Qishloq Arxitekturasi


Download 0.74 Mb.
Sana29.11.2019
Hajmi0.74 Mb.

Samarqand Davlat arxitektura-qurilish instituti “Qishloq Arxitekturasi”kafedrasi 301-QQL guruh talabasi Jo’rayeva Rushananing arxitektura va shaharsozlik tarixi fanidan Taqdimot

  • MAVZU: Baqtriya
  • arxitekturasi

  • REJA:
  • Baqtriya davlatining paydo bo’lishi.
  • Baqtriya davlatining madaniyati.
  • Baqtriya davlatining arxitekturasi.

  • Baqtriya - bu geografik makon, viloyat, viloyat nomi esa Baqtr (Balxob) daryosi nomi bilan bog`liq. Baqtriyaning poytaxt shaxri Baqtr ham xuddi shunday bog`liqlikda. Yunon tarixchilari bu xaqda shunday yozib qoldirganlar: "Uning (Baqtr daryosining - A. 3.) nomi bilan shaxar va viloyat (ham) ataladi". "Zariaspa shahri keyinchalik daryo nomi bilan Baqtr deb atalgan".

  • Baqtriya geografik chegarasini janubda Xinduqush (Parnass, Papopamis), shimolda Sug`diyona, g`arbda esa Marg`iyonagacha (Murg`ob voxasi) belgilash mumkin. "Avesto"da Baqtriya (Baxdi) "bayroqlari (doim) baland hilpirab turadigan", ya'ni shon-shavkat o`lkasi sifatida tilga olinadi.

  • Qadimgi Baqtriyani boshqargan siyosiy sulolalar to`g`risida xozircha biron-bir ilmiy xulosa qilish qiyin. Shu bilan birga bu boradagi mavjud afsonalardan Baqtriyalik xukumdorlar, ularning kuch-qudrati o`z zamonasida mashxur va ma'ruf bo`lganligini bilib olish mumkin.

Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda Yunon Baqtriya davlatining salavkiylardan ajralib chiqishi yunon zadogonlarining qo’zg’oloni xususiyatiga ega bo’lib, unga Baqtriya aholisi tomonidan qo’llab-quvvatlangan Diodot boshchilik qiladi. Tadqiqotchilar Yunon Baqtriya davlati paydo bo’lgan turli sanalarni belgilaydilar (mil. Avv. 256, 250, 248 va 246-245 yy.). Bu davlatning asosi Baqtriya bo’lib, bazi hokimlar davrida (Evtidem, Demetriy, Evkratid) Hindistonning shimoli-g’arbiy qismi, Amudaryo va Sirdaryo o’rtasidagi katta yerlar qo’shib olinadi.

  • Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda Yunon Baqtriya davlatining salavkiylardan ajralib chiqishi yunon zadogonlarining qo’zg’oloni xususiyatiga ega bo’lib, unga Baqtriya aholisi tomonidan qo’llab-quvvatlangan Diodot boshchilik qiladi. Tadqiqotchilar Yunon Baqtriya davlati paydo bo’lgan turli sanalarni belgilaydilar (mil. Avv. 256, 250, 248 va 246-245 yy.). Bu davlatning asosi Baqtriya bo’lib, bazi hokimlar davrida (Evtidem, Demetriy, Evkratid) Hindistonning shimoli-g’arbiy qismi, Amudaryo va Sirdaryo o’rtasidagi katta yerlar qo’shib olinadi.

  • O’zbekistonning janubiy (surxon vodiysi) Afgoniston shimoli va Tojikistonning janubiy xududlarini tashkil etgan. Bu yerda Qadimiy Termiz, Zartepa, Dalvarzintepa yodgorliklari topilgan. 

Denov yonidan Bugacheknovni tadqik qilishga katta saroy topilgan mil.avv. 2-1 asrlaga oid saroyni ayvoni va zari loydan ishlangan va haykal devoriy rasmlar bilan bezatilgan qazish natijasida bu yerda ot ustidagi suvoriylar, muzikachilar, gulchambar takkan xaykallar topilgan.

  • Denov yonidan Bugacheknovni tadqik qilishga katta saroy topilgan mil.avv. 2-1 asrlaga oid saroyni ayvoni va zari loydan ishlangan va haykal devoriy rasmlar bilan bezatilgan qazish natijasida bu yerda ot ustidagi suvoriylar, muzikachilar, gulchambar takkan xaykallar topilgan.
  • Janubiy Tojikiston xududidan Tulxor, Karajar, Arixto yodgorliklari topilib urganganda Baxtriya madaniyati va san’ati yuksak ekanligini kursatadi. Baxtriya davlat saroyida musiqa marosimi kundalik turmushda katta rol uynagan.

Tekshirishlar natijasida Baxtriyadan Grek-Baxtriya tangalari: ung tomonidan podshox surati, orqasida xudo yoki podshox xomiysini suratlari bitilgan. Tangalar badiiy madaniyatning rivojlanishidan guvoxlik beradi.

  • Tekshirishlar natijasida Baxtriyadan Grek-Baxtriya tangalari: ung tomonidan podshox surati, orqasida xudo yoki podshox xomiysini suratlari bitilgan. Tangalar badiiy madaniyatning rivojlanishidan guvoxlik beradi.
  • Mil.avv. Baxtriyaning Begran shaxrida fil suyagiga ishlangan san’at asarlari, Janubiy Baxtriyadan (Tillatepadan 2500 ta) oltindan ishlangan san’at asari. Dalvarzintepadan 34 kg tilladan ishlangan 115 dona san’at asarlari topilgan. Bu tangalar mil.avv. III-II asrlarda Diodot, Yevtidem, Demetriy va Yevkradit davrlarda sukilgan.

Tojikistonning kupodiyon bekligidan topilgan 180 ta oltin buyum (Amudaryo xazinasi)ning topilishi xam Qadimgi Baxtriya davlati madaniyati va san’atining rivojlanganligini kursatuvchi dalildir. Tarixiy manbalarda Baxtriya 1000 shaxarli mamlakat deb tilga olinadi.  

  • Tojikistonning kupodiyon bekligidan topilgan 180 ta oltin buyum (Amudaryo xazinasi)ning topilishi xam Qadimgi Baxtriya davlati madaniyati va san’atining rivojlanganligini kursatuvchi dalildir. Tarixiy manbalarda Baxtriya 1000 shaxarli mamlakat deb tilga olinadi.  
  • Marg`iyona bronza davri manzilgohlarining rayonlashishi Baxtriyaning qadimgi shaharlari uzoq davom etgan tarixiy jarayon va turli ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy va tabiiy-geografik omillarning ta`siri natijasida shakllanib kelgan.

  • Qadimgi SHarq va mahalliy ko’rinishdagi urbanistik madaniyatning uyg’unlashuvi Qadimgi Baqtriya shaxarsozligining asosini tashkil etadi.
  • Keyinrok esa o’ziga xos bo’lgan shahar madaniyati mustakil ravishda rivojlanadi. Baqtriya xududlarida o’zida shaharsozlik madaniyati belgilarini aks ettiruvchi manzilgoxlar mil.avv. III ming yillikning oxiri - II ming yillikning boshlarida paydo bo’lgan bo’lsa, II ming yillikning ikkinchi choragidan boshlab ular shaxarlarga aylana boshlaydi.

Mil.avv. III-IV asrlarda esa bu hududlarda ilk shaharlar mavjud edi. Mil.avv. II ming yilliklarning ikkinchi choragida Amudaryoning o’ng qirg’og’ida aniqrog’i, uning g’arbiy qismida dastlabki mustahkam manzilgoxlar paydo bo’ladi.

  • Mil.avv. III-IV asrlarda esa bu hududlarda ilk shaharlar mavjud edi. Mil.avv. II ming yilliklarning ikkinchi choragida Amudaryoning o’ng qirg’og’ida aniqrog’i, uning g’arbiy qismida dastlabki mustahkam manzilgoxlar paydo bo’ladi.
  • Ushbu manzilgoxlar bu hududlardagi butunlay yangi ko’rinishdagi manzilgohlar bo’lib, neolit davri (Xisor madaniyati) manzilgoxlaridan ajralib turadi.

Zamonaviy tarixiy ma`lumotlarga ko’ra Baqtriya yerlari bu Afg’onistonning shimoliy-sharqiy qismini, Janubiy Tojikiston va O’zbekistonning janubidagi (Surxon voxasi)erlarini o’z ichiga olgan.

  • Zamonaviy tarixiy ma`lumotlarga ko’ra Baqtriya yerlari bu Afg’onistonning shimoliy-sharqiy qismini, Janubiy Tojikiston va O’zbekistonning janubidagi (Surxon voxasi)erlarini o’z ichiga olgan.
  • Undan tashqari zamonaviy tarixiy adabiyotlarning barchasi hozirgi kunda Surxondaryo viloyati, Tojikistonning Kulob va Qurg’ontepa viloyatlarini o’z ichiga olgan yerlarni shimoliy Baqtriya sifatida e`tirof etadilar.

SHimoliy Baktriya xududlaridagi axolining o’trok manzilgoxlari bu yerda Xisor madaniyati keng yoyilgan davrda, ya`ni neolit davrida paydo bo’ladi. Ko’pchilik tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, bu davrga kelib "xisorlik" ovchilar kichik va yirik daryolar voxalarini, Boysuntog’ Kuxitangacha bo’lgan tog’ va tog’ oldi xududlarini uzlashtiradilar.

  • SHimoliy Baktriya xududlaridagi axolining o’trok manzilgoxlari bu yerda Xisor madaniyati keng yoyilgan davrda, ya`ni neolit davrida paydo bo’ladi. Ko’pchilik tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, bu davrga kelib "xisorlik" ovchilar kichik va yirik daryolar voxalarini, Boysuntog’ Kuxitangacha bo’lgan tog’ va tog’ oldi xududlarini uzlashtiradilar.
  • Bronza davriga kelib esa, bu xududlarda boshqa ko’rinishga ega bo’lgan hamda o’ziga xos xo’jalik madaniy shakldagi yangi madaniyatlar shakllana boshlaydi.
  • Hozirgi kunda SHimoliy Baqtriyada bronza davriga oid 20 dan ziyod manzilgoxlar aniqdangan bo’lib, ular orasida dastlabki to’lik o’rganilgani Surxondaryo viloyatining janubiy-g’arbida joylashgan Sopollitepa manzilgoxidir.

Ushbu manzilgoxda tadqiqot olib borgan olimlarning fikricha, manzilgox mustaxkam asosda qad ko’targan bo’lib, quyidagi ajralib turuvchi belgilarga ega: ikki qismli tuzilish mustaxkam markaziy qism va uning atrofida mustaxkamlanmagan manzilgox, uncha katta bo’lmagan maydon, asosiy qismning aniq rejaviy tuzilishi, sakkizta ko’p xonali turar joylar kismlarning markazlashuvi va ularning yo’laklar bilan ajralib turishi, bo’lma(otsek)lari bo’lgan himoya devorlari. Undan tashkari kulolchilik va metallga ishlov berish hunarmandchiligi hamda dehkonchilikning yetakchi mavqiyega ega bo’lishi ham Sopollitepa uchun xosdir.

    • Ushbu manzilgoxda tadqiqot olib borgan olimlarning fikricha, manzilgox mustaxkam asosda qad ko’targan bo’lib, quyidagi ajralib turuvchi belgilarga ega: ikki qismli tuzilish mustaxkam markaziy qism va uning atrofida mustaxkamlanmagan manzilgox, uncha katta bo’lmagan maydon, asosiy qismning aniq rejaviy tuzilishi, sakkizta ko’p xonali turar joylar kismlarning markazlashuvi va ularning yo’laklar bilan ajralib turishi, bo’lma(otsek)lari bo’lgan himoya devorlari. Undan tashkari kulolchilik va metallga ishlov berish hunarmandchiligi hamda dehkonchilikning yetakchi mavqiyega ega bo’lishi ham Sopollitepa uchun xosdir.

Fikrimizcha, keyingi davrlarda yanada kuchaygan bunday o’xshashlik nafakat bir xil sharoit, balki tarixiy-madaniy aloqalar va o’zaro almashinuv va ehtimol siyosiy jarayonlar bilan ham bog’liq ediki, ko’pchilik tadqiqotchilarning mil.avv. I m.y.ning birinchi yarmida Marg’iyonani Baqtriya tarkibidagi viloyat sifatida e`tirof etishlariga qandaydir asoslar bor.

  • Fikrimizcha, keyingi davrlarda yanada kuchaygan bunday o’xshashlik nafakat bir xil sharoit, balki tarixiy-madaniy aloqalar va o’zaro almashinuv va ehtimol siyosiy jarayonlar bilan ham bog’liq ediki, ko’pchilik tadqiqotchilarning mil.avv. I m.y.ning birinchi yarmida Marg’iyonani Baqtriya tarkibidagi viloyat sifatida e`tirof etishlariga qandaydir asoslar bor.

Umumiy maydoni kal`asi bilan 100 ga dan ziyod bo’lib Surxon voxasining bronza davri markazlashgan reja asosidagi manzilgoxini aks ettiruvchi Jarquton yodgorligi shaxarsozlik rivojlanishi jarayonining nisbatan yuqori pog’onasida bo’lganligi taxmin qilinadi. Sopollitepadan farq qilgan holda Jarqutonda aloxida axamiyatga ega bo’lgan tuzilish qismlari: turar joylar, ibodatxona, hunarmandchilik ishlab chikarish va qabristonlarning ajralib chiqishi kuzatiladi.

  • Umumiy maydoni kal`asi bilan 100 ga dan ziyod bo’lib Surxon voxasining bronza davri markazlashgan reja asosidagi manzilgoxini aks ettiruvchi Jarquton yodgorligi shaxarsozlik rivojlanishi jarayonining nisbatan yuqori pog’onasida bo’lganligi taxmin qilinadi. Sopollitepadan farq qilgan holda Jarqutonda aloxida axamiyatga ega bo’lgan tuzilish qismlari: turar joylar, ibodatxona, hunarmandchilik ishlab chikarish va qabristonlarning ajralib chiqishi kuzatiladi.

Mil.avv. I m.y.ning boshlariga kelib turli ijtimoiy-iqtisodiy uzgarishlar tufayli O’rta Osiyoning

  • Mil.avv. I m.y.ning boshlariga kelib turli ijtimoiy-iqtisodiy uzgarishlar tufayli O’rta Osiyoning
  • janubida maydoni jixatdan uncha katta bo’lmagan manzilgoxlar paydo bo’ladi. Bu manzilgohlar kal`a inshootlari bilan, ixchamgina, ikki qismli va tabiiy asosda paxsa va xom gishtdan qad ko’taradi.

Shimoliy Baqtriya hududlarida aynan shunga o’xshash ikkita manzilgoh: Bandixon va Kuchuktepa aniqlangan. Ulardan nisbatan yirikrogi Bandixon I hisoblanadi. Bu manzilgoxning sharqiy qismida (90x80 m) to’rtta qurilish satxi (gorizontal) aniqlangan bo’lib, ular yirik shakldagi xom g’ishtlardan qad ko’targan bino qoldiqlari orqali izoxlanadi. Manzilgox uzlashtirilganligining so’nggi bosqichiga kelib maxobatli bino ostida to’rtburchak xom g’ishtdan mustaxkam poydevor paydo b’ladi.

  • Shimoliy Baqtriya hududlarida aynan shunga o’xshash ikkita manzilgoh: Bandixon va Kuchuktepa aniqlangan. Ulardan nisbatan yirikrogi Bandixon I hisoblanadi. Bu manzilgoxning sharqiy qismida (90x80 m) to’rtta qurilish satxi (gorizontal) aniqlangan bo’lib, ular yirik shakldagi xom g’ishtlardan qad ko’targan bino qoldiqlari orqali izoxlanadi. Manzilgox uzlashtirilganligining so’nggi bosqichiga kelib maxobatli bino ostida to’rtburchak xom g’ishtdan mustaxkam poydevor paydo b’ladi.

O’tgan davr bilan solishtiradigan bO’lsak, shuni ta`kidlash joizki, urganilayotgan xududlardagi shaxarsozlik jarayonlari rivojlanishida ma`lum inqirozlarni kuzatish mumkinki, bu xolat manzilgoxlar maydonlarining qisqarishi, ular tuzilishining kattalashishi, mustaxkamlanmagan qismlarda ko’rilish uslublarining o’zgarishi bilan izohlanadi. Misol uchun, Jarqutonning mustaxkamlanmagan qismidagi xom g’ishtdan qad ko’targan uylar o’rniga yerto’lar qurinishidagi sinchli uylar paydo bo’ladi.

  • O’tgan davr bilan solishtiradigan bO’lsak, shuni ta`kidlash joizki, urganilayotgan xududlardagi shaxarsozlik jarayonlari rivojlanishida ma`lum inqirozlarni kuzatish mumkinki, bu xolat manzilgoxlar maydonlarining qisqarishi, ular tuzilishining kattalashishi, mustaxkamlanmagan qismlarda ko’rilish uslublarining o’zgarishi bilan izohlanadi. Misol uchun, Jarqutonning mustaxkamlanmagan qismidagi xom g’ishtdan qad ko’targan uylar o’rniga yerto’lar qurinishidagi sinchli uylar paydo bo’ladi.

Ilk bor Baqtriya zaminida shakllangan bu podsholik xukmronligi yillarida Shimoliy Xindiston va Baqtriya halklari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotda yuksalishga erishgan. Hozirga kadar faqat Surxondaryo viloyatining o’zidagina mavjud 130 dan ortiq kushon davriga oid shahar, qishloq, qal'a va diniy inshootlar bu davrda yuz bergan iqtisodiy va madaniy taraqqiyotdan dalolat beradi.

  • Ilk bor Baqtriya zaminida shakllangan bu podsholik xukmronligi yillarida Shimoliy Xindiston va Baqtriya halklari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotda yuksalishga erishgan. Hozirga kadar faqat Surxondaryo viloyatining o’zidagina mavjud 130 dan ortiq kushon davriga oid shahar, qishloq, qal'a va diniy inshootlar bu davrda yuz bergan iqtisodiy va madaniy taraqqiyotdan dalolat beradi.

Bu davrda Shimoliy Baqtriyada ikki yirik markaz shakllandi. Biri Oks (Amudaryo)ning o’ng qirg’og’idagi Tarmita (Tyermiz) bo’lsa, ikkinchisi markaz Chagonrud (Surxondaryo) ning o’rta oqimidagi Dalvarzintepa o’rnida bo’lgan.

  • Bu davrda Shimoliy Baqtriyada ikki yirik markaz shakllandi. Biri Oks (Amudaryo)ning o’ng qirg’og’idagi Tarmita (Tyermiz) bo’lsa, ikkinchisi markaz Chagonrud (Surxondaryo) ning o’rta oqimidagi Dalvarzintepa o’rnida bo’lgan.

E’tiboringiz uchun rahmat!

  • E’tiboringiz uchun rahmat!
  • TAMOM

Download 0.74 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling