Pediatriyada hamshiralik ishi


Download 1.48 Mb.
Pdf ko'rish
bet22/34
Sana15.12.2019
Hajmi1.48 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   34
Bu  holat  anemiya  va  qon  ketishiga  moyillik,  holsizlik,  issiqlik,
suyaklarda  og‘riq,  shikastlangan  a’zolarning  (jigar,  taloq,  limfa
tugunlarining) kattalashishiga olib keladi. 75—80 % leykemiyani
o‘tkir limfoleykoz, 20 % ni o‘tkir miyeloid leykoz tashkil qiladi.
O‘tkir  limfoleykoz  limfotsitlar  tugallanmagan  differensiatsiya
bosqichida sifatsiz shaklga o‘tadi va yetilmagan xususiyatli shaklda
ko‘paya boshlaydi. Davolashning asosida kimyoterapiya bo‘lib, bundan
tashqari  uni  quyidagi  to‘rtta  guruhga  bo‘lish  mumkin:  remissiya
induksiyasi,  mustahkamlovchi  terapiya,  markaziy  asab  tizimi
shikastlanishining oldini oluvshi, quvvatlovchi terapiya. Leykemiya
bilan kasallangan bolalarning 75—80 % besh yoshgacha yashaydi.
O‘tkir  miyeloid  leykozda  limfotsitlardan  tashqari  granulo-
tsitlar,  monotsitlar,  eritroblastlar  va  megakariotsitlar  hujayralari
tugallanmagan differensiatsiya bosqichida yomon sifatli shaklga
o‘tadi va ko‘payadi. Davolash uchun remissiya induksiyasi, quv-
vatlovchi va markaziy asab tizimi shikastlanishining oldini oluvchi
terapiya o‘tkaziladi. Remissiya induksiyasi yuqori samarali, ya’ni
80—90 % bo‘lishiga qaramay hammasi bo‘lib 50—60 % bolalar
5 yoshgacha yashaydi.
16.2. Bosh miya o‘smasi
O‘smalar ichida eng ko‘p uchraydigani bosh miya o‘smalari
hisoblanadi.  2  yoshdan  7  yoshgacha  bo‘lgan  bolalarda,  asosan,
subtentoreal (bosh miya va miyachani ajratib turuvchi membrana)
o‘sma kuzatiladi va ulardan eng ko‘p uchraydigani miyacha o‘sma-
sidir. Kasallikning asosiy belgisi sababsiz, tana holati o‘zgartirilganda

197
qusish bo‘lib, bunda ko‘ngil aynishi kuzatilmaydi. Bundan tash-
qari, bosh og‘rishi, yurganda chayqalish belgilari ham kuzatiladi.
Bolalarda kasallik belgilari to‘satdan va tez rivojlanadi.
16.3.  Neyroblastoma
O‘sma bo‘yindan dumg‘azagacha o‘tuvchi simpatik tugunlarda
bo‘ladi,  katexolamin  ishlab  chiqaradi.  Simpatik  asabda  ishlab
chiqarilishi kerak bo‘lgan hujayralar shakli o‘zgaradi. Neyroblastoma
bosh miya o‘smasidan keyin eng ko‘p uchraydigan o‘sma hisob-
lanadi. Ko‘krak yoshidagi davrda kuzatiladigan o‘smada oqibati xayrli,
1 yoshdan keyin kuzatilganda esa oqibati, asosan, ayanchli bo‘ladi.
Davolash. O‘sma kasalliklarini davolashda, asosan, kimyotera-
piyadan foydalaniladi. Katta o‘smalarni davolashda esa jarrohlik
amaliyoti va radioterapiya ham qo‘llaniladi. Og‘ir holatlarda qon
hosil  qiluvchi  o‘zak  hujayralarni  ko‘chirib  o‘tkazish  bilan  birga
o‘smaga qarshi dorilar va radioterapiya qo‘llaniladi.
Bolalarda kimyoterapiya bir necha kun, bir necha preparatni
bir vaqtda qo‘llagan holda o‘tkaziladi. 3—4 hafta o‘tgach preparatlar-
ning nojo‘ya ta’siri ketgandan so‘ng dori vositalari qayta beriladi.
Davolash uzoq vaqt davom etishi, organizmda nojo‘ya ta’sirlari
bo‘ladigan  og‘riqli  inyeksion  muolajalar  qo‘llanilishi,  sochning
to‘kilishi, kuchli ruhiy aziyatlar kuzatiladi. Shuning uchun ushbu
holatlarni oldindan tushuntirish kerak bo‘ladi.
Kimyoterapiya. Yomon sifatli o‘sma hujayralari sog‘lom hujayraga
nisbatan tez ko‘payadi. Shuning uchun o‘smaga qarshi moddalar
sog‘lom hujayraga nisbatan shikastlangan hujayraga yaxshi ta’sir
qiladi.  O‘smaga  qarshi  preparatlar  hujayralar  tez  ko‘payadigan
joylarga,  ya’ni  suyak  ko‘migi  hujayralariga,  shilliq  pardalarga,
soch ildiziga ta’sir qiladi.
Radioterapiya. Radioterapiyadan keyin nurlangan joyda der-
matit va pigmentatsiya kuzatiladi. Gigiyenik muolaja o‘tkazilayotganda
nurlangan  sohani  qattiq  artmaslik,  issiq  ta’sir  qilmasligi  uchun
iliq suvdan foydalanish kerak. Shuningdek, nurlangan soha ajralib
turishi uchun belgi qo‘yiladi. Gigiyenik muolajalar o‘tkazish vaqtida
bu belgi yuvilib ketmasligi nazorat qilinadi.
Nurlash vaqtida og‘riq unchalik kuchli bo‘lmasa-da, tinchlik
va yotoq rejimiga rioya qilinadi, kichik bolalarga uxlatuvchi do-
rilar  beriladi.  Muolajadan  keyin  ovqatlantirish  vaqtida  aspira-
tsiyaning oldini olish uchun ehtiyot bo‘lish kerak.

198
Operatsiya  katta  o‘smalarni  olib  tashlash  uchun  o‘tkaziladi.
Shuningdek,  olib  tashlangandan  keyin  makroskopik  aniqlash
mumkin bo‘lmagan qoldiq qolib ketgan bo‘lsa operatsiya vaqtida
radioterapiya yoki operatsiyadan keyin kimyoterapiya o‘tkaziladi.
Suyak ko‘migini ko‘chirib o‘tkazish. Suyak ko‘migini ko‘chirib
o‘tkaziladigan bolalarda ko‘chirib o‘tkazguncha katta dozada  kimyo-
terapiya va butun tanaga radioterapiya o‘tkaziladi. Qabul qilmaslik va
asoratlar natijasida jismoniy qiynalish kuzatiladi. Bundan tashqari,
infeksiyaning oldini olish uchun alohidalash va kelgusi oqibatni
aytish qiyinligi bilan bog‘liq ruhiy muammolar paydo bo‘ladi.
Ko‘chirib o‘tkazish davolash qiyin bo‘layotgan leykemiya va
retsidiv berayotgan hollarida qo‘llaniladi, bunda kuchli bezovtalik
holatida turgan oila a’zolariga davolash usulini tanlash to‘g‘ri keladi.
Davo usulini tanlashda bolaning qatnashishini ta’minlash va bola
o‘z ixtiyori bilan ko‘chirib o‘tkazish va undan kelib chiqadigan
asoratlarni  tushunishi  kerak.
Davolash o‘tkazilganiga qaramay, bolalarda terminal davrga o‘tish
hollari uchraydi. Bola o‘lishini bilgan holda ham parvarish qilinishi
kerak.  Xosoy  aytadiki,  «mutaxassislar  o‘ylaydilarki,  tuzalishga
ishonish kerak va o‘limdan ham qochmaslik kerak, tibbiy xodim oila
a’zolari bilan gaplashishi va haqiqatni tushuntirishi kerak. Buning
uchun tibbiy xodim tinch vaqt va joy tanlashi, bola va uning oila
a’zolariga  tushunarli  omillar  bilan  bor  haqiqatni  aytishi  kerak.
Shundan keyin oila a’zolari haqiqatni tushunadilar va oxirgi davr
boshlanayotganini qabul qiladilar». Oxirgi davrda bolalarni parvarish
qilishda  faqat  og‘riq,  qusish,  qon  kelish  va  boshqa  belgilarni
yengillatish emas, balki bola hayot darajasini hisobga olish kerak.
Bola va uning oilasini uning o‘limiga tayyorlashda oila a’zolariga ham
bolaga qaragandek qaraladi. Oxirgi davrda tibbiy muolajalardan ko‘ra
parvarish muhim hisoblanadi. Hamshira nigohlari hayot va o‘lim
o‘rtasida o‘tkazilayotgan parvarishga katta ta’sir qiladi.
17.  BOLALARDAGI  TUG‘MA  NUQSONLAR
Bolaning  tug‘ma  nuqsonli  tug‘ilish  sabablari  bola  dunyoga
kelgunga qadar sodir bo‘ladi. Bola tug‘ilgandan keyin esa tug‘ma
nuqson belgilari namoyon bo‘ladi. Sababiga ko‘ra tug‘ma nuqsonlarni
quyidagi turlarga bo‘lish mumkin:
1. Irsiy.
2. Xromasom.
3. Multifaktorial.

199
4. Medikamentlar ta’sirida kelib chiqqan.
5. Ona qornida zararlanish ta’sirida kelib chiqqan.
6. Tashqi muhitning zararli ta’sirida kelib chiqqan.
Tashqi  muhit  omillariga  dorilar  qabul  qilish,  infeksiyalar,
qarindosn-urug‘lar  o‘rtasidagi  nikohlarni  misol  qilish  mumkin.
Hamma ota-onalar bolalarining sog‘lom bo‘lishini xohlaydilar.
Shuning  uchun  tug‘ma  nuqsonli  bolalar  tug‘ilishini  bilgan  ota-
onalar shokka tushadilar, UTT vaqtida nuqsonlar haqida eshit-
ganda hayajonlanish va ruhiy bezovtalanish sezadilar. Tashxisga
qaramasdan ota-onalarga bolani tashlab ketish haqida qandaydir
chora qo‘llash juda qiyin holat hisoblanadi. Tug‘ma nuqsonli bola
tug‘ilishini kutayotgan ota-onalar holati quyidagilarga bo‘linadi:
1. Shok holati.
2. Inkor  etish.
3. Qabul qila olmaslik va  g‘amga botish.
4. Moslashish.
5. Oldingi holatda qolish.
Ushbu holatlardan kelib chiqqan holda ota-onalar bilan suhbat
o‘tkaziladi.
Bola  nuqson  bilan  tug‘ilishini  yoki  tug‘ilganini  ota-onalarga
yaxshilab,  vahima  qilmasdan  tushuntirish  kerak.  Shokdan  chiq-
qandan  keyin  ota-onalar  o‘zlarini  aybdor  sanab,  jahllari  chiqadi.
Ikkinchi  tomondan  o‘z  his-tuyg‘ulari  bilan  kurashadilar.  Bu
paytda ota-onalarning bor haqiqatni anglashi va tushunib yetishi
qiyin, shuning uchun ota-onalarga g‘amini yengillashtirish uchun
sharoit yaratish kerak. Hamshira ochiq ko‘ngilli bo‘lishi, bolalarni
ota-onalari bilan birga o‘stirishi va tarbiyalashi, ota-onalar bilan
ishonchli munosabatda bo‘lishi lozim.
17.1. Bosh miya nuqsoni
Kalla suyagining rivojlanmay qolishi natijasida bosh miyaning
ham rivojlanmasligi anensefaliyaga olib keladi. Bosh miya qattiq
qobiq bilan o‘ralgan bo‘lib, u katta miya o‘rog‘ini va miyachani
hosil qiladi. Bosh miyaning bir qismi bu qobiq hosilalari chegara-
sidan  chiqsa,  bosh  miyaning  churrasi  kelib  chiqadi.  Miyaning
zararlangan qismiga qarab simptomlar farqlanadi. Masalan, kalla
ichi bosimining oshishiga qarab bosh og‘riqlari, qusish, es-hush
rivojlanishining  buzilishi,  tana  bir  tomonining  falajlanishi,  ko‘z
nuqsonlari  va  boshqalar  paydo  bo‘ladi.  Uzunchoq  miyaning
bosilishida nafas olishning buzilishi (nafas butunlay to‘xtab qolishi
mumkin) kuzatiladi. Qon aylanishi buziladi.

200
17.2. Bolalarda lab va qattiq tanglay yorig‘i
Lab yorig‘i yuqorigi labning to‘liq rivojlanmaganligidan kelib
chiqadi. Tanglay yorig‘ining birlamchi turida tanglayning ikkita
bo‘limi  to‘liq  birikib  ketmagan  bo‘lsa,  ikkilamchisida  tanglay
o‘simtalarining  o‘smasligi  kuzatiladi.  Lab  yorig‘i  bir  tomondan
yutishning yengil buzilishiga olib kelsa, ikkinchi tomondan bemorga
psixologik  ta’sir  etadi.  Lab  va  tanglay  yorig‘i  sohasida  mushak
funksiyasining buzilishidan burun-halqum yopilishi yo‘qoladi va
bemor so‘zlarini to‘g‘ri talaffuz qila olmaydi.
Lab va qattiq tanglayning yorig‘i bola tug‘ilgan zahoti aniqlanadi.
Chunki  bunda  bola  emayotganda  qiyinchiliklar  paydo  bo‘ladi.
Operatsiyagacha  bolani  yaxshi  ovqatlantirish,  og‘rigan  sohani
avaylash, infeksiya tushishiga yo‘l qo‘ymaslik, nafas olish buzilish-
larining oldini olish choralari ko‘riladi.
Bolani lab yorig‘i bilan ko‘rish oila a’zolari uchun katta zarba
hisoblanadi, onaga operatsiyagacha psixologik tomondan yordam
berish kerak bo‘ladi.
Bolaning otasi onani qo‘llab-quvvatlashi kerak. Ota o‘z bolasidagi
o‘zgarishlarni  to‘g‘ri  qabul  qilishi  va  onaga  kerakli  yordamni
ko‘rsatishi  kerak.
Lab va tanglay yorig‘ida ko‘krak bilan ovqatlantirilganda bolani
emizish va yutinishiga, sut miqdori va vaqtiga e’tiborli bo‘lish talab
etiladi. Chunki aspiratsion zotiljam, yuqori nafas yo‘li, burun va
quloq infeksiyasi paydo bo‘lishi mumkin.
Ko‘krak bilan emizish vaqtida og‘iz orqali ovqatlantirishni iloji
boricha uzoq tavsiya etiladi. Lab va qattiq tanglay yorig‘ida bola-
larni  ovqatlantirganda  har  xil  moslamalardan  to‘g‘ri  kelgani
qo‘llanilishi mumkin.
Aspiratsiya kelib chiqmasligini nazorat qilish va havo chiqishini
ta’minlash  kerak.  Chunki  bola  ovqatlanayotganida  havoni  ko‘p
yutadi.
Ko‘krak  bilan  emizishda  qiyinchiliklar  kuzatilsa,  zonddan
foydalaniladi. Bunda ko‘krak bilan emizayotganga o‘xshab bolani
erkalatish va quchoqlash zarur. Bola og‘zining tozaligini saqlab
turish  uchun  emizishdan  so‘ng  suv  berish  va  og‘iz  boshlig‘ini
artish kerak. Ko‘pincha, bola lablari quriydi, shuning uchun lab
atrofi namligini saqlash zarur.
Davolash operativ yo‘l bilan amalga oshiriladi.

201
17.3. Qizilo‘ngach atreziyasi
Ko‘pincha, qizilo‘ngach va traxeya o‘rtasida oqma (teshik) hosil
bo‘ladi. Traxeya-qizilo‘ngach oqmasining «A» dan «E» gacha bo‘lgan
shakllari Gross tasnifi bo‘yicha farqlanadi (37-rasm). Eng ko‘p «C»
shakli uchraydi, bunda qizilo‘ngachning yuqori qismi yopiq, pastki
qismi traxeya bilan birlashadi. Bunda bola tug‘ilgan zahoti og‘izdan
ko‘pik ajralish, emgandan keyin qusish, nafas olishning qiyinlashishi
kuzatiladi. Tashxis qo‘yayotganda rentgenologiya usulidan foyda-
laniladi.  Bunda  qizilo‘ngachga  kiritilayotgan  zond  oshqozonga
yetmasdan qayrilib ketadi.
Davolash uchun jarrohlik amaliyoti o‘tkaziladi, ba’zan bolaning
umumiy ahvoli gastrostoma yordamida yaxshilanadi, so‘ng jarrohlik
amaliyoti o‘tkaziladi. Jarrohlikda qizilo‘ngach-traxeya oqmasi kesilib,
qizilo‘ngachning yuqori va pastki qismlari birgalikda tikiladi.
17.4. Anus atreziyasi
Homiladorlikning 4-haftasidan 12-haftasigacha bo‘lgan davrda
to‘g‘ri ichak rivojlanishining buzilishi natijasida kelib chiqadi. Bu
tug‘ma  nuqson  bemorlarning  yarmida  boshqa  tizimlarning
nuqsonlari  bilan  qo‘shilgan  holda  keladi.  Uchrash  nisbati  5000
tadan 1 taga to‘g‘ri keladi va  o‘g‘il bolalarda ko‘proq kuzatiladi.
Ichaklarning ko‘r bo‘lgan oxirlarining joylashishiga qarab nuqson-
lar  «pastki»,  «o‘rta»  va  «yuqori»  ichak  atreziyalariga  bo‘linadi
(38-rasm). «Pastki» nuqsonda chaqaloqlik davrida anus plastikasi
(proktoplastika) o‘tkaziladi va ko‘pgina bemorlarda najas kelishi
bemalol sodir bo‘ladi. «O‘rta» va «yuqori» nuqsonlarda proktoplasti-
kaning iloji yo‘q, vaqtinchalik kolostoma qo‘yiladi, so‘ngra prokto-
plastika o‘tkaziladi va jarrohlikdan so‘ng najas kelishida muammolar
Qizilo‘ngachning yuqori qismi
Traxeya
Qizilo‘ngachning pastki qismi
37-rasm. Qizilo‘ngach atreziyasining Gross bo‘yicha tasnifi.
A
B
C
D
E

202
bo‘lishi mumkin. Bemor oldida defekatsiyani o‘tkazishni o‘rganish
va fiziologik ajralmalarni mustaqil chiqara olish masalasi turadi.
Anus atreziyasida butun tana sinchiklab ko‘rib chiqiladi, siydik
ajratish tizimi va yurak nuqsonlari bilan birga uchrashi mumkin
bo‘lgan buzilishlarni ertaroq aniqlashga harakat qilish kerak.
18. IRSIY VA NASLDAN NASLGA O‘TUVCHI
KASALLIKLAR
Xromosoma anomaliyalari bolalarning rivojlanishdan orqada
qolishi va ko‘pgina tug‘ma nuqsonlarning sababi hisoblanadi.
O‘sish va rivojlanishdan orqada qolish kasalliklari uzoq vaqt par-
varishni talab qiladi.
18.1. Klaynfelter sindromi
Bu kasallik 1942-yilda G. Klaynfelter tomonidan aniqlangan.
Klaynfelter kasalligida xromosomalar soni ortiqcha bo‘ladi, ya’ni
44 XXY. Ushbu kasallik bilan tug‘ilgan bolalarning sog‘ bolalarga
nisbati 1:1000 bo‘lib, bu nisbat katta yoshdagi kishilarda ham uchraydi.
Aqliy xususiyati normaga yaqin, lekin X xromosoma qancha
ko‘p  bo‘lsa,  shuncha  ko‘p  aqliy  zaiflik  kuzatiladi.  Klaynfelter
sindromidagi bemorlarga sekin o‘sish, ko‘krakning kattalashishi,
oyoq-qo‘llarning,  bo‘yning  uzun  bo‘lishi  xarakterli.  Ko‘krak
yoshidagi va maktab yoshidagi bolalarda uncha sezilmaydi, jinsiy
rivojlanish yoshiga yetgach moyaklar rivojlanishida anomaliyalar
kuzatiladi, moyaklar kichikligicha qolib sperma bo‘lmaydi. Lekin
tashqi  jinsiy  a’zolar  normal  rivojlanadi.  Erkaklarda  ba’zan  sut
bezlari o‘smasi uchraydi va qandli diabetga moyillik kuzatiladi. Ba’zan
kasallik bepushtlikka tekshiruv o‘tkrazilganda aniqlanadi.
Diagnostikasi.  Xromosomalarni  tekshirish  bilan  tashxis
qo‘yiladi.
Davolash. Simptomatik davolash o‘tkaziladi.
Pastki
O‘rta
Yuqori
38-rasm. Anus atreziyasining tasnifi.

203
18.2. Shereshevskiy-Terner sindromi
Ayollar  jinsiy  xromosomalari  anomaliyasi  bo‘lib,  bitta  jinsiy
xromosoma (X xromosoma) bo‘lmasligi yoki tuzilishida nuqson
bo‘lib, 45 X kariotið bilan namoyon bo‘ladi.
Belgilari:  pakanalik,  qo‘l-oyoqlarning  kalta  bo‘lishi,  jinsiy
infantilizm,  jinsiy  a’zolar  funksiyasining  buzilishi  kuzatiladi.
Ko‘krak bezlari o‘smaydi, hayz ko‘rmaydi va tug‘maydi. Bo‘yinning
yon  yuzalari  terisida  qanotsimon  burmalari,  bilak  bo‘g‘imlarida
deformatsiya, tug‘ma yurak nuqsonlari, tug‘ma buyrak anomaliya-
lari bo‘ladi. Aqliy xususiyati o‘zgarishsiz, ba’zi hollarda o‘zgarish-
lar — oligofreniya kuzatilishi mumkin.
Diagnostikasi. Xromosomalarni tekshirish.
Davolash.  Pakanalikda  bo‘yni  o‘stirish  uchun  gormonlar,
vitaminlar  qo‘llaniladi,  ikkilamchi  jinsiy  belgilar  rivojlanishi
o‘zgarishida ayollar jinsiy gormonlari qo‘llaniladi.
18.3. Daun sindromi
Xromosoma  patologiyalarining  bir  shakli  bo‘lib,  normadagi
46 xromosoma o‘rnida 47 xromosoma  kariotipi  bo‘lishi,   21-xro-
somada ikkita normal xromosomaning o‘rniga uchta bo‘lishi bilan
namoyon bo‘ladi. Kasallik ruhiy va jismoniy rivojlanishdan orqada
qolish, o‘ziga xos tashqi ko‘rinish va boshqa anomaliyalar bo‘lishi
bilan kechadi. O‘rtacha 1000 tadan 1 ta bolada uchraydi.
Sababi kech tug‘ish (35 yoshdan so‘ng) va ba’zi hollarda ota-
ning katta yoshda bo‘lishi hisoblanadi.
Belgilari: o‘rta va yuqori darajalarida aqliy va jismoniy rivojla-
nishdan  orqada  qolish  kuzatiladi.  O‘ziga  xos  tashqi  ko‘rinish:
yuzning  yassi  bo‘lishi,  ko‘z  yoriqlarining  qiyshiq  joylashishi,
burun  to‘sig‘ining  keng  bo‘lishi,  epikantus  (ko‘zning  ichki
burchagida ko‘z yoshi do‘mbog‘ini yopib turuvchi yuqori qovoq
teri  burmasi)  bo‘lishi,  shuningdek,  50  %  da  yurak  nuqsonlari,
hazm a’zolarida nuqsonlar uchraydi.
Agar  bolalarda  tug‘ilgandan  so‘ng  tug‘ma  yurak  nuqsonlari
kuzatilmasa, ular 50 yoshgacha hayot kechirishi mumkin. Ko‘p
hollarda psixomotor rivojlanishdan orqada qolish uchraydi, lekin
bu  og‘ir  kechmay,  ko‘krak  yoshidanoq  bolani  maxsus  tarbiya-
lashga, maxsus nutq mashqlarini bajarishga bog‘liq. Agar oilada
Daun  sindromi  bilan  tug‘ilgan  bolaga  nisbatan  yaxshi  munosa-
batda bo‘linsa, u bemalol o‘sishi va rivojlanishi mumkin.

204
Davolash. Asoratlar bo‘ladigan bo‘lsa, bola tug‘ilishi bilan da-
volash  boshlanadi.
18.4. Moddalar almashinuvining nasliy buzilishlari
Fenilketonuriya fenilalaninning (aminokislotalardan biri) tiro-
zinga aylanishini katalizatsiya qiluvchi fermentning tug‘ma yetish-
movchiligi oqibatida yuzaga keluvchi nasliy kasallik hisoblanadi.
Ota-onalari  qarindosh  bo‘lgan  chaqaloqlarda  ko‘p  uchraydi.
Tug‘ilgandan keyin boshlang‘ch davrda o‘zgarishlar kuzatilmaydi,
lekin sekin-asta fenilketonuriyaning simptomlari paydo bo‘ladi.
3  haftadan  so‘ng  bolalarda  qusish  boshlanib,  ular  injiq  bo‘lib
qoladilar, harakat rivojlanishida va aqliy funksiyalarda yetishmov-
chilik kuzatiladi. Shu vaqtgacha ushbu kasallikning spetsifik davosi
yo‘q, lekin butun hayot davomida kasallik rivojlanishining oldini
olish uchun fenilalaninni cheklovchi maxsus parhezga rioya qilish
kerak bo‘ladi. Muammo shundan iboratki, bunga oila budjeti ko‘p
sarf bo‘ladi. Minimal miqdorda protein saqlagan oziq-ovqatlarni
iste’mol qilish kerak, har kungi iste’mol uchun maxsus sut berish
mumkin, meva va sabzavotlar cheklanadi, kraxmal saqlovchi oziq-
ovqatlar  beriladi.
Gomotsistinuriya  metionin  almashinuvida  ishlab  chiqari-
luvchi,  gomotsistin  sintezlovchi  fermentning  yetishmovchiligi
bilan bog‘liq bo‘lgan nasliy kasallik bolib, bunda qonda gomo-
tsistin va metionin miqdorining oshishi va siydikda gomotsistin
aniqlanishi kuzatiladi.
Asosan  tug‘uruq  vaqtida  kasallik  simptomlari  yuzaga  chiq-
maydi, lekin tug‘uruqdan so‘ng davolash o‘tkazilmasa, markaziy
asab  tizimining  buzilishi,  suyaklarda  patologiyalar,  trombo-
emboliya  va  boshqa  asoratlar  rivojlanadi.  Davolash  maqsadida
tarkibida metionin bor mahsulotlarni iste’mol qilishni cheklovchi
parhez davo o‘tkaziladi. Ko‘krak yoshidagi bolalar uchun metionin
saqlamagan maxsus sut ishlatiladi. Ammo metionin o‘sish va rivoj-
lanish  uchun  kerakli  bo‘lgan  aminokislota  hisoblanadi,  shuning
uchun  oddiy  sutdan  foydalanib,  qonda  metioninning  normal
miqdori saqlanishi nazoratga olinishi muhim. B
6
 vitaminini be-
rish parhez rejimini osonlashtiradi. Dastlabki bosqichlarda da-
volash o‘tkazilsa natija yaxshi bo‘lishi, lekin parhez davolash bilan
qonda  metionin  miqdori  nazorat  qilinmasa,  tromboemboliya-
ning oqibati o‘lim bilan tugashi mumkin.

205
II.  AMALIY  QISM
Ushbu qismda hamshira tomonidan bajarilishi kerak bo‘lgan
amaliy ko‘nikmalarning aksariyati haqida ma’lumotlar keltiriladi.
Har qanday amaliy ko‘nikma — muolaja bajarilishidan oldin va
keyin hamshira albatta qo‘llarini yuvib tozalashni bilishi kerak.
Qo‘llarni  yuvish  tartibi:
1. Jo‘mrak ochiladi va suv harorati hamda oqimi tartibga solinadi.
2. Chap va o‘ng tirsaklarning pastki qismi sovun bilan yuviladi
va chayiladi.
3. Avval chap, keyin o‘ng qo‘l barmoqlari va oraliqlari sovun
bilan yuviladi va chayiladi.
4. Avval chap, keyin o‘ng qo‘l tirnoqlari yuzasi sovunlab yuviladi.
5. Jo‘mrak barmoqlarni tekkizmagan holda yopiladi.
6. Avval chap, keyin o‘ng qo‘l quritiladi (imkon qadar salfetka
bilan).
7. Steril  maydonda  ishlash  zarurati  bo‘lsa,  qo‘llar  yuvishdan
tashqari zararsizlantiriladi.
Aksari muolajalar hozirgi talablar bo‘yicha tibbiyot xodimla-
rini turli xil yuqumli kasalliklardan himoya maqsadida tibbiy qo‘l-
qoplarda bajarilmoqda.
Qo‘lqoplarni kiyish tartibi:
1. Qo‘lqop chetlarini manjetga o‘xshatib qaytariladi.
2. O‘ng  qo‘lning  bosh  va  ko‘rsatkich  barmoqlari  bilan  chap
qo‘lqopning qayrilgan chetlaridan ushlab chap qo‘lga tortiladi.
3. Chap qo‘lga kiyilgan qo‘lqop bilan barmoqlar yordamida qay-
rilgan o‘ng qo‘lqopning ichkari yuzasidan ushlab o‘ng qo‘lga tortiladi.
4. Barmoqlar holatini o‘zgartirmasdan  qo‘lqopning  qayrilgan
cheti o‘z holiga keltiriladi.
5. Xuddi shu yo‘nalishda chap qo‘lqopning chetlari ham asliga
keltiriladi.
6. Qo‘lqoplar kiyilgach, hamshira spirtli sharcha bilan ularga
obdan ishlov beradi va muolajalarni bajarishga kirishadi.
Har  qanday  muolajani  bajarishdan  oldin  hamshira  bolaning
onasiga (agar bola yosh bo‘lsa) uni qanday ushlab turishi lozimligi

206
haqida instruktaj o‘tkazishi kerak, chunki bola qancha yosh bo‘lsa,
muolajani  bajarishda  u  shuncha  xalaqit  berishi  yoki  qimirlay-
verib muolajaning oxirigacha bajarilmay qolishiga sabab bo‘lishi
mumkin.
Endi  bevosita  amaliy  ko‘nikmalarni  bajarish  qoidalari  va
tartiblari haqida ma’lumotlar beramiz.
1.  TERI,  TERIOSTI  YOG‘  QATLAMI,  SHILLIQ
PARDALAR,  SUYAKLAR  VA  MUSHAKLAR  HOLATINI
BAHOLASH  VA  PARVARISH  QILISHGA  DOIR
AMALIY  KO‘NIKMALAR
1.1. Bolaning terisini baholash
Hamshira avval qo‘llarini yuvib, quritib va isitib olgach, imkon
qadar issiq xonada bolaning terisini ko‘zdan kechirishi kerak. Bola
yalang‘och qilib yechintiriladi, kattaroq bolalar esa bundan xijolat
bo‘lib  tortinishi  mumkin,  shuning  uchun  ularni  navbati  bilan
yechintiriladi. Kichik bolalar, odatda, yo‘rgaklash stolida ko‘zdan
kechiriladi.  Bola  yig‘lab  xarxasha  qiladigan  bo‘lsa,  unga  rangdor


Download 1.48 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   34




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling