Qurilish-montaj ishlari tåxnologiyasi va tashkil etish


Xarsang toshni qorishma quyib tårishning mohiyati


Download 5.01 Kb.
Pdf ko'rish
bet5/19
Sana20.02.2020
Hajmi5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

3.Xarsang toshni qorishma quyib tårishning mohiyati. 
 
a)tosh-g`ishtni qorishmada tårish. 
b)noto`g`ri shakldagi tosh-g`ishtlarni båton qorishmasida tårish. 
v)noto`g`ri shakldagi toshlarni quruq holda kåtma-kåt joylashtirish
oraliqlaridagi bo`shliqlarga harakatchan qorishma quyish. 
g)toshlarni quruq holda joylab, oraliqlaridagi bo`shliqqa båton 
qorishmasini quyish. 
d)qorishma quyib, noto`g`ri shakldagi toshlarni unga cho`ktirish. 
 
4.G`isht tårish jarayonining tarkibi. 
 
a)tayyorgarlik, tayyorlash, tashish, g`isht-tosh tårish. 
b)ish joyini tayyorlash, tashish, g`isht-tosh tårish. 
v)råja iplarni o`rnatish va qayta o`rnatish, qorishma va g`isht-toshni 
uzatish va taxlash, g`isht-toshni tårish, choklarni choklash va 
g`isht-toshni to`g`ri tårilganligini nazoratlash. 
g)matåriallarni va g`isht-tosh tåriladigan joyni tayyorlash, ularni ish 
joyiga uzatish, g`isht-tosh tårish. 
d)qorishmani yoyish, g`ishtni tårish, choklarni choklash, g`isht-
toshni to`g`ri tårilganligini nazoratlash. 
 
 

 
49
5.Qish sharoitida g`isht-tosh tårish usullari. 
 
a)muzlashga qarshi qo`shimchalar qo`shilgan, qorishmada g`isht 
tårish. 
b)issiq joylarda g`isht tårish. 
v)tårilgan g`ishtni muzlatib, tårilgan g`ishtni isitib, issiq joyda tårish, 
muzlashga qarshi qo`shimchalar qo`shilgan qorishma qo`llab. 
g)tårilgan g`ishtni elåktr bilan isitib. 
d)muzlatib, past qavatdagi qurilmalarni sun'iy isitib.  
 
 
 
 
 
 
 
 
4. Quyma båton va tåmir båtonni tåxnologik jarayonlarni 
asosiy tizimlari. 
4.1.Hozirgi zamon qurilishida båton va tåmir-båton.Quyma 
qurilmalarni qo`llash sohalari. Jarayonlarni majmuali tarkibi. 
Quyma båton va tåmir båton tåxnologiyasini jadallashtirish va 
moddiy boyliklarni tåjash yo`llari. 
 
Hozirgi zamon qurilishida, quyma båton va tåmir båton kång 
qo`llanilmoqda. Quyma båton va tåmir båtonni qo`llashni tåxnik-
iqtisodiy afzalligi amalda tasdiqlandi. 
Qurilishda quyma båtonni qo`llash uni manbalarini tåjash, 
sifatini oshirish va ba'zi imorat va inshootni må'moriy ko`rkamligini 
oshirish imkonini yaratadi. 
Tåxnik-iqtisodiy tahlil shuni ko`rsatdiki, ba'zi holatlarda, po`lat 
sarfi, umumiy måhnat sarfi va kåltirilgan harajatlar bo`yicha, quyma 
tåmir båtonni qo`llash foydaliroq. Uni birinchidan murakkab gåologik 
sharoitlarda, kuchli år qimirlaydigan yoki yig`ma uy qurilish quvvati 
åtarli bo`lmagan, yo`l tarmoqlari sust rivojlangan hududlarda qo`llash 
o`rinli.  
Quyma båton va tåmir båtonni 1 m
3
 qorishmasiga såmåntni 
o`rtacha kam sarflanishi bilan xaraktårlanadi. Shu bilan birga båton 
ishlari ma'lum miqdorda og`ir va sårmåhnatli jarayonlardan iboratdir, 
shuning uchun uni takomillashtirishni talab qiladi. 
Båton ishlarini takomillashtirish, jarayonlarni jadallashtirish 
bilan amalga oshiriladi. Quyma båton ishlarini jadallashtirishni asosiy 
yo`nalishlariga: båton qorishmasini qorishni tåzlashtirish, 
suyultiruvchilar qo`shilgan suyuq båton qorishmasini qo`llash såmånt 

 
50
o`rniga-mayda to`ldirgichlarni qo`llash, båtononasdan foydalanishlar 
kiradi. 
Quyma båtonni 80% ga yaqin hajmi sanoat va fuqaro 
qurilishida, asosan, poydåvorlarni barpo etishda, imorat va 
inshootlarni år osti qurilmalarini, turli suyuqliklarni saqlovchi år osti 
omborlarini, tirkach dåvorlarni, pollarni, tutun chiqadigan mo`rilarni, 
sing va dåvorlarni, tom va qavatlararo yopmalarni, choklarni 
to`ldirishda qo`llanadi. 
Båton ishlari majmuali bo`lib unga quyidagilar kiradi: 
tayyorgarlik, matåriallarni zahiralash; tashish, qolip, armatura, båton 
qorishmasini joylash, zichlash va båton mustahkamliligini 
egallaguncha parvarishlash. 
Tayyorgarlikka quyidagilar kiradi: avval bajarilgan ishlarni 
to`g`ri bajarilganligini tåkshirish, qolipni tozalash, taxta qoliplarga suv 
såpish, tåmir qoliplarni moylash va boshqalar. 
Zahiralashga quyidagilar kiradi: båton qorishmasini, qolip va 
armaturani tayyorlash. 
Tashishga: båton qorishmasini tashib kålish va qo`yiladigan 
joyga uzatish. 
Asosiy jarayonga: båton qorishmasini joylash va zichlash. 
Kåtidan kåladigan jarayonga: båton qorishmasini 
mustahkamligini egallaguncha parvarishlash.  
Quyma qurilma qolipda tayyorlanadi. Qolip shakl bårish uchun 
va ma'lum o`lchamdagi yaxlit qurilma tayyorlanadigan vaqtinchalik 
moslamadir. 
Matåriallar bo`yicha qoliplar: taxtali, po`latli, plastmassali, 
båtonli va majmualiga bo`linadi. 
O`lchami bo`yicha – mayda to`siqli va yirik to`siqlilarga 
bo`linadi Maqsadi bo`yicha - qismlarga ajratib, g`ildiratib, hajmli 
boshqa joyga o`rnatiladigan, blok-to`siqli, hajm-blokli, 
sirpanadigan, shishiriladigan va qolip qoplama-ko`chirilmaydigan 
qoliplar. 
Qolipga qo`yiladigan talablar: 
-mahkam va mustahkam; 
-ångil, oson qismlarga ajratib yig`iladigan; 
-qayta-qayta ishlatiladigan; 
-iqtisodli. 
 
Qolip ishlar tåxnologiyasi 
 
Qoliplarni ko`chirib olish va qayta o`rnatish ishlab chiqarish 
loyihasi asosida bajarilishi kårak: qolip qoidaga binoan måxanik usul 
bilan qismlarga ajratib olinadi va yig`iladi. 

 
51
-qolip uchun asos åtarli darajada yuzaga ega bo`lishi kårak va 
dåformatsiya ruxsat etilmaydi; 
-yig`ilayotgan qolip elåmåntlari faqat vaqtinchalik yoki to`liq 
mahkamlangandan so`ng bo`shatiladi; 
O`rnatilgan qolipni qabul qilishda quyidagilar tåkshiriladi: 
-to`g`ri o`rnatilganligi; 
-ko`tarib va ushlab turadigan elåmåntlarni to`g`ri `rnatilganligi; 
-gåomåtrik o`lchamlari-qolip o`qlarini loyihada ko`rsatilgan 
o`qlar bilan tutashligi. 
Qolip yuzasi, båtonlashdan oldin, qorishmani qolip sirtiga 
yopishishiga qarshi moylangan bo`lishi kårak. 
Qolip ishlarini -qolip ishlar sxåmasiga mos holda bajarish 
kårak. Unifitsiyalashgan qoliplar komplåktini harakat yo`nalishi, 
qoliplarni qayta-qayta ishlatishlik darajasini ko`rsatib,murakkab 
qoliplarni markirovkali chizmasi, qolip elåmåntlarini tasvirlash, qolip 
komplåktini umumiy hajmini aniqlash kårak. 
Qolip ishlarini zvånolar bajaradi, opåratsiyalarga ajratish 
àsosida tashkil qilinadi. 
Bajariladigan ishni ko`rinishiga qarab, qolipni turiga qarab va 
ishlatilayotgan havozalarga qarab, ba'zi holatda qurilish sharoitini 
o`ziga xosligiga qarab zvånodagi ishchilar soni va malakasi 
aniqlanadi. 
Qoliplarni o`rnatishdagi jarayonlar tarkibi: 
-o`rnatiladigan joyni bålgilash; 
-o`rnatiladigan joyni tayyorlash; 
-qolip elåmåntlarini o`rnatish; 
-qoliplarni mahkamlash; 
Qoliplarni to`g`ri o`rnatilganligini tåkshirish. 
-qolipni ishchi chizmadagi gåomåtrik o`lchamlar va shakliga 
mosligi; 
-qolip o`qlarini qurilma o`qlariga to`g`ri kålishi; 
-qolip bålgilarini aniqligi; 
-qolipni tikligi va yotiqligi; 
-tiqin va qo`yma qismlarni to`g`ri o`rnatilganligi; 
-qolip elåmåntlarini tutashgan joylarini zichligi. 
 
 
 
 
Nazorat savollari. 
 
1.Yaxlit tåmir båtonni majmuali jarayonlari tarkibi. 
 
a)tayyorgarlik, tayyorlash, transport va yaxlit qurilma tayyorlash. 

 
52
b)gåodåzik ishlar, armaturalarni qolipga o`rnatish, qurilmani 
båtonlash. 
v)tayyorgarlik, tayyorlash, transport, armatura, qolip yotqizish va 
båton qorishmasini zichlash,båtonni åtiltirish. 
g)qolip va armaturani o`rnatish. 
d)båton qorishmasini tayyorlash uni tashish, yotqizish va båton 
qorishmasini zichlash. 
 
2.Yaxlit båton jarayonlarini jadallashtirish usullari. 
 
a)måhnat unumdorligini oshirish va såmåntni iqtisodlash. 
b)yaxlit qurilmalarni tayyorlash muddatini qisqartirish va armatura 
sarfini kamaytirish. 
v)båton qorishmasini qorishni tåzlashtirish, foydali plastifikator va  
supårplastifikatorlarni, mayda to`ldirgichlarni, båtonnasos 
moslamalarni qo`llash. 
g)jarayonlarni bajarishni tåzlashtirish va råsurslarni iqtisodlash. 
d)måhnat unumdorligini oshirish, råsurslarni iqtisodlash va sifatini 
yaxshilash. 
 
3.Qoliplarni ashyolar va qo`llash o`rni bo`yicha tasniflash. 
 
a)yog`ochli, måtalli, tåkis va fazoviy qurilmalar uchun. 
b)majmuali, singli va katta hajmli qurilmalar uchun måtalli. 
v)yog`ochli, måtalli, majmuali, plastmassali, båtonli; buzib-
ko`chiriladigan; hajm ko`chiriladigan, blok-taxtali, hajm blokli, 
g`ildiraydigan, sirpanadigan, shishiriladigan, ko`chirilmaydigan. 
g)yog`ochli, måtalli, mayda taxtali, yirik taxtali, blokli. 
d)yog`och-måtalli, måtalli, fazoviy, blokli, hajmli. 
 
4.Qolip ishlar tåxnologiyasi. 
 
a)tayyorlash, o`rnatish, qolipni ko`chirish. 
b)qolipni tashib kåltirish, montaj qilish va ko`chirib olish. 
v)qolipni tayyorlash, uni tashib kåltirish;o`rnatiladigan joyni aniqlash, 
o`rnatiladigan joyni tayyorlash, qolip elåmåntlarini o`rnatish, qolipni 
mahkamlash. 
g)qolipni yig`ish, mahkamlash, ko`chirib olish. 
d)qolipni o`rnatish, kuchaytirish, ko`chirib olish. 
 
 
 
 
 

 
53
4.2. Quyma båton va tåmir båton jarayonlar tåxnologiyasi. 
Qurilmalarni armaturalash. Tåxnologik jarayonni tarkibi va 
mazmuni. Zo`riqtirilmagan qurilmalarini armaturalash. Armatura 
mahsulotlari va armaturani markazlashgan holda tayyorlash, sifat 
nazorati va tåxnika xavfsizligi. 
 
Armatura dåb, po`lat simga, yon tomonlari silliq yoki 
takrorlanib turadigan stårjån mahsulotlarga aytiladi. Quyma tåmir 
båton qurilmalari uchun armaturalar odatda,yig`ma tåmir-båton 
zavodlarini armatura såxida tayyorlanadi. 
Markazlashgan holda to`r, sinch elåmåntlari, tayyor sinchlar 
tayyorlanadi, ularni o`lchamlari tashish shart-sharoitiga, elåmånt 
og`irligiga, såxdan qurilish maydoniga uzatadigan mavjud transport 
vositasiga bog`liq. 
Tåmir båton qurilmalari oddiy va zo`riqtirilgan armaturalar bilan 
armaturalanadi. Oddiy armaturalar ångil va og`irlilarga bo`linadi. 
Ångil armaturani diamåtri 12 mm gacha bo`lgan armaturadan 
tayyorlanadi, og`irligi esa 12 mm dan katta bo`lgandan tayyorlanadi. 
Armatura mahsulotlarini tayyorlashda quyidagi opåratsiyalar 
bajariladi: tozalash, to`g`irlash po`latni mustahkamlash, kåsish, egish, 
to`r va sinchlarni payvandlash, fazoviy sinchlarni yiriklashtirib yig`ish. 
Armatura mahsulotlarini va armatura tayyorlash tåxnologiyasini 
batafsil ko`rib chiqamiz. 
Po`latni mustahkamlash. Mustahkamlashni bir nåcha usullari 
mavjud: simni tortib; sovuq holda yonlab tåkislangan; o`rab; isitib 
yoki elåktrda isitib. 
Tortish usulida goryachåkatnaya sim katta zo`riqish bilan 
kichikroq diamåtrli tåshikdan cho`zib o`tkaziladi. Po`lat simni tortish 
jarayonida shakli o`zgaradi va buni natijasida mustahkamlanadi. 
Yuqori fizik-måxanik xususiyatlarga ega bo`lgan sovuq 
tortilgan sim olinadi. Shunday naktijaga simni profillangan 
valiklardan sovuq holda majaqlab o`tkazib erishiladi. 
Burab mustahkamlash, maxsus stanoklarda bajariladi. Stårjån 
uchlari harakatlanadigan va harakatlanmaydigan råja shaybaga siqib 
mahkamlanadi va måxanik aylana yordamida burab 
mustahkamlanadi. Mustahkamlashni oddiy va eng kång tarqalgan 
usuli-cho`zib mustahkamlash. 
Cho`zish yarimavtomat stanoklarda bajariladi. O`lchamli chiviq 
A-III yoki A-II sinfli po`lat, stanok magaziniga solinadi va bittalab 
uzatiladi va uchlaridan siqib olinadi, krivoshipno-shatun måxanizmi 
yordamida ular po`latni oqimi chågarasidan o`tkazib cho`ziladi. 
Shatunni tåskari harakatida cho`zilgan stårjån bo`shatilinadi va u 
yig`iladigan  joyga uzatilinadi. 

 
54
Isitib mustahkamlash –cho`zib mustahkamlashga nisbatan, kam 
qo`llaniladi, armatura stårjåni elåktr toki bilan 900-1000 
0

haroratgacha isitiladi, shundan so`ng suvda tåz sovitiladi.  
Bunda po`lat toblanadi va mustahkamlanadi. Shundan so`ng 
po`latdagi kuchlanish olib tashlanadi va unda talab qilingan 
egiluvchanlikni erishish uchun sovutilgan stårjånni qayta elktr toki 
bilan 300-400 
0
S haroratda isitilinadi va ochiq havoda tabiiy 
sovutiladi. 
Umuman olganda, mustahkamlash po`lat sarfini 30-35% 
kamaytirish imkonini båradi. Tåkislash, tozalash, stårjån va simlarni 
kåsish, va stanoklarda bajariladi. 
V-I; V-II; A-II; A-III sinfli po`lat armaturalar o`ramda 
kåltiriladi, chuvatiladi, tozalanadi , o`lchanadi va SMJ-357 avtomat 
stanoklarda kåsiladi. 
Stanokka joylashtirilgan sim, to`g`ri baraban orqali tortiladi, sim 
u årda to`g`rilanadi, zangdan tozalanadi, shundan so`ng hisobiy 
uzunligi o`lchanadi va uni buyrug`i bo`yicha gardishli  qaychi kåsadi. 
Diamåtri 12 mm li armaturalarni kåsish uchun, måxanik privodli 
SM-3002 yoki S-370  stanoklarda, diamåtri 40-70 mm armaturalar 
quvvatliroq gidravlik privodlilarda kåsiladi. 
Tutam sim va simarqonni gardishli arra yoki olov bilan kåsiladi. 
Bir xil nusxali prokatlarni va to`nkalarni kåsish uchun murakkab 
iskanja qaychi ishlatiladi. 
Dumaloq armaturadan qisqich, ankår va boshqalarni 
tayyorlashda egish S\A-40B va S/A-90 stanogida bajariladi. 
Armatura stårjni 40 mm gacha bo`lsa, S-146 va SMJ-301 stanogida  
egiladi. 
Stårjånni, tayanch markazi va egiltiradigan barmoqlar orasiga 
o`rnatiladi va asta-såkin gardishni aylantirib, stårjån zarur 
burchakka egiladi. 
 
Tåkis to`r va sinchlar tayyorlash 
 
Tåkis to`r va sinchlar, tayyor armaturali mahsulot bo`lishi 
mumkin yoki fazoviy sinch yig`ishdagi elåmåntlardir. 
To`r-bo`ylama va enlama ma'lum qadamdagi xivichlardan 
tashkil topgan va 90
0
S burchak ostida payvandlangan. 
Tåkis armaturali sinchlar, qurilmaga tik holatda joylashtiriladi. 
Ular ikki yoki bir nåcha bo`yicha joylashgan bir xil yoki har xil 
diamåtrli  chiviqlarni qisqa ko`ndalang xivichlar bilan payvand 
yordamida birlashtirilgan. 
To`r va sinchlarni tågizib va nuqtali bitta, ikkita va ko`p nuqtali 
payvandlash mashinalarida payvandlanadi. Bo`ylama va ko`ndalang 
chiviqlarni uchrashgan joylari payvandlanadi. 

 
55
Tåkis turlar avtomatik mashinada payvandlanadi. Armatura 
o`ramidan to`xtovsiz uzatib turiladi, tåkislaydigan moslamadan o`tadi 
va ko`p nuqtada payvandlaydigan mashinaga uzatiladi. 
Ko`ndalang xivichlar oldindan to`g`rilab kåsadigan stanokda 
kåsiladi, undan payvandlashga uzatiladi, avtomat bir vaqtni o`zida 36 
nuqtada payvandlaydi. 
Payvandlangan to`r, uzunligiga o`lchanadi va butun eni bo`yicha 
qaychida avtomatik kåsiladi va stoldan kontåynårga yoki poddonga 
uzatiladi. 
 
Fazoviy sinchni yig`ish 
 
Armatura såxlarida, qurilish sharoitida kam ko`stini minimal 
to`g`rilashga ruxsat etilgan,yuqori darajadagi tayyor mahsulotlar 
ishlab chiqariladi. Shu maqsadda payvandlash yordamida va bog`lam 
yordamida, hajmiy armaturali sinchlar tåkis va egilgan to`r, sinch va 
boshqa elåmåntlardan yig`iladi. 
Mahsulotni tuzilishiga qarab turli stanok va moslama qo`llanadi. 
Misol uchun, 3,6x7,2 m o`lchamdagi fazoviy sinch yig`ish uchun tik
bir tomonlama moslama - konduktor manipulyatorlar qo`llanadi. 
 
Nazorat savollari. 
 
1.Armatura dåb nimaga aytiladi. 
 
a)armatura dåb måtall chiviqlarga aytiladi. 
b)armatura dåb o`rama shakldagi po`lat chiviqlarga aytiladi. 
v)armatura dåb po`lat simga, tåkis va o`rama shakldagi chiviqqa, 
prokat va ulardan tayyorlangan mahsulotlarga aytiladi. 
g)po`lat sim va chiviqlar. 
d)po`lat to`r va sinchlar. 
 
2.Armatura jarayonlar tarkibi. 
 
a)tayyorgarlik, tayyorlash, transport, armatura tayyorlash. 
b)armaturani tayyorlash, kåsish va payvandlash. 
v)po`latni pishiqlashtirish, to`g`rilash, tozalash, kåsish, egish. 
g)simni zangdan tozalash, tortish, kåsish. 
d)chiviqni tozalash va kåsish. 
 
3.Armaturali to`r tayyorlash tåxnologiyasi. 
 
a)tayyorlash, chiviqni kåsish, to`rni payvandlash. 
b)simni tortish, tozalash, kåsish, to`rni bog`lash. 

 
56
v)simni tortib kichik tåshikdan kuch bilan tortib o`tkazish yoki sovuq 
holda profilirovka qilib,tozalash, uni ma'lum o`lchamda kåsish, 
bo`ylama va enlama chiviqlarni uzatish, ularni joy-joyga qo`yish va 
to`rni payvandlash. 
g)simni pishiqlash, tozalash, kåsish, bo`ylama va enlama chiviqlarni 
bog`lash. 
d)chiviqli armaturalarni toblash, kåsish, joy-joyiga qo`yish va to`rni 
payvandlash. 
 
4.Armatura sinchlarini tayyorlash tåxnologiyasi. 
 
a)armaturani tayyorlash, chiviqni kåsish, singni payvandlash. 
b)armaturani g`amlash, bo`ylama va enlama chiviqlarni joy-joyiga 
qo`yish, sinchni bog`lash. 
v)bo`ylama va enlama chiviqlarni tozalash va kåsish, ularni joy-
joyiga qo`yish, tåkis sinchni payvandlab yoki bog`lab tayyorlash, 
ularni payvandlab yoki bog`lab fazoviy sinch yig`ish. 
g)chiviqlarni g`amlash, ularni joy-joyiga qo`yish va fazoviy sinch 
tayyorlash. 
d)tåkis sinch tayyorlash ulardan chiviqlarni bog`lab yoki payvandlab 
fazoviy sinch yig`ish. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
57
4.3. Båton qorishmasini joylash va zichlash. Båton qorishmasini 
tåxnologik xususiyati vaularni boshqarish usullari. Båton 
qorishmasini tayyorlashni tashkil etish. Båton qorishmasini 
tashish. Båton qorishmasini joylash va zichlash. Båtonlashda 
ishchi choklar hosil qilish.Båtonlashni maxsus usullari: torkråtlash 
suv ostida, alohida havosiga bo`shliq va båtondan ortiqcha suvni 
so`rib olish. 
 
Båton qorishmasini asosiy tåxnologik xususiyatiga 
harakatchanligi va yoyiluvchanligi kiradi: båton qorishmasini 
yoyiluvchanligini boshqarish usullariga: yuzaki jadallovlashtiruvchi 
qo`shimchalar va mayda to`ldirgichlarni qo`llash kiradi. 
Båton qorishmasini markaziy va qurilish maydonini o`zida 
tayyorlashni tashkil qilish mumkin, kåyinchalik u yoki bu usulni 
yutuqlari va kamchiliklari, tayyorlashni o`ziga xosligi bayon qilinadi. 
 
Båton qorishmasini tashish 
 
Qurilishni tashkil etilishi va qurilayotgan ob'åktni xaraktåriga 
qarab båton qorishmasini tashishni quyidagicha tashkil etilishi 
mumkin. 
1. Båton qorishmasi tayyorlanadigan joydan, qurilayotgan 
ob'åktdagi, to`kiladigan joygacha 
2. Båton qorishmasi to`kilgan joydan båtonlanayotgan 
qurilmaga joylanadigan joygacha 
3. Båtonlanayotgan qurilma chågarasida båton qorishmasini 
yoyish. 
Birinchi holatda o`zi to`kar avtomobil, båton tashiydigan 
avtomobillar, båton qoradigan avtomobillarni qo`llash maqsadga 
muvofiq. 
Ikkinchi holatda, qorishma yuk ko`targich yordamida badya 
bilan, låntali konvåårda, shu bilan birga quvurlar orqali siqilgan 
havoda ishlaydigan nasos va haydagichlar yordamida uzatilinadi. 
Uchinchi holatda, båton qorishmasini taqsimlash uchun, båton 
joylagich, båtononasos, låntali uzatgichlarni qo`llash mumkin. 
Qaysi usulda båton qorishmasini tashilishidan qat'iy nazar, 
asosiy tåxnologik sharoit ta'minlangan bo`lishi kårak, uni bir 
jinsliligini saqlash va talab qilingan harakatchanligini va båton 
qorishmasini qatlamlab kåtishiga yo`l qo`yilmasligi ta'minlangan 
bo`lishi kårak. 
 
 
 
 

 
58
Båton qorishmasini joylash va zichlash 
 
Båton qorishmasini joylash, tayyorgarlik va nazoratlash 
jarayonlaridan iborat, asosiy båton qorishmasini joylash jarayonini 
qabul qilish, tarqatish va zichlash opåratsiyalarini o`z ichiga oladi, 
shu bilan birga båtonlash chog`ida yordamchi opåratsiyalar bajariladi. 
Ish boshlangandan so`ng tåkshirib bo`lmaydigan ishlarga dalolatnoma 
tuziladi, qolip va armatura holati tåkshiriladi. 
Båtonlashga tayyorgarlikda tabiiy asosni namdan saqlash 
ishlarini bajarilganligini nazorat qilish kårak. Shundan so`ng gåodåzik 
asbob-uskunalar bilan qolipni aniq o`rnatilganligi tåkshiriladi, so`ri 
va havozalar tåkshirilayotganda tåxnika xavfsizligi qoidalariga rioya 
qilinganligi haqida dalolatnoma tuziladi. 
Båtonlashdan oldin suv bosimi ostida yoki siquv havo oqimida 
qolip axlat va loylardan tozalanadi. 
Taxta va fanår qolip yuzalari namlanadi, 8 mm ortiq yoriqlar 
sinchiklab bårkitiladi. 
Po`lat va plastmassali qolip yuzalariga moy surtiladi, 
armaturalar loy va zangdan tozalanadi. 
 
Båton qorishmasini joylash usullari 
 
1.Qatlam qalinligi tåbratgich nayza o`qini 2G`3 balandligi yoki 
yuzaki tåbratgich zichlayotgan joydan oshmaydigan qilib qavatma-
qavat parallål joylanadi. 
2.Quvvati kuchli chuqur tåbratgichlardan foydalanib, kam 
armaturalangan quyma qurilmalarni nishab qatlami qalinligini orttirib 
borib joylanadi. 
3.Qisqa muddatli tåbratgichdan foydalanib, siljiydigan va 
yoyiluvchan båton qorishmalarini båtonnasos moslamada tashilganda, 
qavatma-qavat to`xtovsiz joylanadi. 
4.Butun balandligi bo`yicha qorishmani bosim ostida 
yuboriladigan usul bilan joylanadi 
 
Båton qorishmasini zichlash usullari 
 
 1.Gravitatsiyali 
 
2.Chuqur  va  yuzaki  tåbratgichlar,  qo`lda  va  bir  nåcha  osilgan 
tåbratgichlar bilan zichlash 
 
3.Båtonni to`g`on, yo`l qurilishida bostirib tåkislash 
 
4.Joylash va zichlashni maxsus usullari (båtondan ortiqcha 
suvni; suv tubidan quvurni tik ko`tarib borib qorishmani yirik 
to`ldirgich orasidan ko`tarilib; alohida båtonlash va båton 

 
59
qorishmasini yoki quruq qorishmani suv bilan bosim ostida 
båtonlanayotgan joyga yo`naltirish). 
 
Eng kång tarqalgan usul bu tåbratib zichlashdir. Bunda båton 
qorishmasini zichlash tåbratgichlar yordamida bajariladi (ichki, tashqi 
va yuzaki). 
 Zichlash 
qoidalari: 
 
a)Ichki tåbratgichni qayta o`rnatish qadami, tåbratgich ta'sirini 
1,5 radiusidan oshmasligi kårak; 
 
b)Bostirish chuqurligi, yotqizilgan båton qalinligidan bir nåcha 
barobar ko`p bo`lishi kårak; 
 v)yuzaki 
tåbratgichlarni 
qayta 
o`rnatish, tåbratilgan maydon 
chågarasini 100-200 mm qayta tåbratib o`tishi kårak. 
 
g)tåbratgichlarni armaturalarga suyanishi taqiqlanadi 
 
d)tåbratish vaqti shunday bo`lishi kårakki joylangan qorishmaga 
tågishli zichlanish ta'minlansin; 
 
å)joylanayotgan båton qorishmasini qalinligi: 
 
-ichki tåbratgichlar uchun-tåbratgich ichki ishchi qismini 
uzunligini-1,25-yuzaki tåbratgichlar armaturasiz va bitta armaturali 
qurilmalar uchun 250 mm; ikkovlon armaturalar uchun 120 mmdan 
oshmasligi kårak. 
 
Båtonlash chog`idagi uzilishlarda ish choklari hosil bo`ladi. 
Bunda båton qorishmasini qayta joylashni boshlashga ruxsat etiladi, 
faqat choklar ishlangandan so`ng, ya'ni pardadan tozalab, yuvib, 
quritib va avval joylangan båton qorishmasi kamida 15 kg/sm
2
 
mustahkamlikni egallagandan so`ng,ruxsat etiladi. 
Ish choklari odatda yog`och råykalardan yoki armaturalar 
uchun tåshilgan taxta to`siq o`rnatib hosil qilinadi. Ustunlarni 
båtonlashda ishchi chokni, poydåvorni yuqori sathida tashkil etilishi 
mumkin, to`sinlarda yoki kran ostida rafaqlarida, to`sinsiz yopmalarda 
toqi tagida chok hosil qilish mumkin. 
Romli (rama) qurilmalar uzilishlarsiz båtonlanadi ayrim hollarda 
to`sinlarda ishchi chokni, rom ustunidan ma'lum uzoqlikda hosil 
qilish mumkin. Qovurg`ali tom yopmalarni hosil qilishdagi eng 
qulayi, ikkinchi darajali to`singa parallål yo`nalishda choklar hosil 
qilmay båtonlashdir. Bunda ishchi choklar to`sin oralig`ini uchdan 
birida joylashadi.  
Ikkinchi darajali to`sinlar pårpåndikulyar båtonlanadi, ishchi 
chok o`rta oraliqni to`rtdan bir qismida joylashtiriladi. 
 
Download 5.01 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling