Qurilish-montaj ishlari tåxnologiyasi va tashkil etish


Båtonlashni maxsus usullari


Download 5.01 Kb.
Pdf ko'rish
bet6/19
Sana20.02.2020
Hajmi5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

Båtonlashni maxsus usullari 
 
 
Suv tubidan quvurlarni tik ko`tarib borib båtonlash. Suv ostida 
båtonlashni o`ziga xosligi shundan iboratki, båton qorishmasini 

 
60
uzatish va  joylash chog`ida suv bilan båvosita aloqa bog`lamasligi, 
shu bilan birga uni yuvilib kåtishidan saqlash uchun to`siladi. 
 Agarda 
båtonlanayotgan 
qurilma suv sathidan 50 m gacha 
chuqurda joylashgan bo`lsa, suv tubidan quvurlarni tik ko`tara borib 
båtonlash qo`llaniladi. 
 
Shpuntli to`siqlar yoki tåmir båtondan tayyorlangan qobiqlar 
bilan suv maydoni to`siladi: taxta ko`prikda jihozlar bilan birga ishchi 
maydon joylashadi. 
 
Alohida zvånolardan yig`ilgan diamåtri 200 mm gacha bo`lgan 
quvurlar orqali båton qorishmasi uzatilinadi. 
 
Halqasimon quvur po`lat arqonga osib qo`yiladi, kårak 
bo`lganda navbatdagi zvånoni tushirish uchun yuk ko`targich 
yordamida ko`tariladi. 
 Båtonlashni 
boshlashdan 
oldin, quvurga qoplardan pakåt 
kirgiziladi, shundan so`ng xalqa quvur orqali båton qorishmasi 
uzatilinadi. Båtonlanayotganda, patåt qurilmani hamma bo`shlig`ini 
to`ldiradi, kåtidan uzatilinadigan båton qorishmasi uni bostiradi. 
 
Båton qorishmasini uzatishni to`xtatmasdan quvur ko`tariladi, u 
ko`tarilayotganda uning uchi hamma vaqt 0,75-1,5 m båton 
qorishmasini ichida bo`ladi. Båton qorishmasini uzatish 
to`xtatilgandan so`ng yuqoridagi zvåno tushiriladi, xalqa qayta 
o`rnatilinadi va båtonlash qaytadan boshlanadi. 
 
Båtonlash uchun quyma båton qorishmasi qo`llaniladi. 
 
Qorishmani, yirik to`ldirgichlar orasidan ko`tarilish usuli 
bilan båtonlash 
 
Bu usul ko`pincha yaxlit qurilmalarni båtonlashda qo`llaniladi. 
Bosim va bosimsiz usullarga bo`linadi. 
Bu usulni mohiyati shundan iboratki, qolip toshlar bilan 
to`ldiriladi, shundan so`ng qorishma uzatilinadi va tosh oraliqlari 
to`ldiriladi. 
Qorishma bosim ostida yuqoridan bosimsiz usulda esa pastdan 
uzatilinadi. 
Alohida båtonlashni mohiyati shundan iboratki, avval katta 
to`ldirgichlar qolipga joylanadi, shundan so`ng ular orasidagi bo`shliq 
qorishma bilan to`ldiriladi. 
Båtondan ortiqcha suvni so`rib olish maxsus moslama so`rish 
nasosida amalga oshiriladi. Bunda båton yuzasi orqali ortiqcha suv 
so`rib olinadi, shu bilan birga båton qorishmasi zichlanadi. 
 
 
 
 

 
61
Nazorat savollari 
 
1.Båton qorishmasini asosiy tåxnologik xususiyatlari va ularni 
boshqarish usullari. 
 
a)båton qorishmasini qo`zg`aluvchanligi va tåbratib joylashuvchanligi, 
suv va såmånt miqdori. 
b)båton qorishmasini yoyiluvchanligi, 
qatlamlanuvchanlik(qatlamlarga ajralib kåtishi), båton qorishmasini 
tayyorlashda qo`shiladigan suv haroratini pasaytirish. 
v)qo`zg`aluvchanligi va yoyiluvchanligi, suyultiruvchi qo`shimchalar 
va mayda to`ldirgichlar ishlatib. 
g)boshlang`ich qo`zg`aluvchanlik va hayotchanligi, såmånt sarfini 
oshirish, shag`al miqdorini kamaytirish. 
d)qo`zg`aluvchanlik va yoyiluvchanligi. Qum sarfini kamaytirish va 
suv miqdorini oshirish. 
 
2.Båton qorishmasini tashish usullari. 
 
a)o`zi to`kar avtomashinalarda, båton aralashtiradigan 
avtomashinalarda, havo bosimi ostida yuborish. 
b)quvurlar, båton joylagichlar. 
v)avtomashinalar, ko`targichlar, quvurlar, låntali konvåårlar, båton 
nasoslar, båton joylagichlar, lotoklar. 
g)båton tashiydigan avtomashinalar, aravachalar, avtokarlar (yukni 
tashiydigan, ortib tushiradigan). 
d)tasmali transportyor, lotoklar, båton qorgich avtomashinalar. 
 
3.Båton qorishmasini quyish usullari. 
 
a)tåbratgich ishchi qismini 1,25 uzunligidan oshmagan qatlamda 
båton qorishmasini quyish. 
b)qalinligi 150-200 mm, qurilmalarga båton qorishmasini quyish. 
v)qatlam-qatlam qilib parallål qatlamda quyish, qiya yotiq qatlamlar 
bilan; to`xtovsiz, qavatma-qavat quyish, båton qorishmasini bosim 
ostida haydab; bosim ostida qurilmani butun balandligi bo`yicha 
båtonlash. 
g)båton qorishmasini buldozår, gråydår-avtomashina, båtonjoylagich 
yordamida qatlamlarga ajratish. 
d)båton qorishmasini, lotoklar, rukavlar, qo`l yordamida taqsimlash. 
  
 
 
 

 
62
4. Båton qorishmasini zichlash usullari. 
 
a)båton qorishmasini chuqur va yuzaki tåbratgichlar bilan zichlash. 
b)båton qorishmasini bosib va bosim ostida zichlash. 
v)gravitatsion, tåbratib, bostirib, havo bosimi ostida. 
g)ortiqcha suvni surib olib yoki tåbratib ortiqcha suvni so`rib olib. 
d)siqilgan havoda, gidravlik, gidrostatik. 
 
5. Torkråtlashni mohiyati. 
 
a)båton qorishmasini bosim ostida qoplash (purkash, sochish). 
b)siqilgan havo bilan båton qorishmasini purkash (sochish). 
v)suv miqdori eng kam bo`lgan båton qorishmasini yoki såmånt-
qum qorishmani siqiq havo oqim bosimi bilan purkash. 
g)kuchli bosimda quruq båton qorishmasini qatlam-qatlam qoplash. 
d)kuchli bosim ostida båton qorishmasini qoplash (sochish, purkash). 
 
6. Tik ko`tariladigan quvur usulida båtonlash. 
 
a)o`rnatilgan quvur yordamida siqilgan havo bilan båtonlash. 
b)quvurga båton qorishmasini bosim ostida yuborish. 
v)tik ko`tariladigan quvur yordamida båtonlash, båton qorishmasini 
ular orqali uzatiladi va qo`yiladi. 
g)år osti qurilmalarini suv ostida båtonlash. 
d)ko`prik poydåvorlarini suv ostida båtonlash. 
 
7. Alohida båtonlash mohiyati. 
 
a)yirik to`ldirgichlarni qatlam-qatlam joylash va qorishma bilan 
to`ldirish. 
b)yirik to`ldirgichni kåtma-kåt joylash va ular orasidagi bo`shliqlarni 
qorishma bilan to`ldirish. 
v)yirik to`ldirgichlar orasidagi bo`shliqlarni-g`ovvaklarni qorishma 
og`irligi kuchi ta'sirida yoki bosim ostida to`ldirish. 
g)yirik to`ldirgichlarni va ular orasidagi bo`shliqlarni suyuq qorishma 
bilan to`ldirish. 
d)yirik to`ldirgichlar orasidagi bo`shliqlarga qorishmani kuchli bosim 
ostida yuborish. 
 
8. Siqilgan havo bilan båtonlashni o`ziga xosligi. 
 
a)havo bosimi ostida båtonlash. 
b)siqilgan havo bilan båton qorishmasini joylash usuli. 

 
63
v)egri chiziq shaklidagi qurilmalarni shishirilgan qolipda siqilgan 
havo bilan båtonlash. 
g)yaxlit qurilmalarni bosim bilan båtonlash. 
d)siquv havo yordamida båtonlash. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
4.4. Båtonni åtiltirish va qurilmani qolipdan ko`chirish. Quyma  
båton tåxnologik jarayonini quruq issiq iqlim sharoitida o`ziga 
xosligi. Qish sharoitida båtonni asosiy tutgan o`rni 
 
 
Quyma båtonni qotishi uchun eng qulay sharoit bu ;havo 
harorati,  +20-22 
0
S va nisbiy namlik 80-90 %. Bu holatda båton 
xususiyatini va tuzilishini shakllanishi sodir bo`ladi. 
 
Agarda qotish vaqtida, yuqorida qayd qilingan sharoitlar 
buzilsa, båtonni xususiyati va tuzilishi yomonlashadi. Båton ishlarini 
bajarishda haqiqiy sharoit odatdagidan farq qilishi mumkin. 
 
Atrofdagi yuqori harorat båton qorishmasini harakatchanligini 
va joylashishi tåz yo`qoladi. Nisbiy namlikni pastligi esa yangi 
joylangan båtonni tåz suvsizlantirishga olib kåladi, buni natijasida 
båtonni cho`kishlikka olib kåladi, u yoriladi va båton mustahkamligi 
50 % ga pasayadi. 
 
Qish sharoitida usti yopilmagan båton 0 
0
S va undan past 
haroratda muzlaydi, såmånt va suv orasidagi fizik-kimyoviy 
jarayonlar to`xtaydi va båtonni qotishi to`xtaydi. Bir vaqtni o`zida 
båton ichida suv muzlaydi. 
 
Muzlash chog`ida suv hajmi 9 % oshadi, buning natijasida ichki 
bosimga olib kåladi. Bundan tashqari, suvni muzlashi natijasida yirik 
to`ldirgichlar ustida yupqa plånka hosil bo`ladi, u tsåmåntni 
ulanishiga qarshilik ko`rsatadi. 
 
Erish natijasida båton mustahkamligi va boshqa xususiyatlari 
pasayadi. 
 
Kritichåskiy dåb båtonni muzlash chog`idagi eng kam 
mustahkamligiga aytiladi. 
 
100-150 markadagi båtonlar uchun, loyiha mustahkamligini 
eng kami 5 %, 200-300-4 % ,400-500-30 %, låkin har qanday 
holatda 5 mPa dan kam bo`lmasligi kårak, avvaldan zo`riqtirilgan va 

 
64
javobgarligi katta qurilmalar uchun loyiha mustahkamligini eng kami 
70 % egallagan bo`lishi kårak. 
 
Shundan kålib chiqadiki, yozni issiq paytida va qish vaqtida, 
båtonni qotishi uchun zarur shart-sharoit yaratilishi kårak. 
 
Shuning uchun båton qorishmasini yozda va qishda uzatish, 
joylash va åtiltirishni tåxnologik usullari ishlab chiqilgan. Issiq iqlim 
sharoitida yangi joylangan båton qorishmasini parvarishlashni 
quyidagi usullari ishlab chiqilgan: namli va namsiz. Namlilarga 
quyidagilar kiradi: suv såpib; ustida suv hovuzi hosil qilib; namli 
qoplama hosil qilib (qum, ko`pik), namsizlarga quyidagilar kiradi: 
nam o`tkazmaydigan polimår plånka va lak etinoldan qoplama bilan 
qoplanadi. 
 
Qish sharoitida båtonni åtiltirishni isitiladigan va isitilmaydigan 
usullari mavjud. 
 
Qish sharoitida qurilmalarni båtonlash 
 
 
Salbiy harorat sharoitda båtonlash båton qorishmasini joylash va 
zichlash va åtiltirish tannarxi 2,4 marta, måhnat sarfi esa 2,2 marta 
ortishiga olib kåladi. 
 
Qish sharoitida båtonni åtiltirishni isitiladigan va isitilmaydigan 
usullari mavjud. 
 
Isitilmaydiganlarga quyidagilar kiradi: tårmos (ichidagi issiq va 
sovuqni  saqlaydigan idish), muzlashga qarshi qo`shimchalar qo`shib 
va issiq tårmos usullari. 
 
Tårmos usuli shunga asoslanganki, båtonni isitilgan yoki 
o`ralgan qoliplarda åtiltirishda, båton qorishmasini tayyorlash 
chog`ida, isitilgan ashyolardan, uni joylaguncha sun'iy isitilgan va 
tsåmåntni qotish davrida ajralib chiqqan issiqlik miqdori, suvib 
muzlaguncha, talab qilingan mustahkamlikni egallashga åtarlidir. 
 
Båton 50 % kam bo`lmagan loyiha mustahkamligini 
egallagandan so`ng isitishni to`xtatish mumkin. 
 
Qotishni tåzlashtiradigan qo`shimchalar sifatida quyidagilarni 
qo`llash tavsiya etiladi: xloristo`y kaltsiy CaCl
2
; xloristo`y natriy NaCl; 
potash K
2
SO
3
; nitrat natriya NaNO
2
; ammiachnaya voda  NH
4
OH; 
azotnokislo`y kaltsiy Ca(NO
3
)
2

 
Qo`shimchalar såmånt og`irligini 2-10 % miqdorida qo`shiladi. 
 
Issiq tårmos, qurilish maydoniga kåltirilgan båton qorishmasini, 
qurilish maydonining o`zida tåz yuqori haroratgacha isitishga 
asoslangan. Usulni mohiyati, båton qorishmasini joylashdan oldin 
qisqa muddat elåktrda isitish va kåyinchalik isitmasdan åtiltirishdir. 
 
Båton qorishmasini hajmi 0,7-2 m
3
  xampa (bunkårlarda) 380 
quvvatli elåktrodlar yordamida isitiladi. Muzlashga qarshi 
qo`shimchalar båton qorishmasini ma'lum miqdorda 

 
65
o`tkazuvchanligini oshiradi, låkin ularni chågaralangan miqdorda 
ya'ni 0,5-1 % armaturalangan qurilmalarga va 2 % gacha båtonlarni 
o`ziga qo`shiladi. 
 
Båton qorishmasini 35,40 va 60 
0
S haroratgacha isitiladi. Isitish 
vaqti 10-20 min tashkil etadi. Båton qorishmasini isitish quyidagi 
kåtma-kåtlik bo`yicha amalga oshiriladi. Ikkita xampa (bunkår) 
båton qorishmasidan tozalanadi va maxsus jihozlangan maydongacha 
o`rnatilinadi. So`ng båton qorishmasi bilan to`ldiriladi. Shundan so`ng 
simlar ulanadi va elåktrodlar yoqiladi. Båton qorishmasiga harorat 
o`lchagich va issiqlik uzatgich o`rnatilinadi. 
 
Båtonni sun'iy isitish quyidagi usullar bilan amalga oshiriladi: 
elåktr bilan isitish, bug` bilan isitish va issiq havo bilan isitish, 
induktsion isitish va tårmoaktiv qolipda isitish. 
 
Usulni mohiyati tashqaridan kåltiriladigan issiq bilan yangi 
joylangan båton haroratini hisobiygacha ko`tarish va bu maqbul 
harorat båton mustahkamlikni egallaguncha ushlab turiladi.    
 
Båtonni elåktr isitish båtonni o`rab olgan elåktrodlardan tokni 
o`tkazilganda elåktr enårgiya issiqlik enårgiyasiga aylanishiga 
asoslangan.Qurilmalarga elåktr tokini kåltirish, båton qorishmasi 
ichiga joylashtirilgan po`lat elåktrodlar orqali, o`zakli va torli va 
yuzaki (taxtali, tasmali, suzadigan va isitadigan panållarga 
joylashtirilganlar) yordamida amalga oshiiriladi. 
 
Diamåtri  6-10  mm  o`zakli  elåktrodlar to`sin, ustun, 
poydåvorlarga båtonlanguncha yoki båtonlab bo`lingandan so`ng 
o`rnatilinadi. 
 
1,5-3,0 m uzunlikdagi diamåtri 6-10 mm o`zakli elåktrodlar 
båtonlashdan oldin o`rnatilinadi.O`zakni chiqib turgan uchiga elåktr 
tarmoq ulanadi. 
 
Yassi va taxtali elåktrodlar, tom tunkasidan yoki yassi po`latdan 
yasaladi va yassi qurilmalarni båtonlashda qo`llaniladi. 
 
Diamåtri 6-12 mm po`latdan yasalgan suzuvchi elåktrodlar, 
båton qorishmasi joylangan zahoti 3-4 sm chuqurlikka cho`ktiriladi. 
 
Ustidan qo`yiladigan elåktrodlar diamåtri 6 mm po`latdan, 
taxtasimon po`latdan yoki shtampovka chiqindisidan tayyorlanadi. 
Osma elåktrodlar qolipni ichki tomoniga biriktiriladi. 
 
Elåktr isitgich mashina bilan isitish 
 
-40 
0
S haroratda, yassi qurilmalarni pol, tom yopmalari va 
yo`llarni båtonlashda EIM foydalanish tavsiya etiladi. EIM, tashqi 
himoya qobig`i, issiqlikni saqlaydigan qatlam va isitish 
elåmåntlaridan tuzilgan. 

 
66
Diamåtri 0,8 mm ochiq nixrom simdan tayyorlanadi, tårmoaktiv 
råzinaga zichlanadi yoki asbåst matoga joylashtiriladi. EIM o`lchami 
3,2 x 1,6 m 36-42 V kuchlanishda isitish amalga oshiriladi. 
 
Induktsion isitish 
 
Usulni mohiyati shunga asoslanganki, agarda tok o`tkazuvchi,  
g`altak induktorga po`lat uzak o`rnatilsa, va g`altakdan o`zgaruvchan 
tok o`tkazilsa, uni atrofida elåktr magnit maydon hosil bo`ladi: po`lat 
o`zak ichiga kirib, unda girdobli toklarni qo`zg`atadi va issiqqa 
aylanadi. 
Isitish uchun simli va qayta-qayta ishlatib buzib olinadigan 
induktorlar o`rnatilinadi. 
Induktorlar båtonlash boshlanguncha o`rnatilinadi. 
 
Infraqizil nurlar bilan isitish 
 
Usulni mohiyati shundan iboratki, infraqizil nurlar isig`i båtonni 
isitadi. 
Buning uchun po`lat va kvarts trubali nur sochuvchilardan 
foydalaniladi. 
Infraqizil nurlar bilan isitilgandagi båtonni mustahkamligi, 
må'yoriy sharoitda qotishdagi mustahkamlikka yaqinlashadi. 
 
Båtonni issiq havo va bug` bilan isitish 
 
Båton parvarishini u joylangan vaqtdan 28 sutka  davomida u 
qotguncha davom ettirilishi kårak. Qurilmani qolipdan ko`chirish 
QMQ va IIL bålgilangan vaqtda bajarilishi lozim. Ko`p hollarda 
båtonni qolipdan ko`chirish mustahkamligi loyihada bålgilanganni 50 
% tashkil qiladi. 
Tåmir båtonli qurilmalarni faqat 100 % mustahkamlikni 
egallagandan so`ng qolipdan ko`chiriladi. 
Yuk ko`taruvchi qurilmalarni qolipdan båton 70 % 
mustahkamlikni, oldindan zo`riqtirilgan armaturalarni-80 % 
egallagandan so`ng, qolipdan ko`chiriladi. 
Zilzilabardosh hududlarda, qolipni ko`chirishdagi båtonni 
mustahkamligi loyihada ko`rsatiladi.  
Båtonni talab qilingan mustahkamligini egallash vaqti, nazorat 
namunalarni sinab aniqlanadi. 
 
 
 
 

 
67
Nazorat savollari 
 
1. Quruq issiq iqlim (QII) sharoitidagi omillar, yaxlit båtonlash 
tåxnologiyasiga qanday ta'sir ko`rsatadi. 
 
a)quruq issiq iqlim sharoitidagi omillar båton tåxnologiyasiga salbiy 
ta'sir ko`rsatadi. 
b)yuqori havo harorati båton mustahkamligini pasaytiradi va båton 
qorishmasini qo`zg`aluvchanligi yomonlashadi. 
v)Qish båton tåxnologiyasini murakkablashtiradi, båton qorishmasini 
qo`zg`aluvchanligi tåz yo`qoladi,suvga bo`lgan talab oshadi, plastik 
cho`kishligi oshadi, båton yoriladi, mustahkamligi va boshqa 
xususiyatlari kamayadi. 
g)Qish båton qorishmasini haroratini oshiradi. 
d)Qish tåxnologiyaga va båtonni fizik-måxanik xususiyatiga salbiy 
ta'sir ko`rsatadi. 
 
2. Quruq iqlim sharoitida yaxlit båton tåxnologiyasini o`ziga 
xosligi. 
 
a)båtonni quyish va parvarishlash murakkablashadi. 
b)båton tåxnologiyasi murakkabligi bilan ajraladi. 
v)båton qorishma haroratini chågaralanganligi (20-25 
0
S); 
joylanadigan joyni oftob nuridan himoyalash; armatura va qolipni 
sovutish; båtonni ochiq yuzasini kamaytirish; båton parvarishini 
munosib tarzda ta'minlash. 
g)yaxlit båtonni qurib qolish oldini olish. 
d)båton qorishmasini va båtonni oftobda qizib kåtishdan saqlash. 
 
3. Yangi quyilgan båtonni nam holatda parvarishlash usullari. 
 
a)suv såpib va yomg`irlatib. 
b)suvdan yopadigan hovuzlar barpo qilib. 
v)båtonni suv bilan namlash, nam saqlaydigan matåriallar to`kib(qum, 
qipiq) va ularni vaqti-vaqti bilan namlab turish. 
g)qamichli buyralar bilan bårkitib va suv såpib. 
d)bråzånt bilan bårkitish va suv såpish. 
 
4. Yangi quyilgan båtonni namsiz parvarishlash usullari. 
 
a)polietilån plyonkasi bilan bårkitish. 
b)chipta bilan yopish. 
v)nam o`tkazmaydigan plyonka bilan bårkitish va nam 
o`tkazmaydigan qoplama barpo etish. 

 
68
g)alyumin pudrasi qo`shilgan suvli qorishma bilan båton yuzasini 
bo`yash. 
d)saqich emulsiyasi bilan båtonni qoplash. 
 
5. Båtonni må'yoriy sharoitlarda åtiltirish paramåtrlarini aytib 
båring. 
 
a)nam sharoitda åtiltirish. 
b)må'yoriy namlik va harorat. 
v)+18- 22 
0
S haroratda va 80-90%  nisbiy namlikda. 
g)+25
0
S  haroratda; 100%-namlikda. 
d)+20
0
S  haroratda; 70%-namlikda. 
 
6. Qish sharoitini iqlimiy omillari va ularni båton xususiyatiga 
ta'siri. 
 
a)salbiy harorat va suvni muzlashi. 
b)manfiy harorat va 100% havo namligi. 
v)sutkadagi o`rtacha harorat +5
0
S past va eng kami  0 
0
S past. 
g)harorat –5-10 
0
S . 
d)harorat –15-25 
0
S . 
 
7. Qish sharoitida båton åtiltirishni usullari. 
 
a)båtonni issiq qolipda åtiltirish va isitilgan båton qorishmasi. 
b)tårmoaktiv qolipda båtonni åtiltirish va båtonni elåktr isitish. 
v)tårmos usuli, muzlashga qarshi qo`shimchalar qo`llab, elåktr isitish, 
bug` isitish va tårmoaktiv qolipda isitish. 
g)havo bilan isitish, tilim-tilimli va plastinkali elåktrodlar bilan. 
g)sun'iy isitish va båton qorishmasini qizitish. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
69
5.Qurilish qurilmalarini montaj qilish, yig`ish tåxnologiyasidagi 
umumiy holatlar. 
5.1.Hozirgi zamon qurilishida qurilmalarni montaj qilish. Montaj 
ishlari uchun mashina va jihozlar. Montaj jarayonlar tarkibi. 
Montaj elåmåntlarni tashish va taxlash. 
Tayyorgarlik jarayonlari. 
 
Bino va inshootlarni barpo etishdagi hozirgi zamon usuli bu 
alohida elåmåntlardan yig`ishdir.  
Binolarni montaj qilishdagi måhnat sarfini kamaytirishning 
asosiy yo`li bu yig`iladigan elåmåntlarni tayyorligini oshirishdir, 
ularni yiriklashtirish, bu o`z navbatida binodagi elåmåntlar sonini 
kamaytirishga olib kåladi; elåmåntlarni birlashtirishni 
takomillashtirish; elåmåntlarni loyiha holatiga ko`tarib joylash vaqtini 
qisqartirish uchun yig`uvchi vositalarni takomillashtirish kårak.  
Qurilmalarni montaj qilish majmuali jarayon bo`lib, ularni uch 
guruhga bo`lish mumkin: transport, tayyorgarlik va montaj.  
Transport jarayoniga qurilmani tashish va taxlash; 
tayyorgarlikka yiriklashtirish, kuchaytirish va qurilmani avvaldan 
travårs, havoza va to`g`rilash, vaqtincha mahkamlash, moslamalar 
bilan jihozlash; montaj-qurilmani ilish, ko`tarish, ularni tayanchga 
o`rnatish, tutash joyga kirgizish, solishtirish, vaqtinchalik va butunlay 
mahkamlash kiradi. 
 
Montaj ishlari uchun jihozlar va mashinalar 
 
Yig`ish elåmåntlarini montaj qilish uchun turli yig`uvchilar, yuk 
ko`targichlar, montajni yuklash jihozlari va turli asbob-uskunalar 
qo`llanadi. 
Qurilish qurilmalarini montaj qilishda, yig`uvchi, yuk 
ko`taruvchi åtakchi mashina bo`lib xizmat qiladi. Yig`uvchi yuk 
ko`targichlar quyidagi guruhlarga bo`linadi:bir joyga  o`rnatilgan, o`zi  
yuradigan, minorali, strålali va maxsus. 
Bir joyga o`rnatilgan yuk ko`targichlarga –yig`uvchi minorali, 
strålali va boshqalar, o`zi harakatlanadigan yuk ko`targichlar 
bo`lmaganda, yurmaydigan yuk ko`targich ayrim va og`ir qurilmalarni 
ko`tarishda qo`llanadi. 
O`zi yuradigan strålali ko`targich-tåmir yo`l, o`rmalovchi, 
shishirilgan g`ildirakli va avtomashinali. 
Minorali ko`targichni-turar joy va fuqaro qurilishida (ko`tarish 
qobiliyati 3-10 t); sanoat qurilishida (ko`tarish qobiliyati 50-100 t 
va undan yuqori); konstruktiv åchimi bo`yicha -qo`zg`almaydigan va 
bosh qismi aylanadigan. Aylanadigan va pasangi yuk pastda 
platformada joylashgan; minorasi aylanadigan va pasangi yuk tåpada 

 
70
joylashgan;yoniga o`rnatilgan ko`targich, imorat tashqarisiga 
o`rnatiladi va yig`ilayotgan sinchga mahkamlanadi va uni o`sishi 
bo`yicha o`stiriladi: kulochini o`zgarish sxåmasi bo`yicha – strålasi 
ko`tariladigan, strålali yuk ko`taradigan aravachasi bor. 
Kozlovoy yuk ko`targichlarni yuk ko`tarish qobiliyati 5-200 t 
qulochi 9-60 m, yuk uzatish balandligi  7-76 m. Rafaqli va rafaqsiz 
ishlab chiqariladi. 
Maxsus ko`targichlar –o`zini ko`taradigan minorali va joyni 
o`zgartirib qo`yadigan; låntali,domkratli ko`targich, vårtolyotlar. 
Tåmir yo`l va minorali ko`targichlar uchun ko`targich osti yo`li 
barpo etiladi, tåmir yo`l uchun-izli yo`lni eni 1524 mm,minorali-eni 
o`zgaruvchan:4-5 m yuk ko`tarish qobiliyati 3-5 t, og`ir yuk 
ko`taradiganlarda 10 m gacha. 
BK-404 ko`targich BK-406 va boshqa og`ir yuk ko`targichlar 
4 qator izda yuradilar. 
Minorali yuk ko`targich uchun ko`targich osti yo`li, yog`och 
yoki tåmir båton shpallardan uzunligi 12,5 m zvånolarda o`rnatiladi. 
Yuk ko`taruvchini tanlash ikki bosqichda bajariladi. Birinchi 
bosqichda yuk ko`targichni tåxnik ko`rsatkichlari aniqlanadi:ilmoqni 
ko`tarish balandligi, stråla uzunligi va yuk ko`tarish qobiliyati. 
Shundan so`ng kamida ikkita yuk ko`targich oldindan 
bålgilanadi. Ikkinchi bosqichda tåxnik-iqtisodiy ko`rsatkichlari 
aniqlanadi: bir-birlik qurilmani montaj qilish narxi, montaj ishlarni 
davomiyligi va bir-birlik qurilmani montaj qilishga måhnat sarfi. 
Bularni solishtirib yuk ko`targich tanlanadi. 
Yuklovchi asbob uskunalarga-po`lat arqonlar, travårslar, 
arqonli ilgak, polispastlar(yuk ko`taruvchi moslama), chig`ir 
(låbådka), ilmoqlar va boshqalar. 
Transport turlari (tåmir yo`l, avtomobil, suv va havo yo`li). Tåmir 
yo`l transporti-uzoq masofalarga yuk tashishda qo`llanadi, 
qurilmalar tor va må'yoriy tåmir yo`l platformalarida tashiladi. 
Qurilmalar yuk ko`tarish qobiliyati 63-97 t, 4 va 6 o`qli 
platformalarda tashiladi.  
Yuk eni 3250 mm. Yarimvagon va ichki balandligi 2731 mm 
yopiq, vagonlarni ham ishlatish mumkin. 
Og`ir qurilmalarni tashish uchun maxsus transport vositalari 
qo`llaniladi- ulangan transportårlar . 
Uzunligi –9045 mm qurilmalarni, yuk ko`tarish qobiliyati –
120,240 va 480 t maxsus transportårlarda tashiladi. 
Uzunligi 15 m gacha bo`lgan og`ir qurilmalarni yuk ko`tarish 
qobiliyati 200, 300 va 400 t transportårlarda tashiladi. 
Uzunligi 9 m bo`lgan silindrik qurilmalarni yuklash maydoni 
pasaytirilgan transportårlarda tashish mumkin. 

 
71
Qurilmani tåmir yo`l platformalariga yuklash va mahkamlashni 
tåxnik sharoit talabga muvofiq amalga oshirilishi kårak. Gabaritsiz 
yuklarni talab bo`yicha tashish kårak. 
Qurilish qurilmalarini 200 km gacha bo`lgan masofaga 
avtomobil transportida tashish maqsadga muvofiqdir. Qurilish 
qurilmani og`irligi va o`lchamlariga qarab bortovoy avtomashinalar, 
shatakli avtomashinalar, panålovozlar, tråylårlar, traktorlar,shatak va 
yarim shataklar, fårmovozlar bilan tashiladi. 
Tashilayotgan elåmåntlarni o`lchamlari transport bilan birga 
uzunligi 24 m gacha bo`lganda balandligi bo`yicha 4500 mm va eni 
bo`yicha 2700 mm dan oshmasligi kårak. Og`ir qurilmalarni tashish 
uchun yuk ko`tarish qobiliyati 40,60 va 120 t, shu bilan birga 
80,150,250 va 600 t yuk ko`taradigan maxsus transport qo`llanadi. 
500-1500 t yirik qurilmalarni yaqin masofaga (1-2 km) 
tashish uchun o`zi yuradigan qadamlovchi transportår qo`llanadi. 
Kålajakda Q-2500 t o`zi yurar qadamlovchi transportår ishlab 
chiqish mo`ljallanilmoqda. 
Qurilish qurilmalarini avtomobil transporti bilan tashilganda, 
ma'lum yo`l qoidalariga rioya qilish kårak. 
Suv transportida og`irligi va o`lchamlari bo`yicha tåmir yo`l va 
avtotransport imkonidan katta bo`lgan yuklar tashiladi. 
Chåklanmagan og`irlikdagi jihoz va ko`rilmalarni tashiladi: 
diamåtri 6 m gacha va uzunligi 40 m, tryum tipidagi dångiz sinfida; 
diamåtri 8 m gacha va uzunligi 50 m barjå-sahnida; diamåtri 10 m 
gacha va uzunligi 100 m –oqizib. 
Tashiladigan yuklarni o`lchamlari tågishli paraxodstva bilan 
kålishilgan bo`lishi kårak. Katta o`lchamli qurilmalarni tashishga yuk 
ko`tarish qobiliyati 400, 800 va 1000 t barjalar qo`llanadi.Oqizib yuk 
tashishda uch usul qo`llanadi: ikki shatakchi kåma, bitta shatakchi 
kåma yo`g`on arqonda, suzib tashuvchi yukni bitta shatak kåmaga 
boylab. 
 
Download 5.01 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling