R e s p u b L i k a s I k o n s t I t u t s I y a s I n I


Download 8.86 Mb.
Pdf ko'rish
bet23/40
Sana21.03.2020
Hajmi8.86 Mb.
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   40

Ikkinchidan, 

Prezident  o ‘z  mamlakati  xalqi  nomidan  ish 

tu ta d i  va  un ing  m illiy  m a n fa a tla rin i  him oya  qiladi.  U 

partiyaviy,  ijtim oiy,  m ahalliy  va  bo shq a  m a n faatlard an , 

ayniqsa,  har  qanday  g‘oyaviy  kelishmovchiliklardan  yuqori 

turadi,  jam iyatni  o ‘zaro  muvofiqlashtiradi,  ijtimoiy-siyosiy 

hayotni  mustahkamlaydi.

Uchinchidan, 

Prezident mamlakatning umumiy holati uchun 

mas’ul  bo‘lib,  siyosiy  barqarorlik,  huquqiy tartibot  va xavfsiz- 

likni  t a ’m inlash  h am da  m am lak a tn in g   bo sh q a  d av latlar 

oldidagi majburiyatini  bajarish  borasida  qarorlar  qabul  qiladi, 

tezkor  chora-tadbirlar  k o ‘radi.



TVrtinchidan, 

Prezident ijro etuvchi hokimiyatni boshqaradi 

va  uning  faoliyatini  yo‘naltiradi.

Beshinchidan, 

Prezident mamlakat Qurolli kuchlarining Oliy 

bosh  q o ‘mondoni  hisoblanadi,  davlat  mudofaasi  va  fuqaro­

larning  harbiy  xizmatni  o ‘tashi  uchun  rahbarlik  qiladi.



Oltinchidan, 

Prezident  ijro  hokim iyati  tizim ida  yuqori 

lavozimga  tayinlash  vakolatini  am alga  oshiradi,  fuqarolik 

m asalalarini  hal  qiladi,  fuqarolarni  davlat  nishonlari  bilan 

mukofotlaydi  va  aybidan  o ‘tadi,  inson  huquq  va  erkinliklari 

ta ’minlamshining,  shuningdek,  mamlakatda  Konstitutsiya  va 

qonunlaming  kafolati  hisoblanadi.

«Prezident» tushunchasi Konstitutsiyaviy-huquqiy m a’noda 

davlat  boshlig‘ini  anglatadi.  Aynan  shuning  uchun  bu  institut 

jah o n  davlat  -   huquqiy  am aliyotida  yaratilgan  edi.  Uning 

b u n d ay   roli  P rezid en ti  b o ‘lgan  h a r  q an d ay   zam onaviy 

demokratik  Respublikaga xosdir.  Prezident  davlatni jipslashti- 

rishi,  d av lat  h ok im iy ati  m exanizm ining  b arq a ro rlig i  va 

harakatchanligini  ta ’minlashi  lozim.

Sobiq  Ittifoq  Respublikalari  orasida  0 ‘zbekiston  birinchi 

b o iib ,  davlat boshqaruvining prezidentlik shaklini joriy qildi. 

P rezid entlik  in stitu ti  0 ‘zb ek isto n d a  1990-yil  24-m artda

97  Tadjixanov U . va boshqalar. 0 ‘zbekiston Respublikasining Konstitu­

tsiyaviy huquqi. — Т.:  «Sharq», 2001,  562-b.

209


« 0 ‘zb ek isto n   SSR  P rezid en ti  lavozim ini  t a ’sis  etish  va 

0 ‘zbekiston  SSR  Konstitutsiyasi  (Asosiy  Qonuni)ga  o ‘zgar- 

tirish  va  q o ‘shim chalar  kiritish  to ‘g‘risida»gi  Qonun  bilan 

t a ’sis  etildi.  Oliy  Sovet  12-chaqiriq  birin ch i  sessiyasida 

О ‘zbekiston  Prezidenti  etib  Islom  Abdug‘aniyevich  Karimov 

saylandi.  1991-yil 29-dekabr va 2000-yil 9-yanvarda to ‘g‘ridan- 

to ‘g‘ri  umumxalq  Prezidenti  saylovlari  o ‘tkazildi.  Saylovlar 

m uqobillik  asosida  o ‘tkazilib,  I.A .K arim ov  Prezident  etib 

saylandi.

Konstitutsiyaning 89-moddasida « 0 ‘zbeklston Respublikasi­



ning Prezidenti O ‘zbekiston Respublikasida davlat va ijro etuvchi 

hokimiyat  boshlig‘idir» 

deyilgan.

Davlat boshlig‘i  sifatida Prezident davlat hokimiyati organ­

lari  tizimida  yetakchi  va  muvofiqlashtiruvchi  rol  o ‘ynaydi. 

P rezident  davlat  ichida  va  xalqaro  m u n o sab atlard a  xalq 

nom idan  ish  y uritadi.  D av lat  bo shlig ‘i  o ‘zida  u  yoki  bu 

hokim iyat  ta rm o g ‘ini  emas,  balki  davlat  va  b u tun  davlat 

hokimiyatining  birligini  namoyon  etadi.

K onstitutsiyaga  muvofiq  0 ‘zbekiston  R espublikasining 

Prezidenti  ijro  hokimiyatining  boshlig‘i  ham  hisoblanadi.  Ijro 

hokimiyatiga bevosita iqtisodiyotga, ijtimoiy va m a’naviy soha- 

larga  boshchilik  qilish  yuklatilgan.



2-§.  O ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidentining 

Konstitutsiyaviy-huquqiy  holati

/ o ‘zbekiston  R espublikasi  K onstitutsiyasining  19-bobi 

« 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti»  deb nomlanadi.  Bu bob 

9  ta moddadan  iborat  bo‘lib,  ularda  0 ‘zbekiston  Respublikasi 

Prezidentining  Konstitutsiyaviy  maqomi  belgilab  berilgan.

O ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidenti  0 ‘zbekiston  Respub­

likasida davlat va ijro etuvchi hokimiyat boshlig‘idir.  Prezident 

huquqiy  holati  Konstitutsiyaviy  norm alar  bilan  mustahkam- 

langan.  Hokimiyatlarning  o ‘zaro  muvozanatini  ta ’minlashda 

Prezidentning o ‘rni beqiyos. Prezident davlat hokimiyati organ­

lari  tizimida  alohida  o ‘ringa  e g a ^

0 ‘zbekiston  Respublikasining  ushbu  mustaqillik  yillarida 

ichki  va  tashqi  siyosatda  Prezidentning  o ‘rni  ancha  oshdi. 

B oshqaruvning  eng  m aqbul  shakli  sifatid a  e’tirov  etildi. 

0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidenti  I.A.  Karimov  2005-yil  7- 

fevralda  yangi  tashkil  etilgan  ijro  hokimiyati  rahbarlari  bilan 

b o ‘lgan  u ch rash u v da  «Yangi  h ay o tn i  eskicha  q arash   va 

yondashuvlar  bilan  qurib  bo‘lmaydi»  m a’ruzasida  mustaqillik



210

yillarida kuchli ijro hokimiyati zarurligi, 0 ‘zbekiston Prezident­

lik  boshqaruvidagi  davlat  ekanligini  ta ’kidladi  va  uning  afzal- 

liklari  to ‘g‘risida  gapirib  o ‘tdi.

£Boshqaruvning  prezidentlik  shaklining  yaratilishi  ilk  bor 

Fransiyaning  1958-yilgi  K onstitutsiyasida  amalga  oshirildi. 

Prezidentlik  boshqaruviga  asoslangan  davlatlarda  prezidentlik 

instituti  uning  vakolatlari,  saylanish  tartibi  va  boshqa  davlat 

organlari bilan boiadigan munosabatlarda farqlanishi mumkin.

0 ‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 91-moddasida 

«Prezident  o ‘z  vazifasini  bajarib  turgan  davrda  boshqa  haq 

toianadigan  lavozimni  egallashi,  vakillik  organining  deputati 

b o iish i,  tadbirkorlik  faoliyati  bilan  shug‘ullanishi  mumkin 

emas. Prezidentning shaxsi daxlsizdir va qonun bilan muhofaza 

etiladi»  deb  ko‘rsatilgan/

0 ‘zb ek isto n   R esp u b lik asin in g   2003-yil  2 5 -ap reld agi 

« 0 ‘zbekiston  R espublikasi  Prezidenti  faoliyatining  asosiy 

kafolatlari  to ‘g‘risida»gi  qonunida  0 ‘zbekiston  Respublikasi 

Prezidenti  o ‘z  vakolatlarini  0 ‘zbekiston  Respublikasining 

Konstitutsiyasiga  muvofiq  samarali  amalga  oshirishi  uchun 

zarur  sharoitlar  yaratish  sohasidagi  munosabatlarni  tartibga 

solishdan,  shuningdek,  K onstitutsiyaviy  vakolat  m uddati 

tugab yoki sog‘lig‘i holatiga ko‘ra iste’foga chiqqan 0 ‘zbekis- 

ton Respublikasi Prezidentiga yoki 0 ‘zbekiston Respublikasi­

ning  eks-Prezidentiga  zarur  sharoitlar  va  kafolatlar  yaratib 

berilgan.

/ p ‘zb ek isto n   R esp u b lik asin in g   say lan g an   P rezid en ti 

qasam yod  qabul  qilgan  p ay td an   boshlab,  o ‘z  lavozim ini 

bajarishga  kirishadi.  Qasamyod  -   K onstitutsiya  va  xalqqa 

xizmat  qilish  yuzasidan  Prezident  o ‘z  lavozimiga  kirishganda 

b erad ig an   ta n ta n a li  v a ’dad ir.  0 ‘zb ekiston  R espublikasi 

P rezid en ti  q asam y o d in in g   m a tn i  K o n stitu tsiy a n in g   92- 

moddasida  berilgan



: J   ~

« О  ‘zb ek isto n   x a lq ig a   sa d o q a t  bilan  x izm a t  qilishga



R espub- 



lik a n in g   K o n s titu ts iy a s i  va  qon u n lariga  q a t ’iy   r io y a   etish ga, 

fu qarolarn in g huquq  va erkinliklariga k a fo la t berishga,  О ‘zb e k is­

ton  R e sp u b lik a si  P re zid e n ti  zim m a sig a   yu k la tilg a n   vazifalarn i 

vijdonan  bajarishga  tan tan ali  q a sa m y o d  qilam an».

0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidenti  parlament  deputatlari 

oldida  tantanali  ravishda  qasamyod  qabul  qiladi.  Qasamyod 

qabul  qilishda  Prezidentning  qo‘l  ostida  Konstitutsiya  matni 

b o ia d i.  Prezident  0 ‘zbekiston  xalqiga  sadoqat  bilan  xizmat 

qilishga,  Respublikaning Konstitutsiyasi va qonunlariga q at’iy



211

rioya  etishga,  fuqarolarning  huquq  va  erkinliklariga  kafolat 

berishga,  o ‘z  zimmasiga  yuklatilgan  vazifalarni  vijdonan 

bajarishga  qasamyod  qiladi.  Prezident  qasamyod  qabul  qilishi 

bilan,  davlat  madhiyasi  ijro  etiladi.

Prezidentning  qasamyodi  faqat 

rasmiy  tantanali  marosim  sifatida- 

gina  qabul  qilinmaydi.  Shuningdek, 

u  yuridik  ahamiyatga  ham  ega.

Prezident  qasamyodining yuridik  ahamiyati  quyidagilardan 

iborat:


Birinchidan, 

Prezident  qasamyod  qabul  qilishi  bilan  o ‘z 

lavozimiga  kirishadi  va  o ‘zining  Konstitutsiyaviy  vakolatlarini 

bajara  boshlaydi.  Shu  vaqtdan  boshlab,  oldingi  Prezident  o ‘z 

vakolatini  tugatadi;

Ikkinchidan, 

qasamyodning  matni  odatda  Konstitutsiyada 

beriladi,  xalqqa  e’lon  qilinadi  va  parlament  oldida  Prezident 

to m o nid an  ta n ta n ali  qabul  qilinadi.  Q asam yod  m atn id a 

Konstitutsiyaga  sadoqat,  xalq  va  davlatga  xizmat  qilish  bilan 

birga,  ko‘pincha,  diniy  tusdagi  ifodalar  bo'ladi.



Uchinchidan, 

qasamyodni  buzish  Prezidentni javobgarlikka 

olib  keladi,  bu  uning  o ‘z  lavozimidan  chetlatilishi  uchun  asos 

b o ‘lishi  m um kin  (bunday  m arosim   k o ‘p  m a m lak a tla rd a 

impichment  nomini  olgan);

0 ‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 91 -moddasida 

Prezident  o ‘z  lavozimida  ishlayotgan  vaqtda  quyidagi  vazifa­

larni  birga  olib  bormasligi  nazarda  tutilgan:



Birinchidan, 

boshqa  haq  toianadigan  lavozimni  egallash;



Ikkinchidan, 

vakillik  organining  d ep u tati  (parlam ent, 

mahalliy  o ‘zini-o‘zi  boshqarish)  bo‘lish;

Uchinchidan, 

tadbirkorlik  faoliyati  bilan  shug‘ullanish.

0 ‘zbekiston Respublikasining Prezidenti daxlsizlik huquqiga 

ega.  Prezidentning  daxlsizligi  m utlaq  b o ‘lib,  u  bajaradigan 

majburiyatlardan  kelib  chiqib,  Prezidentning  qonunlar  bilan 

alohida  muhofaza  etilishini  anglatadi.  Prezident  shaxsining 

daxlsizligi  uning  butun  vakolatlari  davomida  alohida  kafolat- 

larning  ta ’minlanishi  bilan  bog‘liq.

Prezident  shaxsining  daxlsizligi  unga  qarshi  jinoyat  ishi 

qo‘zg‘atilishi  mumkin  emasligini  bildiradi.  Prezident  majburiy 

ravishda,  masalan,  guvoh  sifatida sudga chaqirilishi,  m a’muriy 

javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Prezident hibsga olinishi, 

tintuv  etilishi  va  shaxsiy  ko ‘zdan  kechirilishi  mumkin  emas. 

Shu  m a’noda  Prezidentning  shaxsi  daxlsizdir.

212

B ilasizm i,  S hvetsariyada 

davlat boshlig‘i atigi bir yil- 

ga saylanadi.


3-§.  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidentligiga 

saylovlar  o ‘tkazish  tartibi  va  asosiy 

tam oyillari

0 ‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 90-moddasiga 

muvofiq,  0 ‘zbekiston  Respublikasining  Prezidenti  0 ‘zbekis- 

ton  Respublikasining  fuqarolari  tomonidan  umumiy,  teng  va 

to ‘g‘ridan-to‘g‘ri  saylov  huquqi  asosida  yashirin  ovoz  berish 

yo‘li  bilan  yetti  yil  m uddatga  saylanadi.  Prezidentni  saylash 

ta rtib i  0 ‘zbekiston  R espublikasining  «P rezident  saylovi 

to ‘g‘risida»gi  Qonuni  bilan  belgilangan98.

0 ‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 90-moddasiga 

asosan  Prezident  lavozimi  nom zodlariga  quyidagi  talablar 

q o ‘yiladi:

Birinchidan,

  fuqaroning  35  yosh­

dan  kichik  bo‘imasligi;

Ikkinchidan,  n o m zo d

 0 ‘zbekiston 

Respublikasining  fuqarosi  boiishi;

Uchinchidan,

 Prezidentlik nomzo- 

diga 0 ‘zbekiston Respublikasi hudu­

dida  kamida  10  yil  yashagan  0 ‘zbe- 

kiston  R espublikasi  fuqarosi  say- 

lanishi  mumkin.  Bu  m uddat  —  Prezidentlikka  nomzodning 

faqat  bilimlar  va  amaliy  tajribaga  egaligi  b o iib   qolmay,  balki 

0 ‘zbekistondagi  hayotning  o ‘ziga  xos  sharoitlarini  tushunishi 

uchun  ham  zarur  va  yetarlidir;

T o ‘rtinchidan,

  D avlat  tilini  yaxshi  biladigan  0 ‘zbekiston 

Respublikasining  fuqarosi  Prezidentlikka  saylanishi  mumkin. 

T illa rd a n   fo yd alanishni  ta rtib g a   solish  -   0 ‘zbek isto n d a 

Konstitutsiyaviy  ahamiyatga  ega.  U  yoki  bu  tilning  davlat  tili 

sifatidagi  maqomi  Konstitutsiya  bilan  belgilanadi.  Masalan, 

Konstitutsiyaning 4-moddasida « 0 ‘zbekiston Respublikasining 

davlat  tili  —  o ‘zbek  tilidir»,  deb  belgilab  q o ‘yilgan.  Davlat 

hokimiyati  organlari,  rasmiy  ish  yuritish,  sud  ishlarini  olib 

borish  majburiy  ravishda  davlat  tilida  olib  boriladi,  normativ- 

huquqiy  hujjatlar  va  rasmiy  nashrlar  e’lon  qilinadi.

0 ‘zbek  tili  -   0 ‘zbekiston  Respublikasi  aholisining  mutlaq 

ko‘pchiligi  boim ish  o ‘zbek  xalqining  ona  tilidir.  U  0 ‘zbekis- 

ton  birligi  va  yaxlitligi,  jam iyat jipsligining  muhim  omilidir. 

Aynan  shuning  uchun  Konstitutsiya  va  0 ‘zbekiston  suvereni-

98  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Oliy  Majlisining  Axborotnomasi,  1998,  3- 

son,  38-modda.

AQSH  Prezidentligiga  say­

lanish  uchun  AQSH  hudu­

dida kamida 14-yil yashagan 

va 

fu q a ro lig in i 

faqat 

tug‘ilish  (filiatsiya)  asosida 

olgan AQSH fuqarolarining- 

gina  huquqi  mavjud.


tetining  kafili  b o ‘lmish  Prezident  o ‘zbek  tilini  yaxshi  bilishi 

shart;


Beshinchidan,

  bir  shaxs  surunkasiga  ikki  m uddatdan  ortiq 

Prezident  bo‘lib  saylanishi  mumkin  emas.

O'zbekiston  Respublikasi  Konstitutsiyasi  90-moddasining 

2-qismida  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidentining  saylanish 

prinsiplari  aniq  belgilab  q o ‘yilgan.  Prezidentlik  Respublika- 

larida Prezident mamlakatning barcha saylovchilari tomonidan 

umumxalq  saylovlari  yo‘li  bilan  saylanadi.

P rezid en t  say lo v larin i  o ‘tk azish   ta rtib i  1991 -yil  18- 

noyabrdagi  « 0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidenti  saylovlari 

to ‘g‘risida»gi  Q onun  bilan  belgilab  q o ‘yilgan.  Bu  qonunga 

2004-yil  3-dekabrdagi  Qonuni  bilan  o ‘zgartirish  kiritilgan.

0 ‘zbekistonda  prezidentlik  saylov  huquqining  K onstitu­

tsiyaviy me’yori k o ‘ppartiyaviylik bo‘lib, u fuqarolarning davlat 

va jamiyatdagi  siyosiy  huquqlari,  qonuniylikni,  barqarorlikni, 

demokratiyaviylikni  kafolatlashga  qaratilgandir.

K onstitutsiyaning  10-moddasida  siyosiy  partiyalar  xalq 

nomidan  ish  olib  borishga haqli  emasligi  alohida  ko‘rsatilgan. 

Umuman,  Konstitutsiyaning  10  ta  moddasida  k o ‘ppartiyaviy- 

lik  bilan  bog‘liq  bo‘lgan  me’yorlar  bor.  34-moddada  fuqaro­

larning  siyosiy  partiyalarga  uyushishi  huquqi  alohida  belgilab 

q o ‘yilgan.  Chunonchi,  60-moddada  «Siyosiy  partiyalar  turli 

tabaqa  va  guruhlarning  siyosiy  irodasini  ifodalaydilar  va  o ‘z- 

larining demokratik yo‘l  bilan  saylab qo‘yilgan  vakillari  orqali 

davlat  hokimiyatini  tuzishda  ishtirok  etadilar»,  deb  Konstitu­

tsiyaviy  qoida  mustahkamlab  qo‘yilgan.

«K o‘ppartiyaviylik»  tushunchasi  tom  m a’noda  Prezident­

lik saylovlarida bir necha siyosiy partiyalarning ishtirok etishini 

bildiradi.  Shu  ta riq a,  saylov  tizim ning  k o ‘ppartiyaviyligi 

fuqarolarning  tanlash  huquqini  kafolatlaydi.

K o‘ppartiyaviylik asosida prezidentlik saylovlarini o ‘tkazish 

quyidagilarni  bildiradi:



Birinchidan, 

huquqiy  jihatdan  ro ‘yxatga  olingan  barcha 

siyosiy  partiyalarning  saylov  kompaniyasida  ishtirok  etishi;

Ikkinchidan, 

Konstitutsiya va qonun  talablari doirasida  o ‘z 

nomzodlarini  prezidentlikka  k o ‘rsatish  huquqi;

Uchinchidan, 

siyosiy  partiyalarning  barcha  darajalardagi 

saylov  komissiyalarining ishida qatnashish  huquqi va kafolatli 

shart-sharoit  yaratish;



To‘rtinchidan, 

Oliy  sudga,  prezidentlik  saylovlari  haqidagi 

Qonunning buzilishi faktlari  ustidan  shikoyat qilish huquqidir.

214


Saylov huquqining Konstitutsiyaviy prinsiplari yashirin ovoz 

berish  yo‘li  bilan  umumiy,  teng  va  to ‘g‘ridan-to‘g‘ri  saylash 

huquqidir.

Prezident  saylovlari  haqidagi  Qonun  fuqarolarning  saylov 

huquqining  umumiyligi,  y a’ni  saylovchilar  ro ‘yxatini  tuzish 

tartibi,  ovoz  berish  huquqini  rasmiylashtirish  va  ovoz  berish 

fak tin i  ta sd iq la sh   k ab i  ta d b irla rn in g   h u q u q iy   jih a td a n  

kafolatlanishini  nazarda  tutadi.

Teng  saylov  huquqi  shundan  iboratki,  har bir  saylovchi  bir 

ovozga ega b o ia d i va barcha fuqarolar saylovlarda teng sharoit- 

larda  ishtirok  etadilar.

T o ‘g ‘r id a n - to ‘g ‘ri  saylov  h u q u q i  sh u n d a n   ib o ra tk i, 

saylovchilar  Prezidentni  saylashda  bevosita  ishtirok  etadilar.

Yashirin ovoz berish esa saylovchining o ‘z irodasini bildirish 

ustidan  nazorat  qilishga  yo‘1  qo‘ymaslikni  nazarda  tutadi.  Bu 

K onstitutsiyaviy  prinsip  fuqarolarning  o ‘z  irodasini  erkin 

bildirishini  t a ’m inlashning  huquqiy  kafolatlanishi  b o ‘lib, 

demokratik jamiyatning  asosiy  belgilaridan  biridir.

Fuqarolarning  Prezidentni  saylash  huquqlarini  to ‘g ‘ridan- 

to ‘g‘ri  yoki  bevosita  cheklashga  yo‘l  q o ‘yilmaydi.  A lbatta, 

О ‘zbekiston  Respublikasi  Konstitutsiyasida  belgilangan  b a ’zi 

hollar  bundan  mustasnodir.

0 ‘zbekiston Respublikasining saylov kuniga qadar 18 yoshga 

to ‘lgan  har  bir  fuqaro  Prezidentni  saylash  huquqiga  egadir. 

Prezidentlik  saylovlarini  tashkil  etish  belgilangan  b a’zi  hollar 

bundan mustasnodir.  Prezidentlik saylovini o ‘tkazish 0 ‘zbekis- 

ton Respublikasi Oliy Majlisi palatalari tomonidan tuziladigan 

Markaziy  saylov  komissiyasi  zimmasiga  yuklatiladi.

0 ‘zbekiston  R espublikasining  II  chaqiriq,  sakkizinchi 

sessiyasida  qabul  qilingan:  «Referendum  yakunlari  ham da 

d av la t  hok im iy ati  ta sh k il  etilishinin g  asosiy  p rin sip lari 

to ‘g‘risida»gi  K onstitutsiyaviy  Q onunning  qabul  qilinishi, 

2002-yil  27-yanvarda  o ‘tkazilgan  referendumda  mamlakatimiz 

Oliy  M ajlisini  ikki  palatali  qilib  belgilash  va  0 ‘zbekiston 

Respublikasi Prezidentining vakolat muddatini besh yildan yetti 

yillik  qilib  o ‘zgartirish  to ‘g ‘,risidagi  muhim  masala  b o ‘yicha 

qabul  qilingan  Oliy  M ajlis  q aro rin i  hayotga  ta tb iq   etish 

borasidagi  tarixiy jarayonlardan hisoblanadi.  Ushbu Konstitu­

tsiyaviy  Qonun  asosida:  « 0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidenti 

saylovi,  Oliy  Majlis  Qonunchilik  palatasiga  hamda  Qoraqal- 

pog‘iston  Respublikasi  Juqorg'i  Kengesiga  viloyatlar,  tum an­

lar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov ular-

215


ning  Konstitutsiyaviy  vakolati  tugaydigan  yilda  -   dekabr  oyi 

uchinchi  o ‘n  kunliginining  birinchi  yakshanbasida  o ‘tkaziladi.

0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidenti  saylovi  hamda  davlat 

hokimiyati  vakillik  organlariga  saylov  muddatlari  bir  paytga 

to ‘g ‘ri  kelib  qolgan  taq d ird a,  davlat  hokim iyati  vakillik 

organlirining  vakolat  muddati  bir  yilga  uzaytiriladi».

Saylov jarayonlari  uning  birinchi  bosqichi  boim ish  saylov 

muddatini  tayinlash  bilan  boshlanadi.

Ushbu  bosqichning  turli  davlatlarda  turlicha  k o ‘rinishlari 

mavjud  b o ‘lib,  aksariyat  d av latlard a  parlam entga  saylov 

o ‘tkaziladigan  kun  davlat  boshlig‘i  tom onidan,  Prezident 

saylovi  kuni  parlament  tomonidan  tayinlanadi.

Shunday holatlar ham borki, Konstitutsiya saylov o ‘tkazish- 

ning aniq muddatlarini emas,  balki  saylov  o ‘tkazish  shartlarini 

belgilab  beradi.  Masalan,  Bolgariya,  Polsha,  Chexiya  davlat- 

larida tegishli organ yoki mansabdor shaxsning vakolat muddati 

tugashi munosabati bilan saylov o ‘tkazish muddati belgilanadi.

Yuqoridagi  misollardan  k o ‘rinadiki,  har  bir  mamlakatda 

davlat hokimiyat organlariga saylov o ‘tkazish muddati turlicha 

belgilangan.  Bunga  shu  shakllangan  munosabatlar,  mamlakat 

xalqining  mentaliteti,  tarixiy  shart-sharoitlar  sabab  b o iish i 

mumkin.


Saylovlarni o‘tkazish muddati  belgilangan ushbu moddaning 

ikkinchi bandi  ham juda muhim qoidani o ‘zida ifodalab  beradi. 

Bilamizki,  davlat  hokimiyati  organlarining  vakolat  muddati 

turlicha boisada, m aium  davrga kelib, ushbu organlarga saylov 

bir  vaqtga  to ‘g‘ri  kelib  qoladi.

U shbu  holatda  Prezident  bilan 

davlat  hokim iyati  vakillik  o rgan­

larining  bir  vaqtda  saylanishining 

oldini  olish  m aq sad id a  quyidagi 

chora-tadbirni  q o ila sh   m a’qul  deb 

topildi.  Y a ’ni,  davlat  hokim iyati­

ning vakillik organlari boim ish Oliy 

Majlis,  Q oraqalpog’iston  R espub­

likasining  J o ‘qorg‘i  Kengesi,  vilo­

yatlar, tum anlar va shaharlar davlat 

hokim iyati  vakillik  organlarining 

vakolat  m uddatlari  yana  bir  yilga 

uzaytiriladi.  Demak,  davlat  bosh- 

lig‘i -  Prezidentga saylov boiad igan  

yil  va  kun  ushbu  qonun  talabiga

216

Saylov  o ‘tkazish  muddati 

b a ’zi  m am lakatlarda  o ‘z 

Konstitutsiyalarida  qat’iy 

belgilab qo‘yilgan. Masalan, 

K osta-R ika  R espublikasi 

K o n stitu tsiy a sig a   k o ‘ra, 

Prezid en t  saylovi  saylov 

yilining fevral oyidagi birin­

chi  yakshanba  kuni  o ‘tki- 

zaladi.  AQSH  Konstitutsi­

yasiga ko‘ra, Prezident say­

lovi  saylov  yilining  noyabr 



Download 8.86 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   40




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling