  oblastlari  jaylasqan.  Hawa  ha`reketi 
basim  oblastlari  boyinsha  joqari  basimnan  to`mengi  basimg`a  ha`reket  etedi.  Jerdin`  aylaniwina 
baylanisli samalar o`zinin` bag`itin arqa  yarim sharda ong`a, tu`slik  yarim sharg`a shepke ha`reket 
etedi. Jer betinde to`mengi basim obl. tsiklon, joqarg`i basim obl. anttsiklonlar qa`liplesedi. 
 
Jer sharinda tiykarinan 4 tiptegi hawa massalari bar. 
1. Ekvatorliq 2. Tropikaliq 3. Ortasha 4. Arkitikaliq ha`m Antarktikaliq 
 
Klimat qa`liplesiwi boyinsha kontinental`, ten`iz qatlami bolip bo`linedi. 
 
Gidrotermikaliq sharayat ha`m biomassanin` o`nimdarlig`i. 
 
Fitomassanin` o`nimdarlig`i ta`biyiy jag`dayda jilliliq ha`m ig`alliqqa baylanisli. 

 
Jawin-shashinnin`  ishki  kontenentalliq  ig`alliq  aylanisi  25%  ten.  Qalg`an  75%  okeannan 
keledi.  Jawin  shashinnin`  50%  ekvatorliq,  subekvattorliq  poyasqa  tuwra  keledi.  1/3-ortasha 
poyasqa,  1/10-subtropik  poyasqa  ha`m  1/20-polyarliq  poyasqa  tuwra  keledi.  Atmosferaliq  jawin-
shashinnin`  24%  dariyalarg`a  ag`adi,  64%  topiraqqa  sin`edi,  12%  topiraqtan  joqarg`i  qabatinda 
uslap qalinadi. 
 
Qurg`aqliqqa ortasha 800 mm/j jawin jawadi. 
 
Jerdin` uliwma biomassasi 2H10
12 
den 

2, 7H10 

12
 qurg`aq massa. Tirifitomassa o`nimnin` 
2/3  in  qurg`aqliq  beredi  usinnan  40%  tog`aylar  beredi.  Degen  menen  adamilar  son`g`i  300-jilda 
tog`aylardin` maydanin 30% azaytti. 
 
Gidrotermik  sharayatlar  menen  tig`iz  baylanista  jer  kartasinin`  shamal  ta`siri  qabatinda 
geoximiya protsesslerinin` ta`siri na`tiyjesinde geografik zonaliq baqlanadi, topiraqlardin` tiykarg`i 
tu`rlerinin`  tarqaliwinda.    Qurg`aqliqtag`i  alti  tiptegi  jer  qirtisinin`  samal  ta`siri  qabatinda 
avtomorfliq  (elyuvial)  ha`m  gidromorfliq  (alyuvial)    topraqlardi  ajiratiwg`a  boladi,  bir  birinen 
ig`allaniw  rejimi  boyinsha  ajiraladi.  Bul  o`z  gezeginde  belgili  tiptegi  landshaftlardin`  payda 
boliwina alip keledi. 
 
Avtomorfliq landshaftlar-suw ayirg`ishlardan payda boladi, gidromorfliq landshaftlar ig`alli 
pa`sliklerde payda boladi. 
Geografiyaliq poyaslar 
 
Planetamizdin`  shar  ta`rizli  formasi  ha`m  aylanip  turg`anlig`i,  onin`  betine  quyash 
energiyasinin`  poyas  boyinsha  tarqaliwin  alip  keledi,  bul  o`z  gezeginde  tiykarg`i  hawa 
massalarinin`,  atmosferanin`  uliwma  tsirkulyatsiyasinin`,  gidrotermikaliq  rejimin  zonnalig`in, 
ekzogen  ha`m  geoximik,  sonin`  ishinde  topraq  protsesslerinin`,  biogeotsenozlardin`  zonaliq 
rawajlaniwinda  du`ziliwin  alip  keledi.  Sebebi  ha`r  bir  poyasqa  o`zine  ta`n  ta`biyiy  protsesslerdin` 
ritmikasi,  landshaft  zonalarinin`  strukturasi  xarakterli,  ha`m  olardi  geografiyaliq  poyaslar  dep 
ataymiz. 
 
Bul  ta`biyat  ajiratip  shiqqan  taksonomiyaliq  rayonlari  bir-birine  ten`lestiriwge  bolmaydi. 
Fiz-geografiyaliq rayonlastiriwda birden bir qiyinshiliq bolip esaplanadi. 
 
Geografiyaliq  poyaslar,  bir-birinen  bo`lek,  g`arezsiz  boliwina  qaramastan,  o`z  ishinde 
kontinentallig`i  ha`m  ig`allaniw  rejimi  boyinsha  ajraladi.  Poyaslardin`  bir  jerlerde  ten`iz,  bir 
jerlerde  kontenental  hawa  massalarinin`  u`stemlik  boliwi  poyastin`  qurg`aqliq  ha`m  okean 
bo`leklerinde sektorliq differentsattsiyag`a alip keledi. 
 
Sektorlar  tek  g`ana  otmosferaliq  jawin-shishinnin`  ma`wsimlik  ritmikasi  ha`m  mug`dari 
boyinsha ajralmastan, al bioximikaliq protsesslerdin` ha`m sonin` tiykarinda ladshaftlardin` zonaliq 
strukturasi boyinsha ajraladi. 
 
Geografiyaliq  poyaslardin`  sektorlig`i  ko`rsetilgen  matereklerdin`  gipotikaliq  sxemasi 
poyaslardin` payda boliw sebeplerinen ko`rsetedi. 

 
Poyaslar  arasindag`i  termikaliq,  ha`mde  okean  ha`m  qurg`aqliq  arasindag`i  ayirmashiliqlar 
turaqli ha`m ma`wsimli ta`sir etiwshi atmosferanin` oroitlarin, ten`iz ag`islarin payda boliwina alip 
keledi.  Okeannin`  qurg`aqliqqa  ta`siri  birinshi  gezekte  geografiyaliq  poyaslardin`  sektorlig`in 
ko`rsetedi. 

Katalog: lektions -> geografiya
geografiya -> O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut
geografiya -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
geografiya -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti

Download 5.01 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling