Qiyosiy adabiyotshunoslik


-mavzu: TARJIMA – QIYOSIY ADABIYOTSHUNOSLIK OBYEKTI SIFATIDA


Download 181.05 Kb.
bet5/20
Sana22.09.2022
Hajmi181.05 Kb.
#817162
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20
Bog'liq
QIYOSIY ADABIYOTSHUNOSLIK MAJMUAДокумент Microsoft Word 3
pul siyosati, ozbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti, 30.-Абдурашидова-Нигора-Алишеровна, Zokirov Qurbonali menejment, Investitsiya va risklarni boshqarish, Investitsiya va risklarni boshqarish, 2-variant TARIX 23.12.2018, KT, Power of Teamwork, Power of Teamwork, membrana otkazuvchanligini organishning zamonaviy usullari, Холов Достон 14 тема, Холов Достон 14 тема, РАД 6, №15 Bolalarda OBSHQ kasalliklari profilaktikasi.
4-mavzu: TARJIMA – QIYOSIY ADABIYOTSHUNOSLIK OBYEKTI SIFATIDA
Reja:
4.1. Tarjima nazariyasi fan sifatida.
4.2. Tarjimashunoslikka oid muhim tushunchalar.
4.3. Tarjima adabiyotlararo kommunikatsiya vositasi.
4.4 Tarjima – komparativistika obyekti.
Tayanch so‘zlar: tarjima, dastlabki tarjimalar, komparativistika, leksik jihat, adekvatlik, transformatsion model, semantik model, situativ model, kommunikativ model, P.M.Topper, badiiy tarjima, tarjimon mahorati.
Tarjima tarixiga nazar soladigan bo‘lsak, uning ildizlari eramizdan oldingi davrlarga borib taqaladi. Birinchi bo‘lib yozma tarjimani qadimgi Rim shoiri, dramaturgi va tarjimoni Liviy Andronik (280–205) qilgan. U Homerning mashhur «Odisseya» asarini yunon tilidan lotin tiliga o‘girgan. Tarjima nazariyasi haqidagi dastlabki fikrlarni eramizgacha bo‘lgan birinchi asrda Tulliy Sitseron(106-43) asarlarida yozib qoldirgan. Uning fikricha, «tarjimada shaklni emas, mazmunni yetkazish kerak. So‘zma so‘z tarjima tarjimonning ojizligidan darak beradi»1.
O‘rta asrlardagi tarjimalar diniy asarlarni tarjima qilish ehtiyoji tufayli paydo bo‘lgan. Uyg‘onish davrida (XIII asr oxiri, XIV asr boshi Yevropada) nafaqat diniy va yana badiiy asarlar tarjima qilingan. XX asrlarga kelib tarjima nazariyasi fan sifatida to‘liq shakllanadi va bir qancha nazariy asarlar yaratiladi. G‘.Salomovning «Tarjima nazariyasi asoslari» ilmiy asari o‘zbek adabiyotshunosligida tarjima nazariyasiga oid eng yaxshi asarlardan biridir. Ushbu kitobda madaniy ilmiy hamkorlik va tarjima, adabiy aloqa va badiiy tarjima, tarjima tarixi saboqlari, badiiy tarjimada uslub, milliy koloritni ifodalashning mazmun va mundarijasi, milliy moslashtirish prinsiplari (o‘zga xalqning ijodiy mahsulini o‘z xalqining xarakteriga moslashtirish, masalan, Navoiyning ruscha tarjimadagi she’rlari rus xalqining mulkiga aylanishi) she’riy tarjimada vazn transformatsiyasi kabi masalalar yoritilgan. B. Ilyasovning ilmiy asarlari she’riy tarjima asoslari, tarjimon mahoratiga bag‘ishlanadi.2 Zamonaviy tarjima nazariyasiga oid ilmiy asarlarda ko‘proq tarjima usullari, tarjima tanqidi, tarjimaning madaniyatlararo muloqot va qiyosiy adabiyotshunoslikning obyekti sifatidagi o‘rniga ahamiyat qaratilgan.3 Tarjima nazariyasiga oid muhim tushunchalar: Tarjima nazariyasi umumiy va alohida nazariyaga ajratilib o‘rganiladi. Umumiy tarjima nazariyasi til uchun umumiy bo‘lgan qonuniyatlarni o‘rganadi va barcha tarjima turlarini qamrab oladi. Alohida tarjima nazariyasi esa bir tildan ikkinchi tilga bo‘lgan tarjimaning faqat lingvistik aspektlarini o‘rganadi.
Tarjima kommunikativ jarayon hisoblanadi va shu jihatdan ikki xil xususiyatga ega:
1.Til ichidagi jihatlar – matnning uslubi, matn bilan bog‘liq lingvistik xususiyatlar.
2. Tildan tashqari jihatlar – lingvomadaniy xususiyatlar va madaniy an’analarning original va tarjimada aks etish darajasi. Ma’lumki, tildan tashqari jihatlarni yaxshi bilmaslik (o‘zga xalq madaniyatini yaxshi anglamaslik) tarjimaga putur yetkazadi. Tarjima jarayonida qonuniy muvofiqlik nazariyasi (теория закономерных соответствий) mavjud. Bu nazariyaning asosiy mohiyati kelib chiqishi jihatidan muvofiq va muvofiq bo‘lmagan tillar orasidagi tarjima bilan bog‘liq. Tarjima nazariyasida transformatsion, semantik-semiotik, situativ va kommunikativ modellar mavjud. Tarjimaning transformatsion modeli – boshqa tilga tarjima qilinganida tilning o‘z holatini qanday saqlab qolish darajasidir. Tarjimaning semantik (ma’no) – semiotik (belgilar sistemasi) modeli – original asar semantikasining tarjimada saqlanish darajasi bilan belgilanadi. Tarjimaning situativ modeli – tarjimada ayrim vaziyatlarni (masalan, milliy-madaniy) hisobga olib, tarjima qilinishini nazarda tutadi. Tarjimaning kommunikativ modeli tarjimada o‘sha xalqning madaniyatini hisobga olish va o‘zga tilga adaptatsiyasi masalasidir.
Tarjimaning to‘rtta lingvistik jihati mavjud:
1. Leksik-semantik.
2. Frazeologik.
3. Grammatik.
4. Stilistik.
Leksik-semantik jihat – tarjimada mumkin qadar originalning ma’noviy mazmunini, lingvistik strukturasini saqlab qolinishidir. Frazeologik jihat – tarjimada frazeologizmlarning ekvivalentini topish masalasi. Ushbu yo‘nalishdagi muhim muammo madaniy-milliy koloritni tarjimada bera olish malakasi bilan bog‘liq. Grammatik jihat originalning va tarjimaning grammatik qonuniyatlari, gap qurilishiga mos kelish va kelmasligi bilan bog‘liq. Tarjimada stilistik jihat emotsional bo‘yoqdorlikni, yozuvchi uslubining qay darajada saqlanishi va berilishi bilan bog‘liq. Masalan, Umar Hayyom ruboiylari tarjimasida Shoislom Shomuhammedov stilistik jihatni maksimal darajada saqlagan. Tarjima jarayonida adekvatlikka erishish vositalari: Adekvatlik barcha talablarni saqlagan holda, jumladan, kommunikativ muloqotni ham hisobga olib qilingan tarjimadir. Tarjima jarayonida adekvatlikka erishish vositalariga quyidagilar mansubdir: – Referensial vositalar bu belgilar, ma’lum ramzlar va boshqa vositalardir. Referensial vositalar asosan ilmiy adabiyotlar yoki tarixiy asarlarda bo‘ladi, ularni tarjima qilish jarayoni nisbatan oson kechadi. – Pragmatik vositalar bu so‘zlashish jarayonidagi stilistik va emotsional vositalar. Bu vositalar kommunikativ jarayon­ning yetakchisi hisoblanadi. Masalan, dialoglar, aytishuvlar, ichki nutq va h.k. – Grammatik vositalar. Har bir tarjimonga o‘z tilining grammatik qonuniyatlari asosida tarjima qilishga yordam beruvchi vositalar. Tarjima imkon qadar original asarga yaqin va to‘g‘ri bo‘lishi kerak. She’riy asarlar tarjimasida ekviritmiyaga ham e’tibor qilish darkor. Ekviritmiya (lotincha «to‘g‘ri ritm») – ritm (ohang)ni saqlagan holatda tarjima qilish demakdir. Noto‘g‘ri tarjima noto‘g‘ri talqinni yuzaga keltiradi. Albatta, tarjima «qurbonlarsiz» bo‘lmaydi, ammo yuqoridagi jihatlarni hisobga olmaslik, tarjimani originaldan ancha uzoqlashtiradi. Tarjima nazariyasiga oid ilmiy kitoblarda ko‘pincha ИЯ, Пя kabi abriveaturalarga duch kelamiz: ИЯ – исходный язык (original tili), ПЯ – переводный язык (tarjima tili) demakdir. Tarjima nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik, jumladan – qiyosiy adabiyotshunoslik obyektidir. Chunki asarning o‘zi va tarjimasi qiyoslash uchun asos vazifasini bajaradi.
Tarjimani qiyosiy adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganayotgan tadqiqotchi, albatta, bu boradagi nazariy adabiyotlar bilan tanishishi, original asar va tarjimada aynan nimani qiyoslash kerakligini anglab yetishi kerak. Adabiyotshunos M.Topperning «Tarjima qiyosiy adabiyotshunoslik tizimida» nomli ilmiy asarida tarjimaning komparativistika obyekti sifatidagi xususiyatlari juda yaxshi ochib berilgan1 . Bizga ma’lumki, tarjima mohiyatan kommunikatsiya (o‘zaro muloqot) va retsepsiya (tarjimaning qabul qilinishi) kabi jarayonlardan iborat. Xuddi shu jarayonlar qiyosiy adabiyotshunoslik uchun ham xos bo‘lib, ikkita har xil millatga mansub adabiy asarni taqqoslash jarayonida, albatta, bu jarayonlar tahlil qilinadi. Masalan, Nosir Zohid va amerikalik yozuvchi Viktoriya Shvabning turlicha nomdagi «Qasos» romanlarini o‘zbek va xorij kitobxoni bir xil qabul qiladi, bu – retsepsiya jarayoni. Har ikkala romanni taqqoslashga kirishish – ikki millat, ikki madaniyat, ikki yozuvchi o‘rtasidagi kommunikatsiya. Demak, birgina kommunikatsiya va retsepsiya tushunchalarining mavjudli tarjimani qiyosiy adabiyotshunoslik obyekti sifatida o‘rganishga to‘la asos beradi. M.Topperning fikricha, qiyosiy adabiyotshunoslik metodologiyasi jahon adabiyotidagi turli xil milliy adabiyot namunalarini qiyoslash imkonini beradi, bu esa tarjimashunoslikka bo‘lgan e’tiborni oshiradi.1 Badiiy asar tarjimasi bilan shug‘ullanmoqchi bo‘lgan tadqiqotchi asosan quyidagi jihatlarni qiyosan o‘rganishi mumkin:
1. Original asar va tarjimaning muvofiqligi.
2. Yozuvchi va tarjimonning ijodiy individualligi.
3. Adabiy aloqa va tarjima.
4. Asar va uning retsepsiyasi (qanday edi, qanday qabul qilindi?).
5. Tarjima va adabiy ta’sir masalasi.
6. Janrlararo tarjima: lirik, epik, dramatik tur janrlari tarjimalarida o‘xshashlik va farqlar.
7. Tarjima va madaniyatlararo kommunikatsiya.
8. Badiiy tarjimada lisoniy olamning qayta yaralishi muammosi.
9. Yozuvchi va tarjimon mahorati va h.k. masalalar.
Yuqorida tilga olingan jihatlarning barchasida qiyosiy metoddan va metodologiyaning analiz, sintez, induksiya, deduksiya, modellashtirish va boshqa nazariy metodlaridan foydalaniladi.1 Tarjima qiyosiy adabiyotshunoslik obyekti sifatida o‘rganilganda, ushbu tadqiqot xuddi boshqa komparativistik tadqiqotlarda bo‘lgani kabi tarixiy, gnoseologik, mantiqiy, metodologik, ma’naviy-g‘oyaviy mezonlar orqali baholanadi. Xullas, «asliyat ruhini imkon qadar to‘g‘ri va to‘la aks ettiradigan tarjima matnini yaratish uchun tarjimon ham talantli badiiy so‘z ustasi, ham iste’dodli tarjimashunos olim bo‘lishi kerak»

Download 181.05 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling