Pedagogika va psixologiya kafedrasi bolalar pedagogikasi fanidan


Download 236 Kb.
Sana22.06.2022
Hajmi236 Kb.
#769806
Bog'liq
an\' analar
IAKTT fanidan test savollari, ЎРҚ-661 12.01.2021, Harflar, "VARIANT-23" 2021-06-03-23-37-28, "VARIANT-23" 2021-06-03-23-37-28, bfbefgfg, hgiygi, Abdullayev Lazizxon, AGROBANK bnk, 667c80b9-be16-45de-acf7-7560246d3d55 (2), 667c80b9-be16-45de-acf7-7560246d3d55 (2), test grammarway 1

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI


O‘ZBEKISTON DAVLAT JAHON TILLARI UNIVERSITETI

PEDAGOGIKA VA PSIXOLOGIYA KAFEDRASI

BOLALAR PEDAGOGIKASI FANIDAN

KURS ISHI

MAVZU: Ingliz tilida yosh avlodni hayotga tayyorlashda milliy urf odatlar va an'analarning o'rni

Bajardi: Ingliz tili 2-fakulteti 3-kurs, MT-1907


guruh talabasi: Eshpolatova Fayyoza
Ilmiy rahbar: Urishov Sh.

Toshkent 2022

M U N D A R I J A

KIRISH. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3


I BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI MAKTABGA INGLIZ TILIDA TAYYORLASHDA MILLIY URF ODAT AN'ANALARNING AMALIY JIHATLARI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5
1.1 Kichik yoshdagi bolalarni milliy orf odatlar bilan birga tayyorlash…………………………………………………………….………….5
1.2 Maktabda ingliz tilida milliy bayramlarni nishonlash…………….....…………......….…..9
1.3 Maktabgacha va boshlang'ich ta'limda milliy o'yinlar va liboslarni boshqa millatlarniniki bilan taqqoslab o'rgatish……………………………..……...……………12
II BOB. BOLALARNI MILLIY URF ODATLAR BILAN TARBIYALASHNING NAZARIY JIHATLARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19
2.1. Maktab yoshidagi bolalarda milliy urf odatlar orqali axloqiy xulq atvorini rivojlantirish ……………………………..……….19
2.2 Milliy an'analarimiz Sovet davrida.............................................30

2.3.Maktabgacha yoshidagi bolalarni milliy urf odatlar ruhida tayyorlashga qararilgan ishlarning samaradorligi………........................................................…33

XULOSA. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI. . . . . . . . . . . . . . . .36

Mavzuning dolzarbligi. Bugun zamon shiddat bilan rivojlanmoqda. Yosh avlodni har tomonlama yetuk shaxs qilib tarbiyalash biz pedagoglar zimmasidagi ulkan vazifalardan biri desak adashmagan bulamiz. Zero Tasavvur qiling, bizning qishloq joylaridagi bolalarimiz, o‘sib kelayotgan avlodimiz o‘zlarini qanday his qiladilar? Ularning kayfiyatini, ularning ko‘zlari, ularning ertangi kunga ishonchini tasavvur qiling", degan Prezident Islom Karimov o‘zining o‘rniga eskicha fikrlovchi emas, zamonaviy fikrlaydigan, ma‘rifatli yoshlar kelishini istashini aytgan.

"Prezident sifatida, xalqimizning ishonchini qo‘lga kiritgan shu mamlakatning rahbari sifatida men uchun ertaga nima bo‘lishi haddan ziyod muhim. Bizning o‘rnimizga kim keladi? Yo bu ma‘rifatli, zamonaviy fikrlaydigan, mustaqil fikrlaydigan yoshlar, yoki bular eski, eskirgan tamoyillarga tayanadigan, biz Sho‘rolar hokimiyati paytidagi 70 yillik tamoyillarga tayanadigan odamlar", deb aytgan Prezident Karimov.


Kurs ishing maqsadi: Ingliz tilida yosh avlodga milliy an'analarni o'rgatish orqali bizning milliy an'analarimiz boshqa millat an'analaridan qolishmasligini kursatib berish.
Kurs ishing vazifalari.
- Maktab yoshidagi bolalarni dunyo qarashini kengaytirish
- Boshlang'ich hamda katta yoshidagi bolalarda milliylikka bulgan qiziqishini yanada oshirish.
- Milliy o'yin ,musiqa va liboslarni zamon bilan birga uyg'unlashtirib yosh avlodga singdirish.
Kurs ishing obyekti. Bolalarni maktabga tayyorlash.
Kurs ishing predmeti. Maktabgacha yoshidagi bolalarning tayyorlashga qararilgan milliy urf odatlar.
Kurs ishining nazariy va amaliy jiyatlari. Har bir o'qituvchi bolalarda ta'lim berish jarayonida zamonaviy texnika bilan birga milliylikdan ham foydalanda ular xuddi o'tmish hamda kelajak o'rtasidagi ko'prik vazifasini bajaradi.
- Bu esa Maktabgacha yoshidagi bolalarning qiziqishini yanada oshiradi.
- Bu o'qituvchidan Kam much hamda darsining sifarini oshiradi.
- o'quvchi hamda o'qituchi o'rtasidagi aloqani yaxshilaydi.

I. BOB.
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI MAKTABGA INGLIZ TILIDA TAYYORLASHDA MILLIY URF ODAT AN'ANALARNING AMALIY JIHATLARI. .


1.1 Kichik yoshdagi bolalarni milliy orf odatlar bilan birga tayyorlash
Birinchi bulib urf-odat nima ekanligiga tuxtalib o'tsak: Urf-odat tarixiy taraqqiyot jarayonida tabiiy va ijtimoiy extiyojlar asosida vujudga keladigan avloddan-avlodga meros bulib o’tadigan kishilar manaviy hayotiga tasir ko’rsatadigan madaniy hodisadir.ana’na o’ziga hos ijtimoiy hodisa sifatida kishilar ongiga singan qabul qilingan tartib va qoidalar majmuasi hisoblanadi.
Urf-odat kishilarning turmushiga singib ketgan, ma’lum muddatda takrorlanib turuvchi hatti harakat, ko’pchilik tomonidan qabul qilingan xulq atvor, qoidalar ko’nikmasi. Masalan, kichiklarning kattalarga salom berishi qiynalgan kishilar holidan habar olish hasharga borish kabilar o’zbek kabilar o’zbek xalqiga xos yaxshi odatlar hisoblanadi
Marosim-inson hayotidagi muhim sanalarni nishonlashga qaratilgan, rasmiy va ruhiy ko’tarinkilik vaziyatda o’tadigan, umum qabul qilingan tartib qoidalarga amal qiladigan tadbir hisoblanadi.
Odat kundalik hayotda doimo kuzatilsa marosim inson hayotidagi muhim hodisalar sodir bo’lganida vujudga keladi. Marosim kishilar hayotidagi eng muhim voqealar bilan bog’liq bo’ladi. Marosimga, bo’layotgan voqeaga guvoh sifatida odam chaqiriladi
Odamlar kimningdir g’ami yoki quvonchiga sherik bo’lishadi kelajakni o’ylab yaxshi niyatlar qilishadi. Inson hayotida bulib o’tayotgan muhim voqeani nishonlash jarayonida anana ham odat ham marosim ham mujassamlashadi
“anana”, “odat”, “marosim” bir biri bilan bevosita bog’liq hodisa hisoblanadi. Shu bois ananalarning tarkibiy qismi odat, odatning tarkibiy qismi marosim bo’lishi mumkun zamon taraqqiyoti va turmushidagi o’zgarishlar tasirida milliy tushunchalar mazmuni ham kengayib boradi
Ijtimoiy hayotdagi o’zgarishlar ta’sirida talabga javob bermay qolgan an’ana va bayramlar asta sekin unutiladi. Mohiyatan xalqchil ijtimoiy salmoqqa ega bo’lgan ananal taraqqiy etadi.
Masalan “navro’z”, “qovun sayli” bayramlar zamonaviy talablarga javob bergani uchun ham asrlar davomida yashab kelmoqda.
Xalq turmushining o’zgarishi unga mos ananalarni vujudga keltiradi o’zbek halqi xayotida ham yaqin yillar ichida avvaldan mavjud bo’lmagan ko’plab ijtimoiy va shaxsiy oilaviy anana, marosim va bayramlar paydo bo’ladi. keying paytlarda ilmiy adabiyotlarda davriy nashirlarda “ananaviy bayramlarda “so’zlari ishlatila boshladi ananaviy bayramlar deganda, ma’lum vaqtda muntazam o’tgazib turiladigan azaliy madaniy ommaviy tadbirlar- “gul bayrami”, “lola sayli” nazarda tutiladi. Chunki ular qadim zamondan bayon mavjud bo’lgan halq bayramlaridir.
“yangi ananalar” hayotimizga kirib kelayotgan va joylarda endigina urf bulayotgan tadbirlardir.
Odatda, bayram deganda biron bir muhim hodisa voqea sanani ko’pchilik bo’lib ko’tarinki ruxda hursandchilik bilan nishonlash tushuniladi “bayram kunlarida odamlar qisqa vaqtga bulsada o’zlarini kundalik mexnatda tashvishdan g’am g’ussadan qaramlikdan qarzdan holi, erkin sezadilar” deydi qadimshunos M. Qodirov Bayramlar har bir xalqning oziga hos qadryatlarni aks etdiradigan ko’zgu sanaladi
Bayram kuni hamma ko’tarinki kayfiyatda bo’ladi. Odamlar o’rtasida boshqa kunlarga qaraganda muayyan darajada yaqinlik, hamkorlik hamjihatlik vujudga keladi
Bayram kuni azal azaldan tinnchlik kuni sanalgan. Bu kunda kishilar o’rtasidagi adovat gina qudratlar unitilgan, o’zaro arazlashganlar yarashishgan. Bayramlarda vujudga keladigan ko’tarinki kayfiyat kishilarni umid bag’ishlashga kelajakga ishonch bilan qarashga undaydi.
Bayram ijtimoiy madaniy hayot ko’zgusi sifatida har bir halqning ijtimoiy iqtisodiy yutuqlarini keng namoyish qiladi.
Biz pedagoglar o'qituvchilar yosh avlodga qaysi fandan qaysi tildan dars utishimizdan qatiy Nazar ulardi vatanga muhabbat va milliy urf odatlar ga nisbatan hurmat qilish tuyg'usini singdirish borishimiz kerak.
Ta'limiy: O'quvchilar bu darsda xalqimizning urf-odatlari va respublikamizda nishonlanayotgan bayramlari haqidagi boshlang'ich ma'lumot bilan tanishadilar. Navroz bayrami, Hayit bayramlari, mustaqillik, konstitutsiya, xotira va qadrlash kuni, ustoz va murabbiylar kuni va turli xil bayramlar bilan tanishadilar.
Tarbiyaviy: Bu bayramlar xalqimizning tarixi, ahloqiy qarashlari, madaniyati,uzoq yillar davomida avloddan-avlodga otib kelayotgan ananalari, urf-odatlaridir. Ozligimizni anglashda, barkamol avlod tarbiyasida bu muhim rol oynaydi.
O'quvchilar ozbek xalqini ming-ming yillar davomida nomi o'chmay tarixda qolishi uchun shu davlat fuqarolari turli sohalarda ilm-fan taraqqiyotiga erishishishi, fuqarolar astoydil mehnat qilishi, ilm o'rganishi, yangiliklar yaratishi va ozbek xalqini dunyo urf-odatlarimiz orqali anglab yetishini tushunish.
Ingliz tilida so'zlashuvchi mamlakatlar: madaniyat va an'analar
"Madaniyat" so'zi turli xil ma'nolarga ega. Bu ko'pincha musiqa, adabiyot, san'at va oliy ta'limga tegishli. Shuningdek, u jamiyatning urf-odatlari va odamlarning bir-biriga munosabatini anglatadi.
Har bir madaniyatda ma'lum bir asosiy g'oyalar mavjud bo'lib, ular taqdim etilgan narsalar uchun qabul qilinadi. Bular inson bolaligidanoq "bilgan" va o'sha madaniyatda yashaydigan odamlar uchun avtomatik bo'lgan asosiy narsalardir. Ularda kundalik hayotning umumiy e’tibor va tafsilotlaridan tortib, insonning jamiyatdagi o‘rni, oilasi, hayoti va o‘limiga oid chuqurroq masalalargacha o‘rin olgan.
Biror kishi yangi madaniyatga kirganida, u avtomatik ravishda qabul qilgan asosiy urf-odatlar va g'oyalar endi haqiqiy bo'lmasligi mumkin. Inson tushunishga harakat qilish uchun yangi odatlar va munosabatlar to'plamiga duch keladi. Keling, ingliz tilida so'zlashuvchi madaniyat va an'analarning ba'zi elementlarini ko'rib chiqaylik.
U yerda taqdimot juda oddiy: siz ismingizni, qayrda yashayotganingizni va kasbingizni ko'rsatasiz. Rasmiy vaziyatda sizning ismingiz va familiyangiz ishlatiladi. Partiya yoki ijtimoiy muhitda faqat ismingizdan foydalaning. Erkaklar ayollar bilan, yigitlar kattalar bilan, eski do'stlar yangi kelganlar bilan, yosh qizlar bilan turmush qurganlar bilan tanishtiriladi. Odatda ayollar erkak bilan tanishilmaydi.
Biriga kirganingizda: “Smit xonim, janob Braunning vakili bo‘lsam maylimi”, deb aytiladi va keyin Smit xonimga o‘girilib, oddiygina “Smit xonim” deydi. Kirish so'ziga odatiy javob "Qandaysiz?", bu tabrikning bir turi, savol emas - juda rasmiy. Siz kamroq rasmiyroq narsani aytishingiz mumkin: "Tanishganimdan xursandman", "Siz bilan tanishganimdan xursandman" yoki "Tanishganimdan xursandman". Agar siz uning ismini bilmasangiz, u kishiga "Janob" yoki ayolga "Xonim" deb ayting. Agar ayolning oilaviy ahvoli noma'lum bo'lsa, uni xonim deb atash kerak. Biroq, bu odamning ismini ko'rib, "Siz bilan tanishganimdan xursandman, Braun xonim", deyish ancha madaniyatliroq bo'lar edi. Odamlar odatda qo'llarini mahkam siqishadi, ayniqsa rasman tanishtirilganda, lekin ular har doim ham tez-tez ko'rgan odamlar bilan qo'l siqishmaydi.
Ingliz tilida so'zlashadigan mamlakatlarda muayyan turdagi xatti-harakatlar kutilmoqda. Amerikaning o'ziga xosligi uy kelib chiqishi bilan juda bog'liq. Chet elda uchrashish uchun ikki amerikalik o'rtasidagi suhbatlar odatda o'z shtatlari yoki kollejlariga erta e'tiborni o'z ichiga oladi, holbuki ikki ingliz bilan bu mumkin emas (agar ular bir-birlari bilan umuman gaplashgan bo'lsa). Taxalluslar Buyuk Britaniyaga qaraganda AQShda ko'proq qo'llaniladi.
Har ikki mamlakatda odamlar vaqtni qimmatbaho ob'ekt yoki "material" sifatida ko'rishadi. Ular bu haqda turli yo'llar bilan gapirishadi. Ular uni tejaydilar, isrof qiladilar, isrof qiladilar, o'ldiradilar. Ularning bo'sh vaqti, bo'sh vaqti, bo'sh vaqti bor. Ular unga sarmoya kiritadilar. ." va buni ehtiyotkorlik bilan rejalashtiring. Keyin hech qachon kechikmang. Tanishlaringizga so'ramasdan qolib ketish odat emas. Jamoat joylarida xushmuomala va xushmuomala bo'ling. "Kechirasiz" va "Kechirasiz" kabi iboralar ko'proq ishlatiladi. Rossiyadagidan ko'ra tez-tez.Shuningdek, parvarish qilish haqida juda tashvishlanadilar.Kundalik dush va fr.esh kiyimlari to'plami norma hisoblanadi.Hech qachon odamlardan ularning yoshini so'ramang.Tabassum qiling va odamlar siz bilan tabassum qiladilar.
O'zbekistonda 130 Dan ortiq millat va elatlar yashaydi. Ularning har birini uziga yarasha urf odatlari bor. Nima bulganda ham biz o'beklarning bir biridan qiziq hamda qadrli urf odatlarimiz bor. Hozir shulardan bir nechasini misol keltiraman.
O’zbek oilasining asosiy o’ziga xos xususiyatlari mehmondo’stlik va yoshi kattalarga an’anaviy hurmat-ehtiromli muomala qilishdir. O’zbeklar odatda bir nechta avlodlardan iborat bo’lgan katta oilalar tarkibida yashaydi, shuning uchun ular ko’proq hovlisi bo’lgan katta uylarni yoqtirishadi. Maishiy hayotida mehmondo’stlikning bir qismi bo’lgan choyxo’rlik marosimi katta ahamiyatga ega bo’ladi. Bunda choy damlash va uni mehmonlarga quyib berish faqat mezbonning mutlaq huquqi bo’ladi. Tushlik yoki kechki ovqatga takliflarni doimo qabul qilish va o’z vaqtida kelish qabul qilingan. Mehmonga kelayotganda o’zi bilan birga mezbonning bolalari uchun suvenirlar yoki shirinliklarni olgan yaxshi. Odatda faqat erkaklar bilan qo’l berib so’rashishadi. Ayollar hamda uzoqroq o’tirgan kishilar bilan o’ng qo’lini yuragiga qo’yib, boshini ohista egib salomlashish lozim. Qo’l berib so’rashish paytida an’anaga ko’ra kishining salomatligi, ishda va uydagi ishlari ahvoli to’g’risida so’raydilar. Qishloq joylarda mehmon kelgan paytda ayollar odatda erkaklarning suhbatiga xalal bermaslik uchun ular bilan bir dasturxonga o’qtirmaydilar. Ayollarning go’zalligiga qoyil qolish va ularga jiddiy e’tibor berish qabul qilinmagan. Turar joy xonasiga kirishda poyafzal yechiladi. Mezbon ko’rsatadigan o’ringa o’tirish kerak. Bunda ushbu joy kirishdan qanchalik uzoqda bo’lsa, shunchalik hurmatli bo’ladi.
O’zbek xalqining urf-odatlari asrlar bo’yi o’zbeklar millatining tashkil etopishida ishtirok etgan barcha qabilalar va elatlarning madaniy malakalari va an’analarining uyg’unlashuvidagi murakkab jarayonlar oqibatida tarkib topgan. Ular o’ta o’ziga xos, yorqin va turli-tuman bo’lib, urug’chilik patriarxal munosabatlaridan kelib chiqadi. Urf-odatlarning ko’pchiligi oilaviy hayotga oid bo’lib, bolaning tug’ilishi va tarbiyasi (beshik to’yi, xatna qilish), nikoh (fotiha to’yi, to’y) bilan bog’liq bo’ladi. Ko’pincha ular islom urf-odatlarining sehrgarlik amaliyoti bilan bog’liq bo’lgan undan ham qadimiyroq shakllarga uzviy kirib ketishini namoyon etadi. Islom qabul qilinganidan beri ko’pgina oilaviy-maishiy urf-odatlar uning ta’sirida o’zgargan, o’zbeklarning hayotiga musulmon diiy marosimlari kirib kelgan. Juma kuni bayram kuni hisoblanadi va shu kuni barcha yig’iladigan masjidda umumiy namoz (duo) o’qiladi. Patriarxal urf-odatlar masjid, choyxonalar, bozorda o’tadigan hamda faqat erkaklar ishtirok etadigan ijtimoiy hayotda hozirgacha ham yashamoqda.Beshik to’yi – chaqaloqni birinchi marta beshikka solish bilan bog’liq bo’lib, nishonlanadigan marosimli bayramdir. Bu eng qakdimgi va O’zbekistronda eng keng tarqalgan marosimlardan biri. Odatda bu to’y chaqaloq tug’ilishining 7-, 9-, 11- kuni o’tkaziladi. Turli viloyatlarda marosim o’zicha xususiyatlarga ega bo’ladi va oilaning boyligi darajasiga bog’liq bo’ladi: o’ziga to’q oilalar odatda bu to’yni katta ko’lamda o’tkazadi, kambag’al oilalar esa uni kamtarona nishonlaydilar. Beshik va chaqaloq uchun barcha zarur andomlar chaqaloq onasining qarindoshlari tomonidan beriladi. Dasturxonga non, shirinliklar va o’yinchoqlar o’rab beriladi. Chaqaloqning ota-onasiga, uning bobo-buvilariga sovg’alar tayyorlanadi. Boy bezatilgan beshik, dasturxonlar va sovg’alar transport vositasiga qo’yilib, mehmonlar bilan birgalikda kutib olinadi.
An’anaga ko’ra olib kelingan beshikni avval chaqaloqning bobosi o’ng yelkasiga qo’yadi, keyin o’g’lining o’g’ yelkasiga uzatadi, u esa beshikni chaqaloqning onasiga beradi. O’tmishda mehmonlarning barcha niyatlari toza va yaxshi bo’lishi uchun ular yuziga oq un surar edilar. Mehmonlar mehmonxonaga yasatilgan dasturxonga taklif etiladi va mehmonlar ovqatlanib, sozandalarni tinglab, bazm qilib o’tirgan paytda qo’shni xonada kampirlarning ishtirokida bolani yo’rgaklash va beshikka solish marosimi o’tkaziladi. Marosim oxirida mehmonlar bolani ko’rish uchun oldiga kiradilar, unga sovg’alarni beradi va beshikning ustiga parvarda yoki qand sepadilar. Shu bilan marosim tugab, mehmonlar uy-uylariga qaytadilar.
Xatna to'yi

Xatna qilish to’yi – islom tomonidan muqaddas deb e’zozlangan yana bir qadimiy o’zbek odatidir (sunnat to’yi). Bu marosim o’g’il bolalar uchun 3, 5, 7, 9 yoshga kirganda, kamdan-kam hollarda 11-12 yoshda o’tkaziladi. Sunnat to’yining o’tkazilishi jamoatchilik tomonidan nazorat qilinadi. O’g’il bolaning tug’ilgan paytidan boshlab uning ota-onasi asta-sekinlik bilan kerakli narsalarning hammasini sotib olib, sunnat to’yiga tayyorgarlikni boshlaydilar. Ko’pincha oddiygina «to’y» ham ataladigan marosimning o’tkazilishidan bir necha oy avval unga bevosita tayyorgarlik boshlanadiBularning hammasi ko’p bolali onalarga topshiriladi. To’ydan avval mahallada yashovchi oqsoqollar, masjidning imomi va qarindoshlarning huzurida Qur’on o’qiladi. Dasturxon yoziladi. Shundan keyin Qur’ondan suralar o’qiladi va oqsoqollar o’g’il bolaga duo o’qiydilar. Shundan so’ng katta «to’y» boshlanadi. «To’y» dan avval bolaga qo’shnilar, oqsoqollar, qarindoshlarning oldida sovg’alarni, zar tikilgan kiyimlarni kiydirishadi. O’tmishda toychoqni sovg’a qilish rasm bo’lgan edi, bolani endilikda u jangchi bo’lganligini bildirib, unga bolani o’tqazar edilar. Hamma o’g’il bolani tabriklab, unga pul va shirinliklar sepadi, keyin bularning hammasi ichkarida, ayollarning xonalarida davom etadi. Shu kunning o’zida ayollaring davrasida «taxurar» - ko’rpalar, yostiqlarni supaga taxlash marosimi o’tkaziladi, buni odatda ko’p bolali ona bajaradi. Marosimni mo’l-ko’l dasturxon, jumladan bayram oshi tamomlaydi. An’anaga ko’ra oshdan keyin kechqurun hovlida katta gulxan yoqiladi va odamlar gulxan atrofida o’ynaydilar, turli o’yinlarni uyushtiradilar. Ertasiga bayram davom etadi.


Fotiha to'yi
O’g’il voyaga yetganda ota-onasi unga mos keladigan qizni izlay boshlaydilar. Bu jara1yonga yaqin qarindoshlari, qo’shnilari, oshnalari ham kirishadi. Qizni topgandan keyin yigitning xolalari yoki ammalari qizning uyiga uni ko’rish, ota-onalari bilan va ehtimoliy kelinning uydagi ahvoli bilan tanishish uchun biror bahona bilan kiradilar. Shundan so’ng qo’shnilari va tanishlari tanlangan qizning oilasi haqida surishtiradi. Ijobiy javob olingan holda uyga sovchilar yuboriladi. Sovchilikning asosiy marosimlaridan biri fotiha to’yidir. Sovchilar fotiha qilinadigan kunni belgilaydilar. Shu kuni qizning uyida atrofdagi taniqli oqsoqolar, mahalla oqsoqoli, qizlar yig’iladi. Sovchilar o’zining kelish maqsadini bayon etganlaridan keyin «non sindirish» marosimi boshlanadi. Shu paytdan boshlab yoshlar bir-biri bilan bog’langan, fotiha qilingan deb hisoblanadi. Fotiha to’yi nikoh tuziladigan va to’y o’tkaziladigan kunni tayinlash bilan tugaydi. Sovchilardan har biriga ichita ikkita non, shirinliklar bo’lgan dasturxon beriladi, shuningdek qiz tomonidan yigitga va unning ota-onalariga sovg’alar berib yuboriladi. Sovchilar kuyovning uyiga qaytganidan keyin ularning qo’lidan sovg’alar qo’yilgan patnislarni olib, «sarpo ko’rar» marosimini boshlaydilar. Dasturxon odatda ko’p bolali ona tomonidan ochiladi. Barcha yig’ilganlar kelining uyidan keltirilgan pishiriqlar, shirinliklardan bahramand bo’ladilar
Nikoh to'yi.
Nikoh marosimi an’anaviy tarzda o’zbeklarning hayotida nihoyatda muhim ahamiyatga ega bo’oladi va ayniqsa tantanali nishonlanadi. Umumiy xususiyatlari bo’la turib, u turli viloyatlarda o’zgacha tusda bayram qilinadi. Nikoh marosimining asosiy payti kelinning ota-onasining uyidan kuyovning uyiga o’tishi paytidir. To’y kuni kuyovnikida to’y oshi (palov) tayyorlanadi va kelinnikiga yuboriladi, u yerda u dasturxonga tortiladi. Xuddi shunday osh kuyovning uyida ham o’tkaziladi. To’y kuni masjidning imomi ikki yoshga «Xutbai nikoh» ni o’qiydi, shundan so’ng ular xudo oldida er-xotin deb e’lon qilinadi. Imom yoshlarga er va xotinning huquqlari va majburiyatlarini tushuntiradi. Odatda nikoh o’qilganidan so’ng yoshlar o’zining fuqarolik nikohini qayd etish uchun ZAGS ga boradi. To’y kuni kelinnikida kuyovga sarpo (to’yga sovg’a qilingan kiyimlar va poyafzal) kiydiriladi, shundan so’ng kuyov o’z oshnalari bilan kelinning ota-onasi huzuriga salom berish uchun boradi. Kuyovning oshnalari bilan qaytganidan so’ng kelin ham keladi. Kuyovning uyiga yuborishdan avval kelinnikida ota-ona bilan xayrlashish marosimi bo’lib o’tadi. Kelin bilan birga yaqin o’rtoqlari ham boradi. Ular qo’shiqlarni aytadilar («O’lan» va «Yor-yor» qo’shiqlari). Kelinni kuyovning uyida kutib olishdan haqiqiy to’y boshlanadi. To’y tugaganidan keyin kuyov kelinni ikki yosh uchun ajratilgan xonaning eshigigacha kuzatadi. Xonada kelinni «yanga» (odatda kelinga yaqin bo’lgan bir ayol) kutib oladi, kelin boshqa kiyim kiyadi va chimildiq (go’shanga) ortida turib, kuyovni kutib olishga tayyorlanadi. Bir qancha vaqtdan keyin kuyov oshnalari bilan birga xonaga yaqin keladi va yangia bilan birga uni kelin kutib turgan gushanga oldiga boradi. Kelinning oldiga kirish uchun u kelinni yangadan ramziy sotib olishi lozim, ular savdolashadi. Shundan keyin kuyov-kelin tuni bilan birga qoladilar. Ertalab azonda «Kelin salom» marosimi boshlanadi. Marosim boshlanishiga yaqin hovlida kuyovning ota-onasi, barcha yaqin qarindoshlari, kuyovningoshnalari va yaqin qo’shnilari yig’iladi
Ertalabki osh
Ertalabki osh marosimi to’y (sunnat to’yi yoki nikoh to’yi) va aza ma’rakasida (o’limidan keyin 20 kun hamda bir yildan keyin) o’tkaziladi. To’yni o’tkazuvchilar ertalabki oshning kuni va vaqtini avvaldan mahalla yoki kvartal qo’mitasining jamoatchiligi bilan kelishgan holda belgilaydilar. Shu kunga qarindoshlar. qo’shnilar va tanishlariga taklifnomalar yuboriladi. Bir kun oldin kechqurun «sabzi to’g’rash» marosimi o’tkaziladi, unga odatda qo’shniar va yaqin qarindoshlar keladilar. Sabzi to’g’rab bo’linganidan keyin barcha ishtirokchilar dasturxonga taklif etiladi. Odatda sabzi to’g’rashga artistlar ham chaqiriladi. Ovqatlanish paytida oqsoqollar kelganlar o’rtiasida ishlarni taqsimlaydilar. Ertalabki osh bomdod namoziningtugashi paytigacha tayyor bo’lishi lozim, chunki namozdan chiqqan kishilar birinchi mehmonlar bo’ladi. Ertalabki namoz tugagan paytda karnay-surnay va nog’ora ovozlari ertalabki osh boshlanganidan xabardor etadi. Mehmonlar dasturxonga o’tirib, fotiha o’qiganlaridan keyin ularga non va choy tortiladi. Shundan keyingina laganlarda ikki kishiga birlagan hisobidan osh olib kelinadi. Ovqatdan keyin laganlar olib quyiladi, mxmonlar yana fotiha o’qib, mezbonga minnatdorchilik bildirib ketadilar. Ular ketganidan keyin dasturxon tezgina yangi mehmonlarning tashrifi uchun tuzatiladi. Ertalabki osh odatda ko’pi bilan bir yarim-ikki soat davom etadi. Shu vaqt mobaynida taklif etilgan artistlar qo’shiq aytadilar. Ertalabki osh tugaganidan keyin faxriy mehmonlarga sovg’alar – odatda choponlar (milliy erkak to’nlari) beriladi. Aza paytidagi ma’raka oshi shu bilan farq qiladiki, mehmonlar dasturxonga o’tirganlarida Qur’on suralarini o’qiydilar va o’lgan odamni xotirlaydilar. Ovqat tugaganda ham Kur’on suralari o’qiladi. Ma’raka oshida artistlar chaqirilmaydi, dasturxon bayram to’y oshiga qaraganda kamtarroq bezatiladi. Shuni aytib o’tish lozimki, bayram to’y oshi va ma’raka oshida faqat erkaklar xizmat qilib yuradi.
1.2 Maktabga hamda maktabgacha ta'limda milliy bayramlarni nishonlash. .
O'zbekiston aholisi turmush tarzida qadimiy falsafiy, diniy, taqvimiy tasavvurlari hamda xo'jalik an'analari bilan bog'liq urf-odat, marosim va bayramlar mavjud. Jamoaviy hayot o'zida turli an'analarni mujassam etgan. Ular asrlar mobaynida ajdodlardan avlodlarga meros bo'lib kelmoqda. Mazkur urf-odat va marosimlarni taqvimiy, mehnat, oilaviy va diniy kabi guruhlarga bo'lish mumkin. Ushbu qadimiy an'analar o'zida yangicha ko'rinishlarni ham mujassam etgan holda xalqimiz turmush tarzida hozirga qadar yashab kelayotgan bo'lib, ular quyidagilardan iborat:
Navro'z, Mehrjon, lola sayli, boychechak sayli, sunbula sayli, gul bayrami, suv sayli, qum sayli, qor xat, yerga urug' qadash, oblo baraka, hosil bayrami, uzum sayli, qovun sayli, chorvani yaylovga haydash, jun qirqimi, chorvani qishlovga qaytarish, to'l olish, beshik to'yi, soch olish, birinchi qadam, sunnat to'yi, muchal to'yi, nikoh to'yi, Qurbon hayiti, Ramazon hayiti, Laylat ul Qadr, Payg'ambar yoshi, Mavlud, Bibi Mushkulkushod...Mazkur urf-odat va marosimlar o'zbek xalqi etnomadaniyatida muhim o'rin tutadi. Ularning tarixiy ildizlari qadimgi davrlarga borib taqalib, tarixning turli bosqichlarida ba'zan tazyiqlarga uchrab, ba'zan yangicha ko'rinish olib, hozirga qadar yetib kelgan. Bunga misol tariqasida Navro'z, Mehrjon, Darveshona kabilarni olishimiz mumkin. Qo'sh chiqarish Chigit ekish, Mehrjon Hosil bayrami, Birinchi chanoq kabilar bilan almashgan.
Navro'z udumlari va urf-odatlari

Xalqimizning turmush tarzida yil taqvimi bilan bog'liq turli xil udumlar, urf-odat va marosimlar mavjud bo'lib, ularning barchasi Sharq xalqlarining quyosh taqvimidagi birinchi kun bo'lmish Navro'z (Nav-Yangi, Ro'z-kun) bayramidan boshlanadi. Biz katta tantanalar bilan nishonlayotgan ulug' ayyom, bahor bayrami - Navro'zni ajdodlarimiz tabarruk kun deb bilib, uni katta quvonch va xursandchilik bilan o'tkazishga harakat qilganlar. Navro'z Yer haqidagi dastlabki ilmiy-geografik tasavvurlar paydo bo'lgan zamonlardan boshlab shakllangan bo'lib, dastlab ushbu bayramni o'tkazish o'troq dehqonlarda, so'ngra yarim o'troq va ko'chmanchi turkiy xalqlarning ham urf-odatlariga aylangan. O'rta asr muarrixlari uning vujudga kelish tarixini bundan uch, uch yarim ming yil oldin bo'lgan deb yozgan bo'lsalar, zamonamiz tarixchilari Navro'zning tarixiy ildizlarini tosh asri(er.av.10-5 ming yillar)ga borib taqaladi, degan xulosani bildiradilar.


Tarixiy ildizlari juda chuqur bo'lgan ushbu bayram Markaziy Osiyo va O'rta Sharq mamlakatlarida ancha qadim davrlardan tarkib topgan tantana bo'lib, uning qadimiy an'ana ekanligini isbotlovchi qator tarixiy yozma manbalar va tarixiy asarlar mavjud. Jumladan, Abu Rayhon Beruniy, Abu Mansur Salabiy, Umar Hayyom singari adiblarning tarixiy, ilmiy va adabiy asarlarida Navro'zning kelib chiqishi, uning o'ziga xos qadimiy rasm-rusumlari va marosimlari to'g'risida qiziqarli ma'lumotlar mavjud. O'rta asrlarning mashhur qomusiy olimlari asarlarida Navro'zning kelib chiqish tarixi afsonaviy shohlar Qayumars, Jamshid va Sulaymon bilan bog'lab talqin qilinadi. Navro'z bayram tarzida nishonlana boshlangandan beri o'tgan turli hukmdorlar va davlat xizmatida bo'lgan yuqori martabali tarixiy shaxslar ham ushbu bayramni nishonlashga turfa xil munosabat bildirganlar. Zamonamizda esa mazkur milliy bayramga juda katta e'tibor berilib, turli hududlarda o'ziga xos tarzda nishonlanmoqda. Jumladan, Namangan viloyatining barcha tumanlarida ham bahor kelishi bilan yoshu-qari ushbu bayramni intiqlik bilan kutadilar va unga tayyorgarlik ko'radilar. Navro'z bilan bog'liq udumlarni ikkiga: bayramdan oldin va bayramdan keyin o'tkaziladiganga bo'lish mumkin. Bayramgacha bo'lgan tadbirlarga ekin-tikin ishlariga tayyorgarlik ko'rish, o'chalar, hovli-joylar, ziyoratgoh va mozorlarni tozalash, bayram taomlarini pishirish kabilar kiradi.
Navro'z oldidan viloyatimizning barcha tumanlarida ko'chalar, qishloq qabristonlari, atrof-muhit tozalanib, yangi yilning barcha uchun xayrli kelishini Ollohdan so'rab "xudoyi", "darveshona" kabi marosimlar o'tkaziladi. Odamlarning o'zlari ham yangi yilni poklangan holda kutib olishga harakat qiladilar. Shu bilan birgalikda barcha sug'orish tarmoqlari loyqadan hashar usulida tozalanib, suv yo'llari ravon qilinadi. Ajdodlarimiz qadimdan erta bahorda yangi yilda suvning mo'l-ko'l bo'lishini niyat qilishib, qurbonlik marosimlarini o'tkazib kelganlar. Mazkur an'analari hozirga qadar o'z ahamiyatini yo'qotgan emas. Xalqimizning qadimiy an'anasiga ko'ra, Navro'z bayrami hut oyining oxirgi kechasi oila davrasida o'tkaziladigan "qozon to'ldi" udumi bilan boshlangan. U sof oilaviy udum bo'lib, har bir xonadon o'z imkoniyati doirasida tansiq taomlar tayyorlab, o'tgan ajdodlar ruhiga "is" chiqaradilar. "Qozon to'ldi" oqshomida barcha idishlar suvga to'ldirib qo'yilgan. Xalq qarashlariga ko'ra, suv to'ldirilgan idishlarga tangrining marhamati bilan qut-baraka to'ladi deb tasavvur qilingan.Qozon to'ldi" oqshomida har bir xonadon qozonlarini to'ldirib biror lazzatli taom tayyorlasa, kelayotgan yilda hosil mo'l bo'ladi degan qarashlar mavjud bo'lib, uning tarixiy asoslari "Avesto"da qayd qilingan "Xamaspaeta" bayrami bilan bog'lanadi. Qadimda bu udum ezgu ruhlarning yangi yil arafasida o'zlari yashagan xonadonga tashrif buyurishi bilan aloqador marosim sifatida o'tkazib kelingan. Bayram dasturxonlarining bezatilishi xo'jalik mashg'ulotlari bilan ham bog'liq bo'lgan. Masalan, dehqonlarning dasturxoni ziroatchilik ne'matlari bilan to'lsa, chorvadorlarning dasturxonida go'sht va sut-qatiq mahsulotlari ko'proq bo'lgan.Uy bekalari ushbu kunda har yilgi odatlariga ko'ra "uy ko'taradilar". Ya'ni uydagi gilam, kigizlarni tashqariga olib chiqib yoyadilar, hammayoqni supurib-sidiradilar, qishi bilan isingan sandallarni olib tashlab, o'rnini tuproq bilan ko'mib, tekislaydilar. Shu kuni tanadagi bodni quvib chiqarish uchun marosimiy o'rik turshagidan tayyorlangan sharbat ichiladi. XIX asrda Qo'qon xonligida yangi yil bayrami - "Sari-sol"da xon haramiga o'rik turshagidan tayyorlanadigan sharbat uchun ma'lum miqdorda shakar va o'rik turshagi ajratilishi to'g'risidagi ma'lumot ham fikrimizni isbotlaydi.
Mirishkor dehqonlar Navro'z arafasida yetti taxtacha ustiga bug'doy, arpa, sholi, jo'hori, tariq, javdar, mosh kabi donli ekinlarning urug'larini yoyib qo'yib, har kuni suv sepib turganlar. "Qozon to'ldi" kuni ana shu donlarning unishiga qarab, kelayotgan mavsumda qaysi ekindan mo'l hosil olish mumkinligini chamalaganlar. Ushbu odat dastlab sosoniylar davrida shoh saroyida o'tkazilgan bo'lib, yangi yilning qanday kelishini oldindan taxmin qilganlar. Bulardan tashqari Navro'z bayrami boshlanadigan kun - 21 martning haftaning qaysi kuniga va qaysi muchal hayvoniga to'g'ri kelishiga qarab ham kelgusi yil to'g'risida turli tahmin, bashoratlar qilingan.
Butun O'zbekistonning tabiatida bo'layotgan o'zgarishlarga alohida e'tibor beruvchi sinchilar - sinchkov kishilar tabiat alomatlari hamda uzoq o'lkalarga uchib ketgan qushlarning qaytib kelish vaqti va ularning tashqi ko'rinishlarini kuzatib yangi yilda ob-havoning qanday bo'lishi to'g'risida turli taxminlarni bildiradilar. Shu bilan birgalikda Yangi yilning dastlabki kunlari ham yangi yilning qanday kelishini bildirgan. Masalan, ozarbayjonlarda Navro'zning birinchi kuni bahorni, ikkinchi kuni yozni, uchinchi kuni kuzni, to'rtinchi kungi ob-havo esa qishning qanday kelishini bildiradi. Har yili Navro'z bayramida doshqozonlarda sumalak, halim va boshqa bahoriy taomlar pishiriladi.
Ushbu taomlar ichida eng keng tarqalgani sumalak bo'lib, bu taomni tayyorlashning o'zi alohida bir marosim hisoblanadi. "Sumalak" kalimasi "sharbat uchun undirilgan arpa" yoki bug'doy ma'nolarini anglatuvchi qadimiy turkiy so'z "suma"dan kelib chiqqan. Muhammad Husayn Burxonning "Burxoni qot'i" asarida (1650 y) "samanu - holvaytarga o'xshagan narsa, uni ko'klagan bug'doy o'simtalarining shirasidan tayyorlanadi", deb izohlanadi. Sumalak pishirish ishlariga yoshi ulug', ko'p farzandli, xalq orasida katta hurmat qozongan ayollar yetakchilik qilishi va sumalak o'chog'idan odamlardagi shamollashni haydovchi vosita sifatida foydalanib, farzand ko'rmayotgan juvonlarning sumalak o'chog'iga kirib o'tirishlari sumalakning hosildorlik kulti bilan bog'liq ekanligini tasdiqlaydi. Ulkan qozonlar qadimdan muqaddas sanalib, ularda tangrilar sharafiga maxsus taomlar pishirilgan. Serhosillik timsoli hisoblangan bunday qozonlarda pishirilgan sumalakdan tanovul qilgan kishiga yil bo'yi omad, qut-baraka yor bo'ladi degan qarashlar mavjud bo'lgan. Bir idishda taom iste'mol qilish odamlarni o'zaro yaqinlashtiradi degan qadimiy qarashlarga hamohang holda bitta qozonda bayram taomlarini tayyorlash ham kishilarni g'oyaviy jihatdan birlashtiradi deyishimiz mumkin.Qozon to'ldi" oqshomida har bir xonadon qozonlarini to'ldirib biror lazzatli taom tayyorlasa, kelayotgan yilda hosil mo'l bo'ladi degan qarashlar mavjud bo'lib, uning tarixiy asoslari "Avesto"da qayd qilingan "Xamaspaeta" bayrami bilan bog'lanadi. Qadimda bu udum ezgu ruhlarning yangi yil arafasida o'zlari yashagan xonadonga tashrif buyurishi bilan aloqador marosim sifatida o'tkazib kelingan. Bayram dasturxonlarining bezatilishi xo'jalik mashg'ulotlari bilan ham bog'liq bo'lgan. Masalan, dehqonlarning dasturxoni ziroatchilik ne'matlari bilan to'lsa, chorvadorlarning dasturxonida go'sht va sut-qatiq mahsulotlari ko'proq bo'lgan.Uy bekalari ushbu kunda har yilgi odatlariga ko'ra "uy ko'taradilar". Ya'ni uydagi gilam, kigizlarni tashqariga olib chiqib yoyadilar, hammayoqni supurib-sidiradilar, qishi bilan isingan sandallarni olib tashlab, o'rnini tuproq bilan ko'mib, tekislaydilar. Shu kuni tanadagi bodni quvib chiqarish uchun marosimiy o'rik turshagidan tayyorlangan sharbat ichiladi. XIX asrda Qo'qon xonligida yangi yil bayrami - "Sari-sol"da xon haramiga o'rik turshagidan tayyorlanadigan sharbat uchun ma'lum miqdorda shakar va o'rik turshagi ajratilishi to'g'risidagi ma'lumot ham fikrimizni isbotlaydi.
Mirishkor dehqonlar Navro'z arafasida yetti taxtacha ustiga bug'doy, arpa, sholi, jo'hori, tariq, javdar, mosh kabi donli ekinlarning urug'larini yoyib qo'yib, har kuni suv sepib turganlar. "Qozon to'ldi" kuni ana shu donlarning unishiga qarab, kelayotgan mavsumda qaysi ekindan mo'l hosil olish mumkinligini chamalaganlar. Ushbu odat dastlab sosoniylar davrida shoh saroyida o'tkazilgan bo'lib, yangi yilning qanday kelishini oldindan taxmin qilganlar. Bulardan tashqari Navro'z bayrami boshlanadigan kun - 21 martning haftaning qaysi kuniga va qaysi muchal hayvoniga to'g'ri kelishiga qarab ham kelgusi yil to'g'risida turli tahmin, bashoratlar qilingan.
Mehrjon
O'zbeklar orasida kuzgi tengkunlikda o'tkaziluvchi qadimiy taqvimiy bayram "Mehrjon" dehqon va chorvadorlarning eng tantanali ravishda o'tadigan bayramlaridan biri sanalgan. Abu Rayhon Beruniy o'z asarlarida "Quyosh va oy falakning ikki ko'zi bo'lganidek, Navro'z va Mehrjon zamonning ikki ko'zidir", - deb bejiz ta'kidlamagan.
Mazkur bayram qadimiy forslar taqvimidagi yettinchi oyning nomidan olingan bo'lib, 23 sentyabrdan 22 oktyabrgacha bo'lgan davrni o'z ichiga olgan. Beruniyning "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" asarida yozilishicha "..."mehr" - Quyosh nomi, Quyosh shu kuni olamga zohir bo'lib, (bayram) uning nomi bilan atalgan". Beruniyning ta'kidlashicha "Zardusht Mehrjon bilan romro'z (ushbu oyning 21 kuni)ni birga hayit qilishni buyurgan. Keyinchalik mazkur bayram huddi Navro'zdagi singari bir oy davomida aholining turli tabaqalari o'rtasida besh kundan bayram qilingan". Demak, qadimdan "Navro'z" yangi yil va yangi ish mavsumining boshlanishi sifatida tantana qilingan bo'lsa, "Mehrjon" o'simliklar dunyosining o'sishdan to'xtab, "uyquga ketishi" va mehnat mavsumining yakunlanishi sifatida bayram qilingan. Hozirda esa "Mehrjon" o'zining asl ma'nosini yo'qotib, "birinchi chanoq", "paxta bayrami" va hosil bayramlariga bo'lingan holda davom etmoqda.
Xalqimizda har bir meva yoki sabzavotga bag'ishlangan alohida sayillar bilan bir qatorda, ularning barchasiga bag'ishlab bir yo'la o'tkaziladigan bayram ham bo'lgan. U "Hosil bayrami", "Hosil to'yi" yoki "Xirmon to'yi" deb atalgan. Bu bayramlar mehnat mavsumlari yakunlanib, dehqonlarning bo'sh vaqtlarida uyushtirilgan. "Hosil bayrami" tomosha - o'yinlarga juda boy bo'lganidan, katta sayilga aylanib ketgan. Hozirgi davrda bunday bayramlar tuman markazlarida o'tkazilib, ularda karnay-surnaychilar, polvonlar, dorbozlar, turli ansambllar ishtirok etadilar. Shuningdek, bu kabi bayramlarda o'zbek xalqi an'anaviy o'yinlaridan bo'lgan uloq - ko'pkarining o'tkazilishi odamlarga o'ziga xos xursandchilik baxsh etadi. Hozirgi davrda oldiga qo'ygan rejalarini amalda bajara olgan tumanlarda har yili mehnat mavsumi yakunlanganidan so'ng navbati bilan "Hosil bayram"lari o'tkazilib kelinmoqda. Hosil yig'imi oldidan o'tkazilib kelinadigan marosimlar zamirida shukronalikka xos ko'rinishlar mavjud bo'lishi bilan birga hosilni magik himoyalash yoki unga qo'yilgan tabuni olib tashlash kabi g'oyalar ham yetakchilik qiladi.
Shu bilan bir qatorda bayram kunlari milliyligimizni o'zida aks ettirgan liboslar atlas, Zar chopon, do'ppi kabi liboslar kiyiladi.
9 may — Xotira va qadrlash kuni
1999 yili 9 may kuni O’zbekiston poytaxtida Xotira maydoni ochildi va shu kundan buyon 9 may Xotira va qadrlash kuni deb nishonlanmoqda. Ushbu bayram keng ma’noga ega bo’lib, u mustaqil O’zbekistonda asrlar davomida qahramona, o’lkamizni himoya qilgan, uning erkinligi, mustaqilligi va xalqining tinchligi uchun kurashgan vatandoshlar xotirasiga bag`ishlanish bilan bir qatorda u umumxalq hotirasi va insonni qadrlash kuni hamdir. Xotira va qadrlash kuni chinakam milliy-umumxalq bayramidir, bu kunlari kishilar uzoq-yaqinda yashovchi yaqinlarini holidan xabar oladilar, katta yoshlilarni ziyorat qiladilar va ularga alohida izzat ko’rsatiladi.
1.3 Maktabgacha yoshidagi bolalarni milliy o'yinlar bilan birga milliy liboslarni boshqa millatlarniniki taqqoslab o'rgatish.
O’zbek xalqining ming yillar davomida yaratgan, avloddan-avlodga o’tib kelayotgan ijod boyliklarini to’plash, o’rganish, bu boy xazinalar asosida yosh avlodni ma’naviy boy, axloqiy pok, jismoniy barkamol qilib tarbiyalash bugungi kunnig dolzarb masalalaridan biridir.
Xalq milliy o'yinlari milliy qadriyatlar tarkibidagi xalqning eng sevimli ommaviy ma’naviy tadbirlaridan biridir. «Navro'z», hayit, to'ylar va turli xil an’anaviy marosimlar, udumlar qadimdan kurashsiz, ko'pkarisiz (uloq), poygasiz va boshqa ko'p milliy o'yinlarisiz o'tmagan. Bunday tadbirlar xalq og‘zaki ijodining barcha turlarida, dostonlarda ifoda etilgan. Ular ulug‘ allomalar Abu Ali ibn Sino, Alisher Navoiy, Mirzo Bobur va undan keyingi o'tgan adiblar, shoirlaming asarlarida qiziqarli hamda to'la bayon etilgan.
Yaqin o'tmishda va ayniqsa, mustaqillik yillari davrida xalq milliy o'yinlarini o'iganish va ulami qayta tiklash bilan o'quvchi yoshlaming ma’naviy hamda jismoniy kamolotlarini taibiyalashda ulardan maqsadli foydalanish amalga oshirildi. Bu yoida madaniyat va san’at arboblari, taniqli olimlar M.Murodov, U.Qoraboyev, T.S.Usmonxo'jayev, J.Tosh- poiatov, R.Abdumalikov, F.N.Nasriddinov kabilaming xizmatlari g'oyat katta bo'ldi.
Xalq milliy o'yinlari bir necha yo'nalishlarga ega bo'lib, ularning tarkibida raqslar, laparlar, aytishuvlar, askiyalar va juda ko'p janrlardagi san’at ancha ustun turadi. Shuningdek, ular qatorida ajdodlardan meros bo'lib kelayotgan qator harakatli o'yinlar va sportga xos o'yinlar ham juda ko'p. Ulami quyidagi asosiy guruhlaiga ajratish mumkin, ya’ni:
1. Kurashchilar (Buxoroga, Farg'onaga, Xorazmga va h.k.).'
2. Ot o'yinlari (ko'pkari-uloq, poyga (yayov), qiz quvmoq, otdan ag'darish, chovg'on va h.k.).
3. Dorboz (dor ustidagi mashqlar, hazil va aytishuvlar).
4. Tosh (gir) ko'tarish.
5. Arqon tortishish.
6. Bilak kuchini sinash.
7. Harakatli o'yinlar (quloq cho'zma, eshak mindi, yelkada kurash, xo'rozlar jangi, chillik, poda to'p va h.k.).
Bunday o'yinlaming deyarli barchasi hoziigi davrdagi ommaviy bayramlar, musobaqalar va
to'ylarda keng qo'llanmoqda. Ulaming mazmunlari xalqqa ma’lum. Shuningdek, ular ko'plab o'quv-uslubiy qo'llanmalar, monografiyalar ilmiy ommabop risolalaiga ham kiritilgan.
Uloq, koʻpkari — Oʻrta Osiyo xalqlarining qad. ommaviy, milliy oʻyinlaridan biri. Asosan, gʻalaba va hosil bayramlari, toʻy va sayillar munosabati bilan oʻtkazilgan. Hukmdor va har xil amaldorlardan tashqari oʻziga toʻq odamlar, hatto odsiy aholi ham U. oʻyinlarini tashkil etgan. Koʻproq xatna (chipron) toʻylarida rasm boʻlgan. U. turkiy xalklar, ayniqsa, uning qoʻngʻirot, qurama, ming, mangʻit, oyrat, yoyilma, kenegas, qipchoq, barlos kabi urugʻlari orasida ommalashgan. U. tomoshalari oldidan maxsus jarchilar qishloq, ovullarga yuborilib, odamlar gavjum joylarda, bozorlarda U. kim tomonidan, qayerda, qachon va nima maqsadda oʻtkazilayotganligini hamda qoʻyiladigan sovrinlarni eʼlon qilgan. Turli joyda har xil qoida boʻyicha (chortoq, sudratma, marra, poyga, pakka, minbar va boshqa nomlar bilan atalgan) U. oʻyini uyushtirilgan. U. koʻngilochar tomosha yoki shunchaki oʻyin boʻlmasdan oʻgʻil bolalar, yigitlarni mard, jasur, epchil, dovyurak qilib tarbiyalash vazifasini bajargan. U. oʻyinlari ot naslini yaxshilashga, chidamli, tez harakat qiladigan zotlarini koʻpaytirishga yordam qilgan. Qorabayir, arabi, axaltekin, qurama, laqay, kustanay, qorabogʻ va hozirgi Orlov ot zotlari U.chi otlar qisoblanadi.
U. xalq oʻyini, asosan, 2 qismdan — solim (qoqma) va poytadan iborat. Solim (qoqma). Chortoq ustidagi bakovullar (hakamlar) uloq (soʻyilib ichki aʼzolari, bosh va oyoklari kesib olingan echki yoki buzoq)ni toʻdaga tashlaydi. Toʻdadagi chavandozlar U.ni olib, tortishib, eng kuchlisi U.ni marraga yetkazib berishi lozim. Kim U.ni marraga yolgʻiz oʻzi halol olib kelsa, unga avvaldan belgilangan mukofot taqdim etiladi. Katta toʻylarda mukofotga pul, mato, kiyim, gilam, qoʻchqor va boshqa qoʻyiladi. Poyga, u 2 turdan iborat: otda chavandozning poygasi (qarang Poyga) va U. bilan chopish poygasi. U. bilan poygada belgilangan joydagi U.ni olish uchun hakamlar ruxsat bergandan keyin chavandoz ot choptirib borib U.ni yerdan koʻtarib olishi va marraga yetkazishi kerak. Keyingi yillarda U. oʻyinlari sport turiga kiritildi va Oʻzbekistonda respublika miqyosida rasmiy musobaqalar, xalqaro turnirlar oʻtkazila boshlandi (yana qarang Ot sporti). 1998-yil Samarqand viloyatining Chelak tumanida, 1999-yil "Alpomish" dostonining 1000-yilligiga bagʻishlanib Navoiy viloyatining Xatirchi tumanida respublika musobaqalari tashkil qilindi. 1xalqaro musobaqa Navoiy viloyatidagi Islomobod jamoa xoʻjaligida boʻlib oʻtdi (1999-yil, 27—29 noyabr), unda Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Ozarbayjon, Turkmaniston va Oʻzbekiston terma jamoalari bilan birga Navoiy, Samarqand viloyati vakillari alohida jamoa sifatida ishtirok etdi.
Xalq milliy o'yinlari bir necha yo'nalishlarga ega bo'lib, ularning tarkibida raqslar, laparlar, aytishuvlar, askiyalar va juda ko'p janrlardagi san’at ancha ustun turadi. Shuningdek, ular qatorida ajdodlardan meros bo'lib kelayotgan qator harakatli o'yinlar va sportga xos o'yinlar ham juda ko'p.
Ma’lumki, ijtimoiy turmush va madaniy hayotimizda ayollaming o'mi beqiyos katta ahamiyat kasb etmoqda. Qadimgi ajdodlar madaniyatini eslash, o'tgan ulug' ajdodlar ruhini shod etish maqsadida 1999-yil Jizzaxda Ayollar yiliga bag'ishlab «To'maris o'yinlari respublika festivals tashkil etildi. Bu tadbir ham o'ta ko'tarinkilik ruhida o'tkazilib, bayramona tus oldi. Respublikaning barcha viloyatlaridan xotin-qizlar jamoalari yig'ilib, gimnastika, yengil atletika, sport o'yinlari, suzish va boshqa sport turlari bo'yicha masobaqalar o'tkazishdi. Bunday festival yana 2001-yil Shahrisabzda (Qashqadaiyo viloyati) tashkil etildi.
Ayniqsa, O’zbekiston mustaqillikga erishgandan so’ng milliy qadriyatlarimiz, an’analarimizga bo’lgan e’tibor yanada kuchaydi. Bu hayotning hamma jabhalarida turli darajada o’zini namoyon eta boshladi, jumladan tarbiyaning asosiy qismlaridan biri jismoniy madaniyatda ham. “Jismoniy tarbiya, - deyiladi O’zbekiston Respublikasinig “Jismoniy tarbiya va sport to’g’risidagi qonuni”da, - O’zbekiston Respublikasining “Jismoniy tarbiya va sport to’g’risidagi qonuni” da, - O’zbekiston Respublikasi xalqlar milliy madaniyatining ajralmas qismi, jismoniy va madaniy, ma’naviy kamolatining muhim vositasi” ekanligi ta’kidlanadi
Bu esa yosh avlodni sog’lom va barkamol qilib tarbiyalovchi jismoniy madaniyat oldiga katta ma’suliyatli vazifalar qo’yadi. YOsh avlodni jismoniy baquvvat qilib tarbiyalashga imkon beradigan, ularning jismoniy sifatlarini rivojlantirishiga qaratilgan jismoniy madaniyatini milliylashtirishiga, bunda xalqimizning unitilib borayotgan milliy o’yinlarini to’plash, hayotga-maktabga tadbiq etish, rivojlntirish yo’llari va usullarini qayta ko’rib chiqish zaruriyatini keltirib chiqaradi.
O’zbek xalqining ko’p yillar davomida shakllangan, avlodlariga meros bo’lib qolgan milliy harakatli o’yinlaridan foydalanish mustaqillikka erishgan bugungi kunlarimizda juda ham zarur.
O’zbek xalq milliy harakatli o’yinlarini ilmiy jihatdan tadqiq etish, ularni maktab, bog’cha o’quv dasturlariga kiritish, ijtimoiy-tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan turlarini sport darajasiga ko’tarish jismoniy madaniyat fani oldidagi eng dolzarb muammolardan biriga aylanganligini ko’rsatadi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda biz tanlagan mavzuning dolzarbligi va muhimligi yaqqol namoyon bo’ladi.
Maktabda jismoniy tarbiya darslarida xalq milliy harakatli o’yinlarini o’tkazish usullarini to’liq egallamagan o’qituvchilar hozircha ko’pchilikni tashkil etadi. Buning ustiga ijtimoiy voqe’lik, pedagogik amaliyot va nazariyot keng omma o’rtasida tug’ilib, rivojlangan xalq pedagogikasining eng yaxshi yutuqlaridan samarali qo’llash, xalq pedagogikasi g’oyalari asosida fikr yuritish o’quv tvrbiyaviy ishning muvaffaqiyatini ta’minlovchi hal qiluvchi omillardan ekanligiga guvoh beradi. Shu bois tadqiqot natijalaridan amaliyotda keng foydalanish mumkin.
O’quvchilarni jismoniy tarbiyalashda o’zbek xalq milliy harakatli o’yinlaridan foydalanishning pedagogik imkoniyatlari
Jismoniy madaniyatning komil insonnini jismoniy tarbiyalashlik muqaddas vazifalarini bajarishda barcha o’quv yurtlari ta’lim tizimidagi yosh avlodni jismoniy baquvvat, chaqqon, irodali, vatanparvarlik ruxida tarbiyalab voyaga yetkazish uchun jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlarini O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risidagi” qonuni (6), “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” (2) hamda “O’zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qonunlari (1), O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002 yil 24 oktyabrdagi PF-31-54 sonli “O’zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasini tuzish” to’g’risidagi farmonni (8) va uni bajarish tadbirlariga suyangan holda yangi usullarni tashkil qilish va o’tkazish maqsadga muvofiqdir.

Ushbu ishlar samarali bajarilishi uchun bolalarning eng kichik yoshidan boshlab milliy o’yinlar vositasi bilan jismoniy salomatlik “poydevorini qurish” ni amalga oshirish mumkin.


O’zbekiston Respublikasida jismoniy madaniyat va sportni rivojlantirish to’g’risida Kadrlar tayyorlashdagi oqilona tizim g’oyat muxim ahamiyatga ega. Shu bois respublikamizda jismoniy madaniyatning maqsad va vazifalari hukumatning hamda respublika madaniyat va sport ishlari vazirligining qarorlarida kelib chiqqan holda amalga oshiriladi.
Respublikada amalga oshiralayotgan jismoniy madaniyatning o’z oldiga qo’ygan maqsadi sog’lom, ruhan tetik va bunyodkor insonni hayotga tayyorlashdan iborat. Bu maqsad Respublikada jismoniy madaniyat bilan Shug’ullanuvchi barcha muassasa tashkilotlar uchun zaruriy vazifadir.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyayev “Biz sog’lom avlodni tarbiyalab yetkazishimiz kerak. Sog’lom kishi deganda faqat jismoniy sog’lomlikni emas, balki sharqona odob-axloq va umumbashariy g’oyalar ruxida kamol topgan insonni tuShunamiz”, - deydi O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi yig’ilishidagi ma’ruzasida. “Sog’lom avlod uchun” ordeni ta’sis etilganligi, xalqaro xayriya jamg’armasi tashkil qilinganligi ham kelgusida sog’lom va barkamol avlodni tarbiyalab yetkazishga xizmat qiladi.
Har kim o’zini jismonan tarbiyalashi uchun jismoniy madaniyat va sportning zarurligini tuShunib yetishi va qunt bilan o’ziga yoqqan ma’lum bir jismoniy mashg’ulotlar tizimi asosida salomatligini shakllantirishi kerak. Xalqimiz farzandlarining jismoniy qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantirish tarbiyaning ajralmas qismi bo’lgan jismoniy madaniyat jarayonida amalga oshiriladi.
Jismoniy madaniyatning maqsadi jamiyatning sog’lom, xushchaqchaq, har tomonlama jismoniy rivojlangan, mehnat va Vatan himoyasiga tayyor turgan quruvchilarini tarbiyalashdan iborat uzoq muddatli, uyushtirilgan pedagogik jarayondir.
Jismoniy madaniyat jarayonida quyidagi asosiy vazifalar hal etiladi: a) sog’liqni mustahkamlash organizmni chiniqtirish va jismoniy rivojlanish darajasini hamda ish qobiliyatini oshirish; b) hayotga zarur bo’ladigan, jumladan, amaliy xarakterga ega bo’lgan harakat malaka va ko’nikmani egallash; v) kishining ma’naviy va irodali sifatini tarbiyalash; g) jismoniy sifat (tezkorlik, kuch, epchillik, chidamlik ) ni o’stirish; d) maxsus sport mashqini bajarish texnikasini egallash.
Milliy xalq o’yinlarini xalqimzning bir necha yillik madaniy boyliklari haqidagi tasavvurlarini ma’lum darajada kengaytiradi, hozirgi hayotga singdirish yo’llarini boyitishga yordam beradi.
Milliy harakatli o’yinlar jismoniy tarbiyaning eng ta’sirchan usullaridan bo’lib, o’quvchilarda aqliy, ahloqiy va nafosat tarbiyasini birgalikda muvaffaqiyatli amalga oshirishda muhim vositadir. Shuning uchun bolalar o’yinlarining ruhi, tabiati, saviyasi, ishtirokchilarning hatti-harakatlari kabi jihatlariga ham e’tibor berish zarur.
Boshlang’ich sinf o’quvchilari jismoniy madaniyatini qiziqarli va foydali o’tkazish uchun biz tavsiya etayotgan ba’zi milliy o’yinlardan foydalanishda ham xuddi Shu xususiyatlarga e’tibor berish kerak.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida qadriyatlarga muhabbat uyg’otish, xalq an’analarini avaylab-asrashga o’rgatish ko’p jihatdn o’zbek xalq milliy o’yinlpridan unumli foydalanib bilishga bog’liq. CHunki milliy o’yinlar orqali bola bir tomondan jismoniy bilimlarni egallasa, ikkinchi tomondan, jismoniy madaniyaga qiziqtirish muhim ahamiyat kasb etadi.Kichik maktab yoshining xususiyatlari. Kichik maktab yoshida o’qish bolaning butun hayot tarzini o’zgartiradi va unga yangi talablar qo’yadi. CHunki bog’cha yoshida bolalarda, asosan nutqining rivojlanishiga, ahloq me’yorlarining shakllanishiga asosiy e’tibor beriladi. Ularni tarbiyalashda maxsus tashkil etiladigan o’yin faoliyati katta o’rin tutadi. Bolaning rivojlanishi uchun didaktik ta’lim beruvchi va jamoa bo’lib birgalikda harakat qilishga o’rgatuvchi o’yinlardan foydalaniladi.
Kichik maktab yoshida organizmning umumiy yetilishi fonida bolalarning harakat sohasi jadal rivojlanadi. Bu davr sport bilan, jismoniy madaniyat bilan faol Shug’ullanish uchun juda qulaydir.
Mana shu jihatdan bolaning aynan Shu xususiyatlarni rivojlantiruvchi milliy xalq o’yinlaridan foydalanish tarbiyada ko’zlangan maqsadga yetish imkonini tezlashtiradi.
Jismoniy rivojlanishning jadalligi skletning tez o’sishi, umurtqa pog’onasini bukikligining shakllanishi, yurak, tomir tizimining rivojlanish xususiyatlari va boshqalar bolaning oqilona tashkil etilgan va butun hayot rejimini talab etadi.
Turli yoshdagi har xil jinsdagi bolalar ruhiyatining rivojlanishi, o’zgarishlari, ularning ahloqiy va jismoniy kamol topishiga ijobiy ta’sir qiladigan omillar, shart-sharoitlarni bilish, ulardan unumli foydalanish xozirgi kunlarda o’qituvchilar, jismoniy madaniyat mutaxassislari uchun nihoyatda zarur bo’lib qoldi.
Har bir o’quvchi yosh davrining ruhiy xususiyatlarini hisobga olgan holda jismoniy madaniyat darslarini olib borish orqali o’quvchilar ongiga, ruhiga ta’sir o’tkazish o’z vaqtida o’z-o’zini anglashni vujudga keltiradi. Bolada o’zini anglash tuyg’usi qancha erta uyg’onsa, shaxsiy nuqtai nazar, o’z huquqini his etish, o’zining aqliy va jismoniy imkoniyatlarini baholash shunchalik tez paydo bo’ladi
Oʻzbek xalqining milliy oʻziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi qadimgi davrlarda yaratilgan va hozirgi kunlarda foydalaniladigan, madaniyati va tarixi bilan uzviy bogʻliq boʻlgan kiyimlar. Har bir mintaqa uchun oʻziga xos farq va xususiyatlar mavjud.

O’zbek milliy libosiga ayollar uchun-zar chopon, doppi va atlas erkaklar uchun-do’ppi, chopon, belbog’ va yaxtak kiradi. O’zbek milliy libosi jahonda o’z o’rniga ega. Masalan dunyoning turli joylaridan kelgan mexmonlar O’zbekistoni milliy libosi va madaniyatiga katta baxo berishyapti. O’zbek milliy libosi va madaniyati o’zgacha jozibadordir. Milliy libosimiz Sovet ittifoqi davrida kasitilgan bo’lsada mustaqillikdan so’ng libosimizga e’tibor kuchaydi va yuksaldi. Hozirda o’zbek tikuvchilari chet mamlakatlarga borib ularga o’zbek libosini o’ziga hos jihatlarini namoyon qilishmoqda. O’zbekistonga maxmon bo’lib kelgan sayohatchilar vatanimizni tarixiy obidalarini, memorchilik san’atini, milliy urf-odatlarimizni va katta qiziqish bilan e’tibor beradilar. Ular mustaqillik bayramini, navro’zni, hosil bayramini va o’zbekona to’ylarni guvohi bo’ladilar. Estalik sifatida atlas, do’ppi, belbog’, chopon va boshqa memorchilik uslubida yasalgan estalik sovg’alarini olib ketadilar.


Do’ppi-O’zbekistonda keng tarqalgan yengil bosh kiyim. Do’ppi asosan baxmal,ipak,zar bilan tikiladi. O’zbekiston Chust, Toshkent ,Samarqad,Buxoro,Boysun,Shahrisabz do’ppilari mashxur.Ayniqsa, Chust do’ppilari keng tarqalgan bo’lib, O’zbekistoning deyarli hamma viloyatlarida tayyorlanadi.
Chust do’ppisining tepasi kvadrat shakilda bo’rtib chiqadi,boshqalarning tepasi yarim shar shaklida bo’ladi.do’pi tikuvchi chevar «do’ppido’z», do’ppi tikish kasbi esa «doppido’zlik»deb ataladi.
Atlas O’zbekistonda keng tarqalgan ayollar libosidir.bu libos ipakdan tayyorlanadi. O’zbekistonda ipakchilik rivojlanganligi uchun atlas deyarli hamma viloyatlarda kiyiladi. Atlas qadimiy va milliy liboslardan biridir. Bu libosga har xil shakllar berib bezashadi. Bu esa o’zbek ayollarini yanada jozibali qiladi. O’zbekistonda eng mashxur atlas Marg’ilon shaxrida to’qiladi.
Zar chopon o’zbek ayollarini qishda sovuqdan saqlovchi, yozda issiqdan saqlovchi kiyimdir. Bu chopon asosan baxmal, ipak, zar bilan tikiladi. Chopon o’zbek xalqini qadimiy liboslaridan biridir. Bu o’zbek ayollari uchun go’zallik ifodasidir. Bu chopon O’zbekistonning deyarli barcha joylarida kiyiladi.

II BOB. BOLALARNI MILLIY URF ODATLAR BILAN TARBIYALASHNING NAZARIY JIHATLARI.


2.1. Maktab yoshidagi bolalarda milliy urf odatlar orqali axloqiy xulq atvorini rivojlantirish.
O‘zbek milliy axloqiy tarbiyasi ma’lum odob va e’tiqod, ishonch va mehr-muhabbatning majmuasi bo‘lib, kishi o‘zini qanday tuta bilishida namoyon bo‘ladi.Biz o'zbek xalqini bir-biridan axloqiy tarbiyaga juda muhim ta'sir qiladigan odatlari mavjud. Ulardan bir udumimiz — o‘zbekning salomi to‘g‘risida ikki og‘iz gapirish joyizdir. O‘ylab qaralsa, o‘zbekning «Assalomu alaykum» degan kalomida bir olam ma’no borligini ko‘rish mumkin. Albatta, salom berish va mehmondo‘stlik barcha millatlarda ham ozmi-ko‘pmi bor. Ammo tanishga ham, notanishga ham salom berish, tanishni ham, notanishni ham o‘rni kelganda uyga taklif etib, bir piyola choy, boshpana berish faqat bizning millatimizga xos bo‘lgan go‘zal odat edi, desak noto‘g‘ri gapirmagan bo‘lamiz. Afsuski, turg‘unlik yillarida bir qator byurokrat mansabdorlar xalqimizning bu go‘zal odatlarini o‘z g‘arazli maqsadlari yo‘lida suiiste’mol qildilar. Natijada xalqimizga tuhmat, malomat toshlari otildi, izzat-nafsi yerga urildi. Turg‘unlik yillaridagi salomlarda ham, mehmondorchiliklarda ham mayda mulkchilik psixologiyasi — amaliga, mavqeiga, cho‘ntagidagi puliga qarab turlicha salom berish va turlicha mehmondo‘stlik ko‘rsatish hollari paydo bo‘ldi. Boshqacha aytganda, bu borada ham manfaatdorlik birinchi o‘ringa chiqib qoldi. Hozir bu hatto kelin-kuyov tanlashlarda ham o‘z aksini topayapti.
An'analar juda murakkab, ko`p qirrali ijtimoiy hodisa bo`lib, ular ijtimoiy hayotning barcha tomonlarini qamrab oladi. Har bir xalqning ilg'or va qoloq an'analari bor. Hap bir an'ananing ilg'orligi va qoloqligi, avvalo jamiyat hayotida uning qanday rol o`ynashiga bog`liq. Ilg'or an'analar doimo xalq manfaatlari uchun xizmat qilgan va qilib kelmoqda. Ular ma'lum tarixiy sharoitlarda vujudga kelib, sinflar, millatlar va umuman jamiyatning ma'lum ehtiyojlarini qondirgan. Eskirib qolgan unsur yaxshi sharoitlarda yuzaga kelgan, mazmuni jihatidan yangi bo`lgan unsurlarga o`z o`rnini bo`shatib bergan. Shu sababli ham tarixiy taraqqiyot davomida xalq turmushining yangi sharoiti talablariga javob beradigan ba'zi an'analar saqlanib qoladi va xalq ommasi manfaatlariga uzoq vaqt xizmat qiladi, ayrimlari esa o`z umrini o`tab, o`rnini jamiyat taraqqiyoti yuzaga keltirgan yangi an'analarga bo`shatib beradi.
Taraqqiyot davomida kishilarning, yangi avlodi o`zining ma'lum an'analariga amal qilib, ularga o`z hissasini qo`shadi, ulami o`zgartiradi, yangi tarixiy sharoitda yuzaga kelgan yangi fikr va tuyo`ular bilan boyitadi. "An'ana" tushunchasi "urf-odat" tushunchasi bilan mustahkam bog`langan. An'ana tushunchasi ijtimoiy munosabatlarning, ijtimoiy ongning barcha shakllariga taalluqli bo`lib, hajm va mazmun jihatidan urf-odat tushun-chasidan kengroqdir. Ibtidoiy jamiyatning ilk davrida urf-odatlar shakllangan bo`lib, bu davrda hali hech qanday doimiy tasavvurlar vujudga kelmagan edi. Urf-odatlar jamiyatning dinsiz davrida yuzaga kelgan ijtimoiy hodisadir. Ular kishilarning ijtimoiy mohiyati zaminida vujudga kelib, jamiyat rivojlanishiga, kishilar ongining o`sishiga faol ta'sir ko`rsatgan. Chunki kishilar an'ana va urf-odatlar orqali o`zlarining mehnat jarayoni, ijtimoiy xatti-harakatlarini tabiiy-estetik shaklda ifodalaganlar. Bunday odatlarga ko`pchilik qiziqish bilan qaragan, ular faol mehnat malakalarining o`sishiga jiddiy ta'sir etgan, kishilarda kuchli ijobiy tuyo`ular uyo`otgan. Urf-odatlar orqali shaxs jamoa bilan chambarchas boo`langan, jamoaning ijtimoiy, axloqiy normalarini, ideallarini anglagan va qabul qilgan. Demak, an'ana, urf-odatlar insonning ham hissiyo-tiga, ham tafakkuriga kuchli ta'sir eruvchi hodisadir. Ular insonda turli kechinma va kayfiyatlar uyo`otadi.
Inson turmushidagi urf-odatlar ma'lum darajada odamning o`z -o`zini, ijtimoiy burchini anglashga, shaxs sifatida shakllanishiga ham ijobiy ta'sir qiladi. Ular odamlarga hayot kechirish, kurashish uchun ijtimoiy yo`l-yo`riqlar beradi. Bu xususiyat uzoq o`tmishdagi urf-odatlardan tortib, bizning davrimizdagi urf-odatlarga ham xosdir. Chunki fan, adabiyot, san'at sohasida urf-odatlar amal qilmaydi, mehnat an'analari ham urf-odat sanalmaydi. Urf-odatlar oilaviy turmush munosabatlarining, axloqiy normalarning mayda tafsilotlarida namoyon bo`ladi. Xotin -qizlar bilan munosabatda bo`lish tartiblari, ular bilan salomlashish qoidalari, keksalarga ko`rsatiladigan hurmat-ehtirom, mehmondorlik va mezbonlik qoidalari, dafn marosimlariga borish, undan qaytish tartiblari va boshqalar urf-odat hisoblanadi.
An'analardan farqli o`laroq urf-odatlar kishilarning ishlab chiqarishdan tashqari faoliyatlarini o`z ichiga oladi. Shuning uchun urf-odatlar nisbatan barqaror ijtimoiy munosabatlar yio`indisi hisoblanib, ko`pincha jamoatchilik fikriga tayanadi. Xulosa qilib aytganda, kishilarning mustahkam qaror topgan urf-odatlari didlari, hulq-atvor qoidalari hamda ijtimoiy munosa-batlarning norma va prinsiplari yio`indisidir.
Maishiy hayot va oilaviy turmush urf-odat bilan chambarchas boo`langan hodisadir. Ular kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot jarayonida shakllangan va rivojlanib boradigan obyektiv hodisa bo`lib, jamiyat tarixining ilk davrida vujudga kelgan. Har bir oilaning ichki tartibi, boshqa oilalardan ajralib turadigan o`ziga xos xususiyatlari bo`ladi, ya'ni har bir oilada dam olish, mehnatni uyushtirish, bayramlarni nishonlash, o`zaro munosabatlarga kirishda o`ziga xoslik bor.
O‘zbeklarda bolalarni tarbiyalashda dasturxon atrofi eng qulay joy sanalgan. Bu yerda kattalar yoshlarga pand-nasihatlar qilib, nima yaxshiyu, nima yomonligini uqtirib borishgan. Bundan tashqari bizda milliy tarbiya asrlar mobaynida diniy tarbiyaga qo‘shib olib borilganligi ham sir emas. Ota-ona nasihatini bajarmaslik katta gunoh hisoblangan, shuning uchun bolalar nima qilib bo‘lsada uni bajarishga intilganlar. Yoshlar oqar suvni bulg‘amaslikni, daraxt o‘tqazishni, non-oshni to‘kmay, isrof qilmay yeyishni, jonivorlarga ozor bermaslikni ota-onalaridan o‘rganishgan.
Tarbiyada ota-onaga munosabat alohida o‘rin tutgan. Masalan, otaga tik boqma (u qiblagoh), oxirating kuyib ketadi; ona volida, uni rozi qilish kerak, deb uqtirib borilgan.
Milliy tarbiyada moddiy va ma’naviy asosning o‘rni katta. Sababi, moddiy ta’minlangan oilalardagi farzandlar ko‘p hollarda yaxshi ta’lim va tarbiya oladilar. Ammo hayotda buning aksi ham bo‘lib, moddiy ta’minlanganlik bolani ishyoqmas, tanbal qilib qo‘yishi ham mumkin. Buning aksicha, kam ta’minlangan oilalarning bolalari mehnatsevar, odobli va xushfe’l bo‘lishi ham mumkin.
Keyingi 60-70 yil davomida mamlakatimizda barcha xalqlardagi milliy tarbiya bir xil andoza — ovro‘pacha pedagogika asosida olib borildi. Bu tarbiya sohasida har bir millatda asrlar mobaynida shakllangan an’analardan ma’lum darajada voz kechishga, ularning unutib yuborishga olib keldi. Ovro‘pa pedagogika fanida tarbiyaga xos ko‘pgina umuminsoniy bilimlar mujassamlashganligini inkor etmagan. Yan Amos Komenskiy, Ushinskiy, Makarenkolarning ilmiy merosiga hech bir e’tirozimiz yo‘qligini ta’kidlaganimiz holda, har bir millatda ham bizdagi Beruniy, Forobiy, Imom Ismoil Buxoriy, At-Termiziy, Navoiy, Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori singari ma’lum va mashhur muallimlari ham bo‘lganligini unutmasligimiz kerak. Yoshlarimiz uzoq muddat bu allomlarning boy merosidan bahramand bo‘lmadilar.
Yoki boshqa bir an’anamizni olaylik. Xalqimizning yaxshi odatlaridan biri «gap» yeyish bo‘lib, yoshlar yurish-turishni, muomalani ana shunday gap-gashtaklarda, o‘ziga xos mehmondorchilik (ulfatchilik)larda o‘rganishgan. Bu odatimiz qam unutilib ketayozdi yoki mohiyatini o‘zgartirib, ichkilikbozlik vositasiga aylanib ketdi.
Qadimdan milliy tarbiya maskanlaridan biri bo‘lgan, o‘tmishda xalqning o‘ziga xos klubi vazifasini o‘tagan choyxonalarga ham turg‘unlik yillari qattiq hujumlar bo‘lib, mahallalarda ularni yoppasiga yopib qo‘yish hollari yuz berdi. Garchi keyinchalik bu jarayon to‘xtagan bo‘lsa ham, lekin hali ko‘p choyxonalarimiz o‘zining asl milliy qiyofasiga ega bo‘lganicha yo‘q. Sababi, hozir choyxonalar ko‘proq moddiy foydani ko‘zlab tashkil etilayapti, uning ma’naviy-tarbiyaviy ahamiyati esa e’tiborga olinmayapti.
Tashqi go‘zallik bu — shakldir, hodisadir. Ichki go‘zallik esa mazmundir, mohiyatdir. Tabiat va jamiyatda, inson tafakkurida va butun jabhada mazmun shaklni, mohiyat esa hodisani belgilashligini unutmaslik kerak. Mazmun va mohiyat shakl va hodisani belgilaydi. Albatta, shaklni mazmundan ajratib, uni ahamiyatsiz narsa deyish mumkin emas. Biroq mazmun birlamchi va belgilovchi, shakl esa hamma vaqt ikkilamchidir.
Sharq xalqlari tushunchasi bo‘yicha husnini bozorga solish, o‘zini ko‘z-ko‘z qilish odobsizlik sanaladi, oq bilak tannozlar, oyna oldida soatlab o‘tirib pardoz-andoz qiluvchi, o‘ziga oro beruvchi ayollarni xalq hurmat qilmagan. Sharq xalqlarining tushunchasi bo‘yicha haqiqiy go‘zallik mehnatda, shirinsuxanlikda, ichki, keng ma’naviy boylikda, odobli va axloqli bo‘lishdadir.
Albatta, milliy madaniyatni va tarbiyani mutlaqo o‘zgarmay turadigan narsa deb tushunish yaramaydi. Makon va zamondagi barcha o‘zgarishlar tarbiyaga, umuman madaniyatga ham taalluqlidir.
Tarbiyaning mutlaqo yangi metodlarini yaratishga bironta tarbiyachining kuchi yetmaydi. Metodlarni takomillashtirish muammosi doimo mavjud, har bir tarbiyachi o‘zining imkoniyatiga ko‘ra uni hal qiladi, tarbiya jarayonining aniq shart-sharoitlariga mos ravishda o‘zining xususiy qarashlarini ifoda etish asosida umumiy metodikani boyitadi.
Metodning ijobiy va salbiysi bo‘lmaydi, tarbiya jarayonida ma'lum yo‘lni yuqori darajadagi samarali va samarasiz deya baholash mumkin emas. Metodning samaradorligini u qo‘llanilayotgan sharoit nuqati nazaridan baholash mumkin.
Tarbiya metodlarini maqsadga muvofiq tanlash bir qator omillarga bog‘lik.
Tarbiyaning maqsad va vazifalari. Tarbiya maqsadi va mazmuni metodlarni to‘g‘ri tanlashga imkon beradi. Maqsad qanday bo‘lsa, unga erishish metodlari unga muvofiq bo‘lishi zarur. Tarbiyaning mazmuni shaxsning shakllanishiga qo‘yiluvchi ijtimoiy talablar mohiyatidan iborat. Unutmaslik kerakki, aynan bitta vazifa turli xil fikrlar bilan to‘ldirilgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun metodlarni umuman mazmun bilan emas, balki aniq fikr bilan bog‘lash g‘oyat muhimdir.
Tarbiyalanuvchilarning yosh xususiyatlari. Tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olish maqsadga muvofiqdir. Yosh xususiyatlari muayyan bir yosh davriga xos bo‘lgan anatomik, fiziologik (jismoniy) va psixologik xususiyatlardir. Aytaylik, mas'uliyat tuyg‘usini boshlang‘ich ta'lim, o‘rta ta'lim va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta'limi muassasalarida ta'lim olayotgan o‘quvchilarda ham shakllantirish mumkin. Biroq har bir bosqichda mazkur sifatni shakllantirish borasida turli metodlar qo‘llaniladi.
Xalq pedagogikasida tarbiya metodlari. Xalq pedagogikasi o‘zbekona axloq, odob va tarbiyaning barcha qirralarini o‘zida mujassamlashtirgan. Xalq pedagogikasida turlicha tarbiya metodlari hamda vositalaridan foydalaniladi. Bu metod va vositalar nihoyatda rang-barang bo‘lib, ko‘p jihatlari bilan ilmiy pedagogikadan ustunlik qiladi. Binobarin, ushbu metodlar ilmiy pedagogikaning shakllanishiga ham o‘z ta'sirini o‘tkazgan.
2.2 Milliy odatlarimiz Sovet davrida
70 yildan ziyod davom etgan mustabid sovet tuzumi va Kommunistik partiya yakka hukmronligi davrida oʻzbek xalqining milliy urf-odatlar va anʼanalarga qattiq zarba berildi. KPSS mafkuraviy siyosatining SSSR xalqlari maʼnaviyatiga salbiy taʼsiri natijasida jamiyatda madaniy-ahloqiy muhit zaiflashdi, maʼnaviy qashshoqlik sovet jamiyatini inqirozga yetaklovchi kuchga aylandi. Bu holat oxir-oqibatda milliy tillarning jamiyat hayotidagi mavqeini pasayishiga, uzoq yillar davomida shakllanib kelgan qadriyatlar, urf-odatlar, anʼanalarni “oʻtmishning zararli sarqiti” sifatida taʼriflashga, maʼnaviyatning uzviy qismi boʻlgan dinni “xurofot va bidʼat” deb talqin qilinishiga va shu asosda millatlarni qaramlik holatida saqlab turishga asos boʻldi.Tabiiyki, SSSRda istiqomat qilgan turli xalq va elatlarning madaniyati shakli jihatidan har hil edi. Shubhasiz, har bir xalqning zabardast madaniyat arboblari - atoqli olimlari, yozuvchilari, rassomlari, bastakorlari kabi oʻziga xos jihatlari koʻpdir. Ular oʻz navbatida jahon fani va madaniyatiga munosib hissa koʻshib kelganlar. Garchi, bu yutuqlarning aksariyati sotsialistik ruh berib turuvchi baynalmilal madaniyat boʻlsa-da, uning koʻp jihatlari yuqori saviyaga mutlaq javob berar edi.
Bir necha ming yillik tarixga ega boʻlgan, uzoq yillar davomida nishonlab kelingan “Navroʻz” bayrami ham aynan mana shu yillarda taʼqibga uchradi. Tarixdan maʼlumki, “Navroʻz” bayrami dehqonlar uchun yangi mehnat yili boshlanganini bildirar, bu bayram anʼanaga muvofiq bahorda kun va tun tenglashganida nishonlanar edi. “Navroʻz” bayrami asrlar davomida kishilarda ona yerga, tabiatga muhabbat tuygʻusini uygʻotgan, kishilarni bir -biriga nisbatan mehr-muruvvatli va oqibatli boʻlishiga chorlagan. Biroq, XX asrning 80-yillarning oʻrtalarida “Navroʻz” bayramini Oʻzbekistonda umumxalq bayrami sifatida nishonlash masalasida paydo boʻlgan toʻsiqlar qattiq tortishuvlarga ham sabab boʻldi. “Navroʻz” bayramiga qarshi harakatlar ham milliy madaniyatlarni qoralash va cheklashga qaratilgan tadbirlarning biri edi. Oʻzbekiston SSR Kompartiya 16-plenumi (1984)dan soʻng yuzaga kelgan vaziyat I.Usmonxoʻjayev va R.Abdullayevaning saʼyi-harakatlari natijasida 1986 yilga kelib “Noʻvruz” bayrami bekor etildi. Islom diniga aloqasi boʻlmagan bayramga “diniy” degan tamgʻa bosildi.
Dastlab bu bayram, aprel oyining oʻrtalaridan sunʼiy oʻylab topilgan “Navbahor” nomli bayram bilan almashtirildi. Biroq, bunday bayramlarning taʼqiqlab qoʻyilishi xalq noroziligiga sabab boʻla boshlaganligi uchun milliy anʼanalar, marosimlar va bayramlarni qayta tiklash jiddiy masalaga aylandi. “Navbahor” deb atalgan yangi bayram moddiy zaminga ega boʻlmaganligi sababli uzoq yashay olmadi.
Shu oʻrinda taʼkidlash lozimki, “Navroʻz” bayramini taʼqiqlash haqida respublikada aniq, bir qaror qabul qilinmasada, lekin respublika rahbariyati turli yigʻinlarda bu bayram va uning “zararli” tomonlari haqida maʼruza qilib, yangi madaniyatni shakllantirishda asosiy toʻsiq deb taʼriflab keldilar.
Sho’rolar davrida markaziy hukumat o’zining dastlabki qadamlaridanoq dinga qarshi kurash olib borgan. O’zbekistonda ham dinga qarshi kurash dahshatli tarzda kechgan. Masjidu-madrasalar vayron etilgan. Barchasi musulmonlardan iborat mahalliy xalq vakillari diniy tazyiqlar ostida qamalgan, otilgan, Sibirga surgun etilgan.
Sovet davlati odamlar ongiga o’z g’oyasini singdirishi uchun asrlar mobaynida kishilar e’tiqodiga aylangan dinni yo’qotishni bosh vazifa qilib olgan edi. Buni ro’yobga chiqarishni esa, o’z Yaratuvchisi bilan bog’liqlikni his qilib kelgan, uning mavjudligini anglagan dindor olimu-ulamolarni qatag’on qilishdan boshlaganini aytadi mutaxassislar.Birgina Toshkentda 300 dan ortiq madrasa bo’lsa, Qo’qonda 330 ta madrasa bo’lsa, Buxoroda 500 ga yaqin maktab va madrasa bo’lsa, Samarqandda ham shunday va bu atroflarda ham shunday va ularda dars berayotgan mudarrislar, olimlar bo’lsa bu xalq juda katta ilmiy potensialga ega bo’lgan xalq edi. Mana shularning hammasini o’rtadan ko’tarmasa, jismonan ularni yo’q qilmasa kommunizm mafkurasi, g’ayriinsoniy bo’lgan bir mafkura singmas edi. Men buni g’ayriinsoniy dedim, chunki u insonning yaratilish fitratiga zid bo’lgan g’oya”.
Sovet tuzumi ideokratik, ya’ni g’oya hukmronlik qilgan tuzum bo’lgani uchun ham boshqa har qanday g’oyaga qarshi, shu jumladan diniy mafkuraga qarshi qatag’on siyosati olib borgan, deb hisoblaydi jurnalist Karim Bahriyev:

“Chor Rossiyasini olib qarasangiz, mintaqamizga talonchilik uchun kelgan, hududlardagi boyliklarga ega bo’lish uchun kelgan. Shuning uchun kitoblarni, boyliklarni tashib ketgan. Lekin Chor Rossiyasi paytida Burhoniddin Marg’iloniyning “Hidoya”si 4 tom qilib tarjima qilingan edi. Va hatto shu yerda qozilarning boshqaruvini tashkil qilish uchun gubernatorlar harakat qilganlar. Ya’ni, “mayli diniga sig’insin, mayli qozilari yo shu shariati bo’lsin, faqat bizning hudud bo’lsin shu yer”, deyilgan. Sovet davlatiga kelganda, uning mafkurasi ham dinning belgilariga ega edi, ya’ni u ham “kommunizm” jannat va’da qilardi, u ham mafkura edi. Ikkita mafkura sig’ishmagani uchun kommunizmdan boshqa mafkuralar qatag’on qilingan, deb o’ylayman”.O’rta Osiyodagi juda ko’pgina aziz insonlarning maqbaralari, qadamjoylari, manzilgohlarning vayrona holga kelishi, masjid-madrasalarning buzilishi, otxonalarga aylantirilishi Sho’rolar hukumatining dinga qarshi olib borgan kurashining ikkinchi bir ko’rinishi deb hisoblanmog’i lozim. Buxoro inqilobining dastlabki kunlaridanoq madrasalarning otxonalarga aylantirilgani, omborxonalarga aylantirilgani - tarixiy fakt. Hatto odamlarning yuragiga bu qadamjoylar, manzilgohlar, aziz-avliyolarning tarixlari bir qo’rquv soladigan bir narsaga aylanib qoldi. Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasini olaylik. Mana shu maqbaraning atrofida yuzlab Somoniy davrida yashagan ulug’ kishilarning qabrlari bo’lgan, bu qabrlarga o’zlariga xos tosh kitobatlar o’rnatilgan. Sho’rolar hukumati davrida mana shu qabrlar hammasi yo’q qilib yuborildi. Qashqadaryodagi bir tarixiy obidani qoq o’rtasidan buzib, ustidan yo’l solinganKo'p ming yillik tarixga ega bo'lgan o'zbek xalqi asrlar davomida o'ziga xos xilma-xil urf-odatlar, marosimlarni yaratdi. Ular doimiy takrorlanishi va xalqning ularga amal qilib kelishi natijasida umrboqiydir. Turmushga, zamonga qarab ularning ayrimlari unutiladi. Zamonga qarab, yangilari paydo bo'ladi, eng xalqchillari esa avloddan-avlodga o'tib keladi.


Xulosa qilib shuni aytish mumkinki o'sha davirdagi ijtimoiy-siyosiy munosabatlar tang ahvolga tushib qolgan endi O'rta Osiya hududida yani O'zbekistonda mahalliy rahbarlarga buyruqbozlik siyosiy taziq o'tkazilgan va rahbarlarga markaz tomonidan yani Rossiya hukumati Tomonidan berilgan buyruqlar berib borilgan va hududlarda òlkalarda ijtimoiy-siyosiy iqtisodiy holatni òylamasdan rahbarlardan buyruqlarni ijrosini talab qilganligi tarixiy manbalarda kòrish mumkin misol qilib aytganda "Paxta ishi""O'zbeklar ishi" paxta planini har qanday sharoitda ham tòliq bajarilishini talab qilganligi xalqning qiynalganligi yorqin misolidir. O'zbekiston paxta yetishtirishga moslashtirilgani va boshqa turdagi mahsulotlar boshqa hududlardan olib kelinganligi Rossiya,Belarusiya.Ukraina hududlaridan keltirilgan bundan tashqari bizni yerlarimizdan qazib olingan turli xil madanlar qimmatbaho toshlar oltin,kumush,bronzamis kabi qimmatbaho madanlarni olib ketib qayta ishlashga deb tashib ketilgan mana shunday tashib ketishlar iqtisodimizni pasayib ketishiga tasir kòrsatganligi,zavod-fabrikalar urush yillaridan beri yangilanmaganligi sababli ham ish unumdorligi pasayib ketganligini kuzatish mumkin.Manaviy ma'rifiy tomondan qaraganda ziyoliylar òqimishli insonlar shoirlar,yozuvchilar O'zbekistonni sharaflab yozolmaganligi va faqa Sovet respublikasini maqtab yozishni talab qilganligi kòrish mumkin davlat ishlari hujjatlar rus tilida yuritilganligi fikrimiz dalili hosoblash mumkin
Tabiiyki, SSSRda istiqomat qilgan turli xalq va elatlarning madaniyati shakli jihatidan har hil edi. Shubhasiz, har bir xalqning zabardast madaniyat arboblari - atoqli olimlari, yozuvchilari, rassomlari, bastakorlari kabi oʻziga xos jihatlari koʻpdir. Ular oʻz navbatida jahon fani va madaniyatiga munosib hissa koʻshib kelganlar. Garchi, bu yutuqlarning aksariyati sotsialistik ruh berib turuvchi baynalmilal madaniyat boʻlsa-da, uning koʻp jihatlari yuqori saviyaga mutlaq javob berar edi.

Taʼkidlash joizki, sovet turmush tarzining ajralmas qismi boʻlgan sovet qonunlari oʻz andozasiga mos anʼana va urf-odatlarni faol targib etishi oqibatida umumsovet marosimlari va bayramlari anʼana tusiga aylana bora boshladi. Oʻzbekiston aholisining 60 foizdai koʻpi asosan qishloq joylarida istiqomat qilganligi bois, qishloq aholisi uchun oʻylab topilgan mafkuraviy xarakterga ega bayramlar tashkil etildi. Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining 1956 yilgi qaroriga binoan paxta terimini boshlashdan avval, yaʼni, avgust oyining ohirgi yakshanba kunlari “Qurultoy”, “Urugqadash marosimi”, “Yoshlarni paxtakorlar safiga tantanali qabul qilish”, “Birinchi gul bayrami”, “Ilk maosh”, “Qizil karvon” (“Birinchi oq oltin karvoni”), “Paxta bayrami” (“Hosil bayrami”) nishonlandi.

Qishloqlarga “Komsomolcha toʻylar” kirib keldi. Yangicha toʻylar deb talqin qilingan toʻy marosimlari ham mahallalarda tuzilgan toʻy komissiyalari ishtirokida oʻtkazilardi. Bunday komissiyalar respublikaning bir qancha viloyatlarida tuzildi. Mazkur komissiyalar tomonidan urf-odatga aylanib ketgan “Eshik ochdi”, “Tugun qaytardi”, “Xordiq”, “Idish qaytdi”, “Fotixa toʻyi”, “Hormang” marosimlari, “Toʻy berdi”, “Kuyov chaqirdi”, “Maʼzar yedi”, “Ota koʻrdi” kabi rasm-rusumlarga barham berish chora -tadbirlar koʻrildi.
Masalan, Namangan viloyatining shahar va qishloqlarida ham yangicha toʻylarni oʻtkazish boʻyicha komissiyalar tashkil etilgan boʻlib, bu komissiyalarning kengashi va seminarlari klublarda, “Baxt uylarida” muntazam oʻtkazib turilardi. Ularda “Toʻy oʻtkazish tartibi”, “Toʻy dasturxoni”, “Mehmon kutish”, “Toʻy mablagʻi”, “Toʻylarimiz-uylarimiz” kabi mavzularda maʼruzalar va suhbatlar oʻtkazilardi. Shu hol aholi orasida “komsomolcha” toʻylarni koʻpayib borishiga ham sabab boʻlayottan edi.
1970 yilda Oʻzbekiston SSR Kompartiyasi MK qoshida mehnatkashlar turmushiga yangi urf-odat va marosimlarni tashviqot qilish soveti tashkil etildi. Sovet yangicha urf-odatlarni joriy qilish boʻyicha partiya, sovet, kasaba uyushmasi komsomol tashkilotlari respublikada olib borgan ishlarni nazorat qildi. Shuningdek, respublikadagi barcha ilmiy va ijodiy kuchlarni yangi urf-odatlarni ishlab chiqarishga, bayram dasturlarini, urf-odat, qoʻshiq va raqslarni yaratishga safarbar etish ham mazkur sovet vazifasiga kirgan. Odamlar turmush tarzi va ongida oʻzgarishlar olib kelishi lozim boʻlgan bayramlarning xarakterini oʻzgartirilishi umumiy qonuniyat

darajasiga koʻtarila boshladi va bunday sunʼiy bayramlar koʻpaydi. Masalan, umumxalq bayramlar: Oktyabr davlat toʻntarishi va 1 may Mehnatkashlar birdamligi kuni, SSSR Konstitutsiyasi kuni, V.I.Lenin tugʻilgan kuni, Sovet Armiyasi va Harbiy dengiz floti kuni, Gʻalaba kuni mafkuraviy xarakterga ega boʻlsa, “Kasb bayramlari”, “Ilk maosh”, “Tantanali pensiyaga kuzatish”, “Oʻroq va Bolga” kabi tantanalar oʻylab chiqarilgan bayramlar safidan oʻrin olgan edi. Shuni ham alohida taʼkidlash lozimki, jahon miqyosiga nishonlanadigan Yangi yil, koʻpchilik davlatlarda xaqli ravishda tan olingan 9 may - Gʻalaba bayrami hamda Xotin-qizlar xalqaro kuni 8 mart ham xamisha umuminsoniy xarakterga molik boʻlgan bayramlar sifatida nishonlanib kelindi.


O‘zbek xalqining g‘ururini ifodalovchi bir qancha urf-odatlar, rasm- rusumlar, marosimlar, odatlar, udumlar, an’analar mavjud. Jumladan, o‘zbek xonadonlarida ota nomi mag‘rur va ulug‘ shaxs sifatida e’tirof etiladi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilari, ya’ni farzandlarimizning o‘z yurtiga mehr-muhabbatli bo‘lishi, uning mustaqilligini mustahkamlashi, Vatanimiz shon-shuhratini dunyo miqyosiga olib chiqish ruhida tarbiyalash pedagoglar, ota- ona va har birimizning muqaddas burchimizdir. Bunday ezgu maqsadlarni bajarishda har bir O‘zbekiston fuqarosi g‘urur va iftixor bilan yashaydi va uning meyoriga amal qiladi.
Har bir xalqning ijtimoiy-madaniy hayotida azaliy an’ana, urf-odatlar alohida hrin tutadi. Ular kishilar turmush tarzining o’ziga xos hodisasi sifatida namoyon bo’ladi. “An’ana”, “odat”, “marosim” bevosita “bayram” tushunchasi bilan bog’liq.
“An’ana” - tarixiy taraqqiyot jarayonida va ijtimoiy ehtiyojlar orasida vujudga keladigan, avloddan-avlodga meros bo’lib o’tadigan, kishilar ma’naviy hayotiga ta’sir ko’rsatadigan madaniy hodisadir. An’ana o’ziga xos ijtimoiy hodisa sifatida majmuasi hisoblanadi. Xalq an’analari - uzoq taraqqiyot jarayonida etnoslarning ijtimoiy-ma’naviy ehtiyojlari asosida vujudga kelib, ularning aqliy - ijodiy faoliyati asosida, atrof - muhit, tabiat, mehnat jarayoniga bog’liq holda avloddan-avlodga o’tib, taraqqiy etgan va asrlararo ajdodlar fikri, orzu-o’ylari, tajribalari, yutuqlari va boshqa qadriyatlarini mujassamlashtirgan bebaho ijtimoiy-madaniy merosga aylangan.
Urf - odat kishilarning turmushiga singib ketgan, ma’lum muddatda takrorlanib turuvchi xatti-harakat, ko’pchilik tomonidan qabul qilingan xulq -atvor qoidalari ko’nikmasidir. Masalan: kichiklarning kattalarga salom berishi, uy-
xovlini tartibga keltirish, mehmonlarga alohida hurmat ko’rsatish, bayram arafasida keksa qariyalar, kasal ojiz, qiynalgan kishilar holidan xabar olish, qo’ni- qo’shnilarni biror ishiga yordam berish, hasharga borish kabilar o’zbek xalq iga xos yaxshi odatlar hisoblanadi.
Urf-odat degan tushuncha psixologiyada ham mavjud bo’lib, u ma’lum sharoit ta’sirida vujudga kelib, kishining fe’l-atvorida mustahkamlanib qolgan va kiyinchalik o’z-o’zidan beixtiyor bajariladigan harakat ma’nosini bildiradi.
An’ana ijtimoiy hayot, mehnat, madaniyatining barcha sohalariga xos xodisa sifatida juda keng doirani qamrab oladi. Urf-odat esa muayyan bir kishining turmush tarzi xatti-harakati, xulq -atvori, muloqoti va oilaviy munosabatlarida namoyon bo’ladi.
Marosim - inson hayotidagi muhim voqyealarni nishonlashga qaratilgan, rasmiy va ruhiy ko’tarinkilik vaziyatida o’tadigan, tartib-qoidalarga amal qilinadigan tadbir sanaladi. Masalan: ism qo’yish, nikohdan o’tish, dafn qilish, xotiralash, urug’ qadash marosimlari.
Urf-odat kundalik hayotda kuzatilsa, marosim esa inson hayotidagi muhim hodisalar sodir bo’lganida vujudga keladi. Marosim kishilar hayotidagi eng muhim vo qealarni rasmiylashtiradi. Marosimlarni o’tkazishda avloddan-avlodga o’tadigan ramziy va rasmiy an’analar, qoidalarga amal qilinadi. Marosimga bo’layotgan voqeaga “guvoh” sifatida odamlarcha qiriladi. Odamlar kimningdir g’ami yoki quvonchiga sherik bo’lishadi, kelajak uchun yaxshi niyatlar qilishadi. Har bir marosimning o’ziga xos umum qabul qilingan tuzilishi bo’ladi. Inson hayotida bo’lib o’tayotgan muhim voqyealarni nishonlash jarayonida an’ana ham, urf-odat ham, marosim ham mujassamlashadi.
Buni quyidagi bir misolda ko’rish mumkin: yoshlar voyaga yetganda yigitlar uylanadi, qizlar turmushga chiqadi. Bu avloddan-avlodga o’tib keladigan an’ana sanaladi. Yigit va qizning oila qurishi uchun nikoh to’yi o’tkaziladi. Nikoh to’yini o’tkazish esa insoniyat hayotiga singib ketgan qoidaga ega bo’lgan urf-odat hisoblanadi. Nikoh to’ylarining asosiy shartlaridan biri kuyov va kelinning nikohdan o’tishidir. har bir davrda bu to’y bilan bog’liq o’ziga xos urf-odatlar
vujudga keladi. Masalan: hozirgi paytda maxsus bezatilgan mashinalarda ko’chalarda yurish, guvohlar bilan baxt uyiga borish, kerakli hujjatlarga imzo chekish, nikoh uzuklarini almashish kabi odatlarga amal qilinadi. Bu rasmiy va tantanali ravishda o’tadigan marosimdir.
2.3.Maktabgacha yoshidagi bolalarni milliy urf odatlar ruhida tayyorlashga qararilgan ishlarning samaradorligi.
Mamlakatimizda ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tizimli tashkil etish, bu borada amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarning samaradorligini oshirish, aholi, ayniqsa yoshlarning intellektual salohiyati, ongu tafakkuri va dunyoqarashini yuksaltirish, mafkuraviy immunitetini mustahkamlash, vatanparvarlik, xalqqa muhabbat va sadoqat tuyg‘usi bilan yashaydigan barkamol avlodni tarbiyalashga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Shu bilan birga, jahonda g‘oyaviy-mafkuraviy kurashlar keskin davom etayotgan, ma’naviy tahdidlar kuchayib borayotgan hozirgi davrda yoshlar o‘rtasida milliy qadriyatlarga bepisandlik, zararli yot g‘oyalar ta’siriga berilish, jinoyatchilik va ekstremizm harakatlariga adashib qo‘shilib qolish holatlari hamon uchramoqda.
Ma’naviy-ma’rifiy ishlarning ta’sirchanligini oshirish, ma’naviyat sohasidagi ichki va tashqi tahdid hamda xavf-xatarlarga qarshi samarali kurashish, jamiyatda mafkuraviy immunitetni mustahkamlash, davlat va jamoat tashkilotlarining bu boradagi faoliyatiga yaqindan yordam berilmoqda.
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda jamiyat hayotining ma’naviy-ma’rifiy asoslarini mustahkamlash, milliy istiqlol g‘oyasining asosiy tushuncha va tamoyillarini hayotga joriy etish, yurtdoshlarimiz, ayniqsa, yosh avlod qalbida Vatanimiz taqdiri va kelajagi uchun daxldorlik va mas’uliyat hissini oshirish, yot g‘oyalarga qarshi mafkuraviy immunitetni kuchaytirishga yo‘naltirilgan targ‘ibot tizimi shakllandi. Bu jarayonda Respublika Ma’naviyat targ‘ibot markazi, uning joylardagi tuzilmalari hamda Milliy g‘oya va mafkura ilmiy-amaliy markazi tomonidan muayyan ishlar amalga oshirilganini qayd etish lozim.
Bugungi kunda dunyoda globallashuv jarayonlari kuchayib, tinchlik va barqarorlikka qarshi yangi tahdid va xatarlar tobora ko‘payib bormoqda. Bunday murakkab va tahlikali vaziyat sohada amalga oshirilgan ishlarni tanqidiy baholab, uning faoliyatini zamon talablari asosida takomillashtirishni taqozo etmoqda.
Xususan, oila, mahalla va ta’lim muassasalarida yoshlar tarbiyasi, chekka hududlar va mahallalarda uyushmagan yoshlar bilan maqsadli g‘oyaviy-tarbiyaviy ishlarning yuzaki tarzda olib borilayotgani, jinoyatchilik, diniy ekstremizm va terroristik harakatlarga adashib qo‘shilib qolish, milliy qadriyatlarga e’tiborsizlik, erta turmush qurish, oilaviy ajralishlar kabi salbiy holatlarning oldini olishga qaratilgan targ‘ibot ishlarining aksariyat hollarda kutilgan natijani bermayotgani bu masalalarga jiddiy e’tiborni talab etmoqda.
Mamlakatimizda qabul qilingan 2017 — 2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasida eng avvalo, davlat boshqaruv organlarining quyi bo‘g‘inlari faoliyatini tubdan yaxshilash, ularning halq bilan muloqot qilishini ta’minlash, bu borada samarali ijtimoiy hamkorlik mexanizmini mustahkamlash ustuvor vazifa sifatida belgilab qo‘yilgan.
Ana shu maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda, ma’naviy-ma’rifiy targ‘ibot ishlarining mazmun-mundarijasini tubdan yaxshilash, ularning ko‘lami va miqyosini kengaytirish, tizimda faoliyat ko‘rsatayotgan soha xodimlarining bilim va malakasini izchil oshirib borish, tuman (shahar) darajasidagi xodimlar mehnatiga haq to‘lashning barqaror tizimini yo‘lga qo‘yish, sohada faoliyat olib borayotgan muassasa va tashkilotlar ishini muvofiqlashtirilmoqda.An’anlar tarixiy taraqqiyot jarayonida tabiiy va ijtimoiy extiyojlar asosida vujudga keladigan avloddan-avlodga meros bulib o’tadigan kishilar manaviy hayotiga tasir ko’rsatadigan madaniy hodisadir.ana’na o’ziga hos ijtimoiy hodisa sifatida kishilar ongiga singan qabul qilingan tartib va qoidalar majmuasi hisoblanadi.
Urf-odat kishilarning turmushiga singib ketgan, ma’lum muddatda takrorlanib turuvchi hatti harakat, ko’pchilik tomonidan qabul qilingan xulq atvor, qoidalar ko’nikmasi. Masalan, kichiklarning kattalarga salom berishi qiynalgan kishilar holidan habar olish hasharga borish kabilar o’zbek kabilar o’zbek xalqiga xos yaxshi odatlar hisoblanadi
Marosim-inson hayotidagi muhim sanalarni nishonlashga qaratilgan, rasmiy va ruhiy ko’tarinkilik vaziyatda o’tadigan, umum qabul qilingan tartib qoidalarga amal qiladigan tadbir hisoblanadi.
Odat kundalik hayotda doimo kuzatilsa marosim inson hayotidagi muhim hodisalar sodir bo’lganida vujudga keladi. Marosim kishilar hayotidagi eng muhim voqealar bilan bog’liq bo’ladi. Marosimga, bo’layotgan voqeaga guvoh sifatida odam chaqiriladi
Odamlar kimningdir g’ami yoki quvonchiga sherik bo’lishadi kelajakni o’ylab yaxshi niyatlar qilishadi. Inson hayotida bulib o’tayotgan muhim voqeani nishonlash jarayonida anana ham odat ham marosim ham mujassamlashadi
“anana”, “odat”, “marosim” bir biri bilan bevosita bog’liq hodisa hisoblanadi. Shu bois ananalarning tarkibiy qismi odat, odatning tarkibiy qismi marosim bo’lishi mumkun zamon taraqqiyoti va turmushidagi o’zgarishlar tasirida milliy tushunchalar mazmuni ham kengayib boradi
Ijtimoiy hayotdagi o’zgarishlar ta’sirida talabga javob bermay qolgan an’ana va bayramlar asta sekin unutiladi. Mohiyatan xalqchil ijtimoiy salmoqqa ega bo’lgan ananal taraqqiy etadi.
Masalan “navro’z”, “qovun sayli” bayramlar zamonaviy talablarga javob bergani uchun ham asrlar davomida yashab kelmoqda.
Xalq turmushining o’zgarishi unga mos ananalarni vujudga keltiradi o’zbek halqi xayotida ham yaqin yillar ichida avvaldan mavjud bo’lmagan ko’plab ijtimoiy va shaxsiy oilaviy anana, marosim va bayramlar paydo bo’ladi.
Joriy yilning 3 may kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev “Ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarorni imzoladi. Quyida ushbu qarorning to‘liq matni bilan tanishishingiz mumkin
Mamlakatimizda ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tizimli tashkil etish, bu borada amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarning samaradorligini oshirish, aholi, ayniqsa, yoshlarning intellektual salohiyati, ongu tafakkuri va dunyoqarashini yuksaltirish, mafkuraviy immunitetini mustahkamlash, vatanparvarlik, xalqqa muhabbat va sadoqat tuyg‘usi bilan yashaydigan barkamol avlodni tarbiyalashga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Shu bilan birga, jahonda g‘oyaviy-mafkuraviy kurashlar keskin davom etayotgan, ma’naviy tahdidlar kuchayib borayotgan hozirgi davrda yoshlar o‘rtasida milliy qadriyatlarga bepisandlik,zararli yot g‘oyalar ta’siriga berilish, jinoyatchilik va ekstremizm harakatlariga adashib qo‘shilib qolish holatlari hamon uchramoqda.
Ma’naviy-ma’rifiy ishlarning ta’sirchanligini oshirish, ma’naviyat sohasidagi ichki va tashqi tahdid hamda xavf-xatarlarga qarshi samarali kurashish, jamiyatda mafkuraviy immunitetni mustahkamlash, davlat va jamoat tashkilotlarining bu boradagi faoliyatiga yaqindan ko‘maklashish maqsadida:
1. Quyidagilar Respublika Ma’naviyat va ma’rifat kengashi (keyingi o‘rinlarda Respublika kengashi deb yuritiladi) faoliyatining asosiy yo‘nalishlari etib belgilansin:
aholi o‘rtasida faol fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish, jamiyatda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan demokratik tamoyillarni qaror toptirish;
mamlakatimizda amalga oshirilayotgan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning, qabul qilinayotgan qonun hujjatlarining mazmun-mohiyatini keng jamoatchilikka samarali yetkazish;
oila, mahalla, ta’lim muassasalari va mehnat jamoalarida ijtimoiy-ma’naviy muhitni o‘rganish va sog‘lomlashtirishga qaratilgan faoliyatda ishtirok etish,“mahalla–tuman–viloyat–respublika” prinsipi asosida hududlar kesimidagi ijtimoiy-ma’naviy muhit xaritasini shakllantirish, bu jarayonga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish;
“Jaholatga qarshi ma’rifat” g‘oyasi asosida jamiyatda uzluksiz ma’naviy-ma’rifiy tarbiya va targ‘ibot-tashviqot ishlarini tashkil etishning strategik yo‘nalishlari, ta’sirchan, kreativ va innovatsion uslublarini ishlab chiqish;
tinchlik va osoyishtalikka, mamlakatimizning barqaror taraqqiyotiga, qadriyat va urf-odatlarga hamda insonparvarlik g‘oyalariga xavf soluvchi turli ichki va tashqi tahdidlarga qarshi samarali targ‘ibot ishlarini olib borish;
aholining ijtimoiy-ma’naviy hayotida bunyodkorlik g‘oyalarini kuchaytirish,diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlik muhitini yanada mustahkamlash.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi, Xalq ta’limi vazirligi, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, Sog‘liqni saqlash vazirligi va “Oila” ilmiy-amaliy tadqiqot markazi bilan birgalikda uch oy muddatda quyidagilarni nazarda tutgan holda, Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi loyihasini ishlab chiqsin va Vazirlar Mahkamasiga kiritsin:
ma’naviy tarbiyani baholashning ilmiy asoslangan indikatorlari;
bola tarbiyasida milliy tarbiya metodlari va zamonaviy pedagogikaning ilg‘or yutuqlaridan samarali foydalanish shakllari;
ma’naviy tarbiyani shakllantirishda oila, ta’lim muassasalari, mahalla, ommaviy axborot vositalari va boshqa ijtimoiy tuzilmalar o‘rtasida samarali hamkorlikni o‘rnatish mexanizmlari;
tarbiyalanuvchilar bilan birga tarbiyachilarning ham bilimi va malakasini muntazam oshirib borishni nazarda tutuvchi uzluksiz ma’naviy tarbiya tizimi;
ma’naviy tarbiyani shakllantirishning homiladorlik davridan boshlanishi va tarbiyaning har bir bosqichdagi o‘ziga xos xususiyatlari;
ma’naviy tarbiyaning tadrijiy rivojlanish va uzluksizlik tamoyillariga asoslanishi;
b) Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘yicha respublika kengashi, Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi, “Oila” ilmiy-amaliy tadqiqot markazi bilan birgalikda ikki oy muddatda quyidagilarni nazarda tutgan holda, Jamiyatda ijtimoiy-ma’naviy muhitning holatini aniqlash va manzilli sog‘lomlashtirish metodikasi loyihasini ishlab chiqsin va Respublika kengashiga kiritsin:
hududlardagi ijtimoiy-ma’naviy muhit holatini xonadonma-xonadon yurib aniqlash, tizimli monitoring va tahlil qilishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya vositalaridan foydalanish shakllari;
tahlil natijalarini “mahalla–tuman–viloyat–respublika” prinsipi asosida hududlar kesimidagi ijtimoiy-ma’naviy muhit xaritasida aks ettirish tartibi;
ijtimoiy, iqtisodiy va psixologik muammolarni bartaraf etishga qaratilgan maqsadli va manzilli targ‘ibot-tashviqot ishlarini amalga oshirishga doir tavsiyalar;
aholining mafkuraviy immunitetini mustahkamlashga yo‘naltirilgan innovatsion metodlarni yaratish, ilmiy-amaliy dasturlarni amaliyotga joriy etish mexanizmlarini yaratish kabi bir qator topshiriqlar berilgan.
XXI asrning katta muammolaridan biri «mafkuraviy taʼzyiq»dir. Uning yoshlarga yetkazayotgan taʼsirlari koʼpgina davlatlar qatori mamlakatimizni ham chetlab oʼtmadi. Fan va texnika taraqqiy etgan ushbu asrda, ayniqsa, axborot texnologiyalari aql bovar qilmaydigan darajada rivojlanib bormoqda. Shuning bilan birga “Ommaviy madaniyat” zararlari ham kirib kela boshladi. Аvvalo madaniyat soʼzi haqidagi allomalar fikrini koʼzdan kechirsak. Qori Niyoziy ushbu soʼzning keng qamrovli tushuncha ekani haqida shunday deydi: “Madaniyat tarixi gʼoyat darajada murakkab boʼlib, uning hamma tomonlarini oʼz ichiga olgan kitob hech qaysi bir tilda yoʼq va boʼlishi ham mumkin emas”. Ishoqxon Ibrat esa madaniyatni oziqlantirib turuvchi omil yaxshi axloq ekanini taʼkidlaydi: Madaniyat jahondan osoyish, Xulq husni anga oroyish. Madaniyat xaloyiqqa rohat, Koʼrmagay gʼamni hech soat. Eʼtibor bersak, bu tushunchaning negizi ezgulikdan iboratdir.
Biroq, bugun tilimizda qoʼllanayotgan “ommaviy madaniyat” iborasi bu mazmunni inkor etayotgani rost. Yoshlar ongidagi gʼoyaviy boʼshliqdan foydalanib, chetdan kirib kelayotgan, biz uchun yot boʼlgan, maʼnaviy va axloqiy tuban illatlarni oʼz ichiga olgan bu “madaniyatlar” koʼplab falokatlarning ibtidosidir.“Ommaviy madaniyat” degan ibora ostida biz tasavvurimizga ham sigʼdirolmaydigan koʼplab axloqiy buzuqlik gʼoyalari mavjud. Xususan, zoʼravonlik, individualizm, egotsentrizm gʼoyalarini tarqatish, ana shu axloqsizlik orqasidan boylik orttirish, boshqa xalklarning qadim anʼana va qadriyatlari, turmush tarzining maʼnaviy negizlariga bepisandlik, ularni qoʼporishga qaratilgan xatarli tahdidlar ana shular jumlasidandir. Аyniqsa, ayni paytda keng tarqalgan axloqsizlikni “madaniyat” deb atalishi, yoyinki, ming yillik maʼnaviy qadriyat va anʼanalarni bepisandlik bilan “eskilik sarqiti” deyilishi yoshlarning tarbiyasiga jiddiy xavf solmoqda. Ming yillik odob-axloq qonimizga singgan ezgu qadriyatlarni boshqa anʼanalar bilan almashtirish ongli insonga xos boʼlmagan odatdir.Taniqli oʼzbek adibi Muso Toshmuhammad oʼgʼli Oybek shunday degan ekan: “Oʼzbek xalqi azaldan buyon madaniyat bulogʼining boshida boʼlgan.” Bugun yozuvchimiz А.Qodiriyning “Oʼtgan kunlar” asarida tasvirlagan oila, muhabbat, burch, hayo, iffat, maʼsuliyat, eʼtiqod, hurmat, mehr-oqibat kabi har bir millatdoshimiz uchun ibrat boʼla oladigan qadriyatlarning hayotdagi aksini toʼlaqonli uchratishimiz qiyin ekanligiga koʼpchiligimiz guvoh boʼlib turibmiz. Buyuk yozuvchimiz ularni millatdoshlarimizning ongi va qalbiga singdirish, uni ommalashtirish uchun oʼz jonini qurbon qilgan edi. Uning millatimiz maʼnaviyatini saqlab qolish yoʼlidagi fidoiyligi hammani qolipga solish, yagona maʼnaviyatni shakllantirishni maqsad qilgan, shu yoʼl bilan sobiq ittifoqdagi barcha millat va elatlarning maʼnaviyati oʼrniga oʼzga xalq maʼnaviyatining hukmronligini taʼminlash yoʼlida kamarbasta boʼlgan maʼnaviy qashshoq siyosatchilar va shovinistlarni dahshatga solgan edi. Masalan, millatimizda asrlar osha qon-qonimizga singib ketgan ota-onamizni ulugʼlash, oila muqaddasligini himoya qilish, farzandning ota-ona oldidagi burchi, ularning gapiga quloq solish, qilinadigan katta ishlarni bamaslahat amalga oshirish, aka-ukalar opa va singillar, kelin qaynota, qayinonalar oʼrtasidagi oʼzaro bogʼliqlik, mehr-oqibat, ustoz va shogird hurmati kabi muaqaddas qadriyatlarni qayta tiklash milliy tarbiyamiz oldida turgan eng dolzarb vazifadir.
Аmmo, bugun Yevropaga xos boʼlgan individualizm, ota-ona holidan xabar olmaslik, aka-uka, opa-singillar oʼrtasidagi yaqinlikning boʼlmasligi va ularning bir-birlarini qoʼllab-quvvatlamasliklar va boshqa bir qator holatlar millatimiz hayotiga kirib bormoqda. Bunday salbiy jarayonlarning oldini olish uchun ham milliy tarbiyamizning bosh yoʼnalishi globallashuv jarayonida sodir boʼlayotgan ana shu salbiy holatlarni barataraf etish taraqqiyotimiz talabi hisoblanadi
Bu borada olib borilayotgan muhim ishlarga qaramasdan, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sohalardagi yangilanishlar jarayonida ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning samaradorligiga to‘siq bo‘layotgan bir qator tizimli muammolar saqlanib qolmoqda.
Xususan, ma’naviy-ma’rifiy jarayonlarni tashkil etishda yaxlit tizim mavjud emas, xalqimiz, ayniqsa, yoshlarni ma’naviy tahdidlardan himoya qilish borasida yetarli darajada tashkiliy-amaliy va ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmayapti, ushbu yo‘nalishda davlat tashkilotlari, fuqarolik jamiyati institutlari, ommaviy axborot vositalari hamda xususiy sektorning ijtimoiy hamkorligi samarali yo‘lga qo‘yilmagan.
Mavjud muammolarni hal etish, ma’naviy-ma’rifiy ishlarning samarasi va ta’sirchanligini oshirish, ko‘lami va miqyosini yanada kengaytirish, mamlakat aholisi, avvalo, yoshlar qalbida amalga oshirilayotgan islohotlarga daxldorlik hissini kuchaytirish, sohadagi ishlarni muvofiqlashtirishning yagona tizimini yaratish ishlari olib borilmoqda.
Vatanga sadoqat, burch va mas’uliyat, tashabbuskorlik va boshqa fazilatlar yoshlar ongida nazariy tushunchalar sifatida qolib ketgani holda uning tabiatida amaliy odatlarga aylanmayapti. Buning oqibatida ularning ushbu fazilatlar haqidagi so’zlari bilan amallari orasida tafovut namoyon bo’lmoqda, bu esa har yili mustaqil hayotga kirib kelayotgan yigit-qizlarning hayotda o’z o’rinlarini topishlarida bir qator muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Ayrim o’quvchi-yoshlarda yuksak maqsadlarning shakllanmaganligi, o’zini o’zi o’qishga safarbar qilish, iroda, matonat, tirishqoqlik, harakat fazilatlari yetarli rivojlanmaganligi ta’lim sifatiga ham zarar ko’rsatmoqda.
Ma’naviy tarbiya sohasida o’qituvchilarning faoliyatini metodik ta’minlovchi o’quv materiallari, shu jumladan, ma’naviy tarbiya sohasiga oid metodik qo’llanmalar, o’quvchilar uchun zarur darsliklar yetarli emas.
Shu munosabat bilan «Uzluksiz ma’naviy tarbiya» konsepsiyasini (keyingi o’rinlarda Konsepsiya deb ataladi) muvaffaqiyatli amalga oshirish orqali ma’naviy tarbiya tizimini yanada rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi.

XULOSA


XXI asr axborot texnologiyalari davri. Zamon shiddat bilan rivojlanmoqda dunyoning bir chetida turib boshqa burchagidagi ma'lumotlani daqidalar ichida bilamiz. Burning ham yaxshi ham yomon tomonlari bor. Avzal tomoni shundaki biz shu infarmatsiyalardan foydalanib ko'rib o'z yurtimizda qo'llashimiz mumkin. Salbiy tomoni shundaki shu foydali infarmatsiyalar bilan birga "Ommaviy madaniyat " , "Terrarizm" , "Ekstrimizm" kabi ilatlar ham kirib kelmoqa.
O`zbеkiston davlati qariyalarni qadrlash, yoshlarga gamxo`rlik ko`rsatishni o`z taraqqiyotining ustuvor tamoyili qilib bеlgilagan. Binobarin, turli sabablarga ko`ra boquvchisiz qolgan kеksayu-yosh hеch mahal mеhr-muruvvatdan chеtda qolmasligi aniq. Ayni paytda milliy istiqlol g`oyasi har bir vatandoshimizning o`z fuqarolik burchlarini chuqur anglab еtishini, insoniylik va mеhribonlikni eng ezgu qadriyat sifatida e'tirof etiladi. Dahshatli urush yillarida yuz minglab еtim bolalarni asrab olib, milliy bag`rikеngligimizni dunyoga tanitgan insonlarga munosib bo`lish - milliy g`oyaga sadoqatning amaliy ifodasidir.

Milliy g`oya ruhiga yot bo`lgan salbiy xislatlardan biri - boqimandalik, loqaydlik bo`lib, bu mеhnat kishilarining g`ayratini, tashabbusini bo`g`ib kеlgan o`tmish tuzumdan mеros bo`lib o`tdi va hozir ham ayrim kishilarning faolligiga salbiy ta'sirini o`tkazmoqda.


O`zbеk xalqiga xos bo`lgan, boshqa tillarga tarjima qilish mushkul bo`lgan qadriyatlar -savob, muruvvat, sahovat, andisha kabi tushunchalarda insoniy mohiyat mujassamlashgan. Savob, kеng ma'no va dunyoviylik kasb etgan, xalqning iymon-e'tiqodidan chuqur o`rin olgan tushunchadir. Savob axtarish, savob ishlar va bеminnat yaxshilik qilish - ma'naviyatning yuksak bеlgisi, eng xalqchil qadriyatdir. Prеzidеnt I.Karimov xalq falsafasidan kеlib chiqib, «savob ishni har kim, har vaqt qilishi kеrak», dеb ta'kidlaydi. Shu day ekan biz pedagog kadrlar o'tmish VA kelajak ortasida ko'prik bulisimiz kerak qaysi tildan qaysi fandan kirishimizdan qatiy nazar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent 2017y .
2. Ta‘lim to‘g‘risidagi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. Toshkent 1997 y.
3.Shavkat Mirziyoyev “Dinimizning sofligini asrash – davr talabi” mavzuidagi anjumanda so‘zlagan nutqidan.
4. Uraeva, D. S., Sharipova, M. B., Zaripova, R. I., & Nizomova, S. S. (2020). THE EXPRESSION OF THE NATIONAL TRADITIONS AND BELIEFS IN UZBEK PHRASEOLOGICAL UNITS. Theoretical & Applied Science, (6), 469-472.
5. Рахимов Ф. Б., Шарипова М. Б. МЕСТО ИННОВАЦИЙ В РЕШЕНИИ
СОВРЕМЕННЫХ ПРОБЛЕМ НЕПРЕРЫВНОГО ОБРАЗОВАНИЯ //Academy. – 2020. – №. 5 (56).
6. Шарипова М. Б., Садуллоева М. Б. К. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В ОБЩЕСТВЕ //Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1 (46)
7. Шарипова М. Б., Мустакимова Г. А. Наследие мыслителей в эстетическом воспитании учащихся начальной школы //Вестник магистратуры. – 2019. – №. 10-
8. Sharipova M. B., Nizomova S. S. THE ARTISTIC IMAGE OF THE IMAGE OF" WATER" IN THE POEM //УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА. – 2018. – №. 11. – С.
9. Шарипова М. Б., Муродова Ш. Ш. ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В ЭПОСЕ «АЛПОМИШ» //Научный журнал. – 2020. – №. 9. – С. 32-
10. Шарипова М. Б. и др. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В ОБЩЕСТВЕ
//Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1. – С. 24-25.
11.Alekseeva M.N, Yashina V.I. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini rivojlantirish va savodxonligini o'rgatish usullari - 2000 yil.
12.Alyabyeva E.A. Musiqiy jo'r bo'lmagan logoritmik mashqlar: Uslubiy qo'llanma. - 64-b - 2006. (Maktabgacha ta'lim muassasasida nutq terapevti).
13.Bachina O.V. Korobova N.F. Ob'ektlar bilan barmoq gimnastikasi - 2007 yil.
14.Bezrukikh M.M, Efimova S.P. Yozishni o'rganishda qiyinchiliklarga duch kelgan bolalar bilan mashg'ulotlar uchun mashqlar. - 1997 yil.
15.Belova T.V. Solntseva V.A. Maktabga tayyorgarlik - 2007 yil.
16.Vagurina L. - Men o'rganishni boshlayman. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun – 1995 yil.
17.Venger L.A. Dyachenko M.O. - Maktabgacha yoshdagi bolalarda aqliy qobiliyatlarni rivojlantirish uchun o'yinlar va mashqlar - 1989 yil.
18.Wiesel T.G .- Maktabgacha va boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarda o'qish va yozishning buzilishi - 2005 yil.
19.Volina V.V. - Qiziqarli alifbo. - 1991 yil.
20.Volina V.V. - Raqam bayrami. Bolalar uchun qiziqarli matematika. - 1993 yil.
21.Volina V.V. - Biz o'ynab o'rganamiz - 1994 yil.
22Volkova G.A. - Bolalarda nutq buzilishlarini tekshirish usullari. - Sankt-Peterburg: 1993 yil.
23.Volkova G.A. - Nutq buzilishlari bo'lgan bolalarni psixologik va logopedik tekshirish usullari. Differensial diagnostika masalalari: O'quv-uslubiy qo'llanma. - Sankt-Peterburg: "CHILDHOOD-PRESS", 2008 yil.
24.Glinka G.A. Men to'g'ri gapiraman, o'qiyman, yozaman. - Sankt-Peterburg, 1996 yil.
Download 236 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling