R e s p u b L i k a s I k o n s t I t u t s I y a s I n I


Download 8.86 Mb.
Pdf ko'rish
bet31/40
Sana21.03.2020
Hajmi8.86 Mb.
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   40

289

ish  materiallari  bilan  to ‘la  tanishishi  va  sud  ishlarida  ishtirok 

etish  h u q u q i  ham da  su d d a  o n a  tilid a   s o ‘zlash  h u q u q i 

ta ’m inlanadi»119.

Sud  ishlari  yuritilayotgan  tilni  bilm aydigan  shaxslarga 

tarjim on  xizmatidan  foydalanish  im koniyati  kafolatlanadi. 

Tarjimon  esa  o ‘z  navbatida,  ishning  k o ‘rib  chiqilishida  o ‘z 

vazifalarini  aniq  va  to ‘liq  amalga  oshirishga  majbur.  Bunday 

majburiyatning  bajarilmasligi  jinoiy  javobgarlikka  tortishga 

ham sabab bo‘lishi mumkin. Tarjimonning ayblanuvchi (gumon 

qilinuvchi,  sudlanuvchi)ga  ko‘rsatiladigan  xizmatlari har doim 

ham  bepul  bo‘ladi.

Huquqiy  muhofaza  qilish  organlarining  mansabdor  shaxs- 

lari protsess  ishtirokchilariga ularning huquqlari,  va jumladan, 

tarjimon xizmatlaridan foydalanish, o ‘zining ona tilida so‘zlash, 

bayon  etish  huquqi  borligini  tushuntirishlari  shart.  Tergov  va 

sud  hujjatlari  ham  bunday  shaxslarga  ular  tushunadigan  tilga 

tarjima  qilingan  holda  topshiriladi.  Bundan  tashqari  sud  ish­

lari yuritilayotgan tilni bilmaydigan shaxsga dastlabki tergovda 

va  ishning  su d d a  k o ‘rib  ch iq ilish id a  m ajb uriy   ta rtib d a  

himoyachining  ishtirok  etishi  ta ’minlanadi.

G u m o n   q ilinu vch i,  ay blan uv ch i  va  su d lan u v ch in in g  

himoyalanish  huquqi  bilan  ta ’minlanish  tamoyili  0 ‘zbekiston 

"^R espublikasi  Konstitutsiyasi  116-moddasida:  «Ayblanuvchi 

himoyalanish  huquqi  bilan  ta ’minlanadi.  Tergov  va  sud  ishini 

yuritishning  har  qanday  bosqichida  malakali  yuridik  yordam 

olish  huquqi  kafolatlanadi.  Fuqarolarga,  korxona,  muassasa 

va  tashkilotlarga  yuridik  yordam  berish  uchun  advokatura 

faoliyat  k o ‘rsatadi.  A dvokaturani  tashkil  etish  va  uning  ish 

tartibi  qonun  bilan  belgilanadi».

H ar bir kishi unga qo‘yilayotgan har qanday jinoiy ayblovni 

ko‘rib chiqishda  o ‘zi  tanlagan himoyachi  ishtirokida sudlanish 

va  o ‘zini  shaxsan  yoki  o ‘zi  tanlagan  himoyachi  orqali  himoya 

qilish,  m ab od o   u  h im oyachiga  ega  b o ‘lm asa,  u  bu n d ay 

huquqqa  ega  ekanligi  haqida  xabardor  qilinishi  va  odil  sudlov 

m anfaatlari  talab  qilgan  hollarda  uning  uchun  him oyachi 

xizmatlariga  pul  to ‘lash  imkoniyati  bo‘lmaganida  har  qanday 

holda  bepul  tartibd a  tayinlangan  him oyachiga  ega  b o iis h  

huquqiga  egadir.

Bu  tamoyil  K onstitutsiyaning  116-moddasidan  tashqari 

«Sudlar  to ‘g‘risida»gi  qonunning  10-moddasi  va  JPKning  20-



119  O'zbekiston  Respublikasi  Konstitutsiyasi  115-moddasi,  313-b.

290

•  Mansabdor shaxslar va fuqarolardan odil sudlovni amalga 

oshirish  bilan  b o g iiq   b o ‘lgan  o ‘z  farm oyishlarining 

bajarilishini  talab  qilish;

•  M ansabdor va boshqa shaxslardan  odil sudlovni amalga 

oshirish  uchun  zarur  b o ig a n   axborot  olish;

•  Uyushmalarga  birlashish  huquqiga  ega;

•  Sudyalar qonun hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga 

ham  ega  bo‘lishi  mumkin.

Sudyalar  fuqarolik,  xo‘jalik  va jinoyat  ishlarini,  m a’muriy 

huquqbuzarlik to ‘g‘risidagi  ishlarni ko‘rish chog‘ida 0 ‘zbekis- 

ton Respublikasining Konstitutsiyasiga va boshqa qonunlariga 

so‘zsiz  rioya  qilishlari,  fuqarolarning  huquq  va  erkinliklari, 

sha’ni,  qadr-qimmati  va  mol-mulki,  korxonalar,  muassasalar 

va  tashkilotlarning  huquqlari  hamda  qonun  bilan  qo‘riqlana- 

digan  manfaatlari  himoya  qilinishini  ta ’minlashlari,  beg‘araz 

va  adolatli  boiishlari  shart.

«Sudlar  to ‘g ‘risida»gi  qonunning  70-m oddasiga  k o ‘ra, 

sudyalar o ‘z faoliyatlarida daxlsizlik huquqlaridan foydalanadi- 

lar.

Sudyaning  shaxsi  daxlsiz.  Sudyaning  daxlsizligi  uning 



turarjoyi,  xizmat  xonasi,  foydalanadigan  transporti  va  aloqa 

vositalari,  xat-xabarlari,  unga  tegishli  ashyolar  va  hujjatlarga 

taalluqlidir.

Sudyalarning  shaxsiy  xavfsizligini  ta ’minlash  maqsadlarida 

ularga  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Oliy  sudi  raisi,  Oliy  xo‘jalik 

sudi  raisi,  Adliya  vaziri  tom onidan  belgilanadigan  ro ‘yxat 

bo‘yicha o ‘ qotar qurol beriladi. Zarur hollarda tegishli sud raisi- 

ning qaroriga  binoan  Ichki  ishlar  organi  sudya va  uning  oilasi 

uchun  qurolli  soqchilar  ajratadi.

Sudyaga  nisbatan  jinoyat  ishi  faqat  0 ‘zbekiston  Respub­

likasi  Bosh  prokurori  tomonidan  qo‘zg‘atilishi  mumkin.

Sudya 0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining yoki 

0 ‘zbekiston  R espublikasi  Oliy  x o ‘jalik  sudi  Plenum ining 

roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi, hibsga olinishi mumkin 

emas.

Sudya  sudyalarning  tegishli  malaka  hay’atining  roziligisiz 



m a’muriy javobgarlikka  tortilishi  mumkin  emas.

Sudyaniflg  turarjoyi  yoki  xizmat  xonasi,  foydalanadigan 

transportiga  kirish,  ularni  k o ‘zdan  kechirish,  ularda  tintuv 

o ‘tkazish  yoki  ulardan  ashyoni  olish,  telefondagi  so‘zlashuv- 

larini eshitish, sudyani shaxsan ko‘zdan kechirish va uni shaxsiy 

tintuv  qilish,  shuningdek,  uning  xat-xabarlarini,  unga  tegishli



293

ashyolar va  hujjatlarni  ko‘zdan  kechirish,  olib  qo‘yishga  faqat 

Q oraqalpog‘iston  Respublikasi  prokurori,  viloyat,  Toshkent 

shahar  prokurori,  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Harbiy  prokurori 

ruxsati  yoki  sudning  qarori  bilan  yo‘l  qo‘yiladi.

Tumanlararo, tuman (shahar) sudi, okrug va hududiy harbiy 

• 

sud  sudyasiga  n isb atan   jin o y a t  ishi  yuqori  turuvchi  sud 



sudloviga,  boshqa sudlar  sudyalariga nisbatan esa 0 ‘zbekiston 

Respublikasi  Oliy  sudi  sudloviga  tegishlidir.

Sudda  o ‘z  vazifalarini  bajarayotgan  davrda  xalq  maslahat- 

chilariga  sudyalar  daxlsizligining  barcha  kafolatlari  tatbiq 

etiladi.

«Sudlar  to ‘g ‘risida»gi  qonunning  71-moddasiga  muvofiq, 

su d y alarn in g   v a k o la tla ri  quyidagi  h o lla rd a   t o ‘x tatilish i 

mumkin:


•  Sudya jinoiy javobgarlikka  tortilgan  bo‘lsa;

•  S udya  o ‘z  lavozim iga  zid  fao liy at  b ilan   s h u g ‘ul- 

lanayotgan  b o ‘Isa;

•  Sudya  tibbiy  yo‘sindagi  majburlov  choralariga  tortilgan 

yoki  sud  q a ro ri  b ilan   uning  m uom ala  la y o q ati 

cheklangan  b o ‘lsa;

•  Sudya  sud  qarori  bilan  bedarak  yo‘qolgan  deb  topilgan 

b o isa;


•  Sudyaning vakolatlari bu vakolatlarni to ‘xtatishga sabab 

bo‘lgan  asoslar  bekor  b o ‘lgunga  qadar  to ‘xtatiladi.

Sudyalarning  odil  sudlovni  am alga  oshirish  borasidagi 

faoliyatiga baho berish maqsadida sudyalarning malaka hay’at- 

lari  vaqti-vaqti  bilan  sudyalarning  malaka  attestatsiyalarini 

o ‘tkazib turadi. Sudyalarga har yili o ‘ttiz olti ish kunidan iborat 

haq  to ‘lanadigan  ta ’til  beriladi,  shu  bilan  birga  sudyalarning 

hayoti  va  sog‘lig‘i  davlatning  maxsus  muhofazasida  b o ‘ladi 

h am da  R espu blika  bu d jeti  m a b lag ‘lari  hiso bid an   davlat 

tomonidan  majburiy  tartibda  sug‘urta  qilinadi.



4-§.  O ‘zbekistonda  sud-huquq  islohotlarining 

hayotiy  zaruriyati

Mamlakatimizda  barcha sohalarda o ‘tkazilayotgan islohot- 

larning  o ‘ziga  xos  xususiyati  —  bu  u larning  bosqichm a- 

bosqichligida namoyon b o iad i,  chunki har bir bosqichda  aniq 

choralarning  amalga  oshirilishi  ijtimoiy,  moddiy  va  tashkiliy 

shart-sharoitlarning  mavjudligiga  bog‘liqdir.

0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining sudlarni ixtisoslash- 

tirishni  nazarda  tutuvchi  2000-yil  14-avgustdagi  « 0 ‘zbekiston



294

R espublikasi  sud  tizim ini  takom illashtirish  to ‘g ‘risida»gi 

Farmoni  sudlarning  mutlaqo  yangidan  tuzilishiga  asos  soldi.

Mazkur  Farmon  suddagi  ishlarning  adolatli  va  o ‘z  vaqtida 

ko‘rib  chiqilishini  ta ’minlash,  fuqarolarning  siyosiy,  ijtimoiy 

huquq  va  erkinliklarini  qonun  bilan  qo‘riqlanadigan  manfaat- 

larini  himoya  qilish  kafolatlarini  kuchaytirdi.  Shuning  uchun 

fuqarolarning  sudlarga  b o ‘lgan  ishonchlari  ortib,  buzilgan 

huquqlarini  tiklash  yuzasidan  sudga  m urojaatlari  k o ‘pay- 

m oqda.  Sudyalikka  nom zodlarni  tanlash  va  lavozim larga 

tavsiya  etish  masalasi  ijro  hokimiyati  aralashuvidan  butunlay 

xoli  qilindi.  Bu  borada  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidenti­

ning 2001-yil 24-sentabrdagi Farmoni bilan «Sudyalarni tanlash 

va lavozimlarga tavsiya etish bo‘yicha oliy malaka komissiyasi»- 

ning yangi tahrirdagi Nizomi qabul qilinishi alohida ahamiyatga 

ega  bo‘ldi.

Sud-huquq  tizimidagi  islohotlar  fuqarolar  turmush  tarziga 

to ‘liq  k irib   kelay o tg anlig i  k u n d an -k u n g a  yaqqol  sezilib 

bormoqda.  Prezidentimiz  tomonidan jazo  amaliyotini  liberal- 

lashtirish masalasi kun tartibiga q o ‘yilgach, ijtimoiy xavfi uncha 

katta  b o ‘lmagan  jinoyat  sodir  qilgan  shaxslarga  ozodlikdan 

mahrum  qilish bilan  bog‘liq  bo‘lmagan jazo  turlarini  qo‘llash, 

iqtisodiy  sohada jinoyat  sodir  etgan  shaxslarga  nisbatan jazo 

tayinlashda  idtisodiy  ta ’sir  choralaridan  foydalanish,  bir  so‘z 

bilan   ay tg an d a,  jin o y a t  so d ir  etgan  shaxsni  ja m iy atd an  

ajratmagan  holda  tarbiyalash  jinoyatchilikning  oldini  olishda 

samaraliroq  usul  ekanligi  qonunlashtirildi.  Yurtboshimiz  sud- 

huquq  tizimidagi  islohotlarni  yanada  chuqurlashtirishni  talab 

qilish  bilan  birga  sudlanuvchilarga  og ‘ir  jazo   tayinlanish 

amaliyotini  qattiq  qoraladilar.  H aqiqatan  jazo  tayinlashdan 

maqsad  jinoyat  sodir  etgan  shaxsga  azob  berish  emas,  balki 

uni  qayta  tarbiyalashdir.

Iqtisodiy  jinoyatlarni  sodir  qilgan  va  jinoyat  oqibatida 

keltirilgan  zararni  qoplagan  ko ‘plab  mahkumlar  qamoq joy- 

laridan  ozod  etildi.  Statistik  m a ’lum otlarga  k o ‘ra,  m azkur 

qonun  amalga  kiritilganidan  buyon  bir  yil  davomida jinoyat 

oqilbatida  yetkazilgan  2514335000  so ‘m lik  m oddiy  zarar 

qoplanganligi tufayli 2026 shaxsga nisbatan ozodlikdan mahrum 

qilish  bilan  bogliq  bo‘lmagan  jazolar  tayinlangan.

Demokratik  va  adolatli  fuqarolik jamiyati  qurishning  asosi 

aynan  sud-huquq  sohasidagi  ijobiy  o ‘zgarishlarga  bogliq 

ekanligini  Y urtboshim iz  k o ‘p  bora  t a ’kidlagan.  X ususan, 

ikkinchi  chaqiriq  Oliy  M ajlisning  to ‘qqizinchi  sessiyasida



295

so‘zlagan nutqida ham mamlakatimizda demokratik o ‘zgarish- 

larni  yanada  chuqurlashtirish  va  fuqarolik jamiyati  asoslarini 

shakllantirishning  asosiy  yo‘nalishlaridan  biri  sifatida  «Sud- 

huquq  sohasini  isloh  qilish  bo‘yicha  boshlangan  ishlarni  izchil 

davom  ettirish»  zarurligini  alohida  uqtirib  o ‘tdilar.

D arvoqe,  davlatim iz  rahbari  o ‘z  m a ’ruzasida  t a ’kidla- 

ganidek,  «Bu sohadagi eng muqim vazifa sud-huquq idoralari- 

ning mustaqilligi va  ta ’sirchan  faoliyatini  so‘zda emas,  amalda 

t a ’minlash  b o ‘lm og‘i  zarur.  Sudlar  tom  m a’noda  m ustaqil 

bo‘lgan  holdagina  qonunlaming  q at’iy  ijrosi,  ularning  haqiqiy 

ustuvorligi so‘zsiz ta ’minlanadi.  Qayerda sud mustaqil bo‘lmas 

ekan,  shu yerda qonun talablari va adolat buzilishi muqarrar».

Ba’zi huquqshunos olimlar flkricha, sud hokimiyati «Qonunga 

b o ‘ysundirilgan  va  sud  ishlarini  yuritish  tartibida  qonunni 

qo‘llashga  da’vat  etilgan  organlar tizimini  tashkil  qiladi»120.  Sud 

hokimiyatini  ta’riflashga doir  boshqacha  yondashuv uni  sud  ish­

larini  ko‘rib  chiqish  bilan  boq‘liq  faoliyat  sifatida  tushunishdan 

iboratdir.  Har  ikkala  konsepsiya  tarafdorlari  tomonidan  taqdim 

etilgan  sud  hokim iyati  tushunchasida  uzviy  birlikni  tashkil 

etadigan  ikkita  asosiy jihat  ajratib  ko‘rsatiladi.

Sud  hokimiyatini  amalga  oshirish  tartib-qoidalarim ng  bir 

necha ko ‘rinishlari qaror topganki, ularga sud ishlarini yuritish- 

ning  Konstitutsiyaviy,  fuqarolik,  xo‘jalik,  jinoiy  va  m a’muriy 

turlari  kiradi.  Bunday  sud  ishlarini  yuritish  maxsus  qonun 

hujjati  bilan  tartibga  solinadi.

0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan 

sudlar  ixtisoslashuvining joriy  etilishi,  ya’ni  umumiy  yurisdik- 

siya sudlarining fuqarolik ishlarini к о‘rib chiqadigan va jinoyat 

ishlarini k o ‘rib chiqadigan sudlarga ajratilishi sud tizimini isloh 

qilishdagi jiddiy  qadam  b o ‘ldi.  Bu  narsa,  albatta,  fuqarolar 

h u q u q   va  erk in lik lari  him oyasi  k a fo la tla n ish in i  y an ad a 

kuchaytiradi,  sudlarda  ishlarning  sifatli  va  o ‘z  vaqtida  k o ‘rib 

chiqilishini  to ‘laroq  ta ’minlaydi.  Sudlar  ixtisoslashuvi  odil 

sudlovni  amalga  oshirish  uchun  qo‘shimcha  kafolat  bo‘ladi.

Bir  qator  rivojlangan  m am lakatlarda,  jum ladan,  AQSH, 

Angliya,  Fransiya,  Italiya,  Germaniyada  ko‘plab  o ‘n  yilliklar 

davom ida  odil  sudlovning  ixtisoslashgan  sudlar  tom onidan 

amalga  oshirilishi  o ‘zini  oqlab  kelmoqda.  Shu  mamlakatlar- 

ning  ayrimlarida  sudyalar  ixtisoslashuvi  bundan  ham  kengroq

120


  фойницкий И.Я.  Курс уголовного судопроизводства.  Т.  1.  СП.  б. 

1996.С.  158.

296

bo‘lib,  masalan,  oila,  mehnatga  oid  ishlar,  voyaga  yetmagan- 

larning  ishlari  va  shu  kabilar  b o ‘yicha  t a b a q a l ^ ^ —j  n 

0 ‘zb ek isto n   R esp u b lik asi  ham   sud  faoliyatijjj  y a n a da 

ixtisoslashtirish  yo‘lidan  ildam  bormoqda.

«Sudlar  to ‘g‘risida»gi  qonundagi  asosiy  yangilij^]arcjan  biri 

umumiy yurisdiksiya  sudlarining ixtisoslashuvi — fliqarolik  va 

jinoyat  ishlari  b o ‘yicha  mustaqil  sudlar  tashkil  etMishini  ioriy 

qilishdan  iborat  b o id i.  Qonun  ilk  marta  umumiy  Vurisdiksiya 

sudlarida  protsessual  qonunchilikning  eng  m u h ^   inStitut- 

laridan biri — ishlarning apellyatsiya tartibida ko‘ri^ chiqiiishi- 

ning joriy  etilishini  nazarda  tutadi.

Bunday  institut  xalqaro  am aliyotda  sinovda^  0‘tgan  va 

Respublikada  xo‘jalik  sudlari  tizimida  qoilanib  kelinadi 

jsj


1_ 

larning  apellyatsiya  tartib id a  k o ‘rib  chiqilishi  yUqorj  SU(j 

instansiyasiga  dalillarni  bevosita  tekshirib  chiqish  Va  ^ п щ р  

mohiyati  bo‘yicha  qaror  qabul  qilish  imkonini  bera(j- 

esa 

fuqarolar  huquqlari  va  qonuniy  m anfaatlari  ^iiftovasining 



k a fo la tla rin i  an ch a  k u c h a y tira d i,  sud  ishlarijjj  yUrjtish 

samaradorligi  va  operativligini  oshiradi,  davlat  Hiabia a ‘iari- 

ning jiddiy  tejalishiga  olib  keladi.

Jinoyat-protsessual  va  fuqarolik  protsessual  ^onunlariga 

o'zgartirishlar  kiritilish  sudlar  ixtisoslashuvi joriy  etilishining 

mantiqiy davomi b o id i,  bunday o ‘zgartirishlar tu f ^ j 



protsess 

ishtirokchilari  huquqlariga  rioya  qilinishining  prot sessuaj 

kafolatlari  kengaydi,  sudda  himoyalanish  huqucjjnj  am aiga 

oshirishga doir qonuniy mexanizm kuchaytirildi, sucj protsesSida 

tortishuv tamoyili  ta ’minlanishi  tomon  keskin  qad;lrn qo'yjidi

Bundan  tashqari,  sud  ishlarini  apellyatsiya 

]jassatsiya 

tartibida  k o ‘rib chiqish  institutlarining joriy etilishj SU(j (ja  y0 

qo‘yilishi mumkin bo‘lgan xatolarni o ‘z vaqtida tu>atish uchun 

q o ‘shimcha  kafolat  hisoblanadi.

«Sudlar  to ‘g‘risida»gi  qonunning  yangi  tah*ircja  qabul 

qilinishi  davr  talab i  edi.  Bu  qonun  sudlar  mUstaqi]]igini 

mustahkamladi,  sudyalik  lavozimiga  tavsiya  qilishning  yangi 

tartibini  belgiladi.  Qonunning  ushbu  talabi  ijrosini ta’minlash 

uchun  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidentining  Farm onjga 

binoan 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzurid^gj Sudyalik 

lavozimiga nomzodlarni tanlash va tavsiya qilish 

Qjjy


m alaka  komissiyasi  to ‘g ‘risidagi  N izom ning  y^ngj  tah riri 

tasdiqlandi.

Sudyalarning  m ustaqilligiga  erishish,  sudlar i'aoiiya tin i 

tashkiliy,  moddiy-texnika  va mablag1 bilan  ta ’minlgj.^  masaia_



i97

so‘zlagan nutqida ham mamlakatimizda demokratik o ‘zgarish- 

larni  yanada  chuqurlashtirish  va  fuqarolik jamiyati  asoslarini 

shakllantirishning  asosiy  yo‘nalishlaridan  biri  sifatida  «Sud- 

huquq  sohasini  isloh  qilish  bo‘yicha  boshlangan  ishlarni  izchil 

davom  ettirish»  zarurligini  alohida  uqtirib  o ‘tdilar.

D arvoqe,  davlatim iz  rahbari  o ‘z  m a ’ruzasida  t a ’kidla- 

ganidek,  «Bu sohadagi eng muqim vazifa sud-huquq idoralari- 

ning mustaqilligi  va  ta’sirchan  faoliyatini  so‘zda emas,  amalda 

t a ’m inlash  b o ‘lm og‘i  zarur.  Sudlar  tom   m a’noda  m ustaqil 

bo‘lgan  holdagina  qonunlaming  q at’iy  ijrosi,  ularning  haqiqiy 

ustuvorligi so‘zsiz ta ’minlanadi.  Qayerda sud mustaqil bo‘lmas 

ekan,  shu yerda qonun  talablari  va adolat buzilishi muqarrar».

Ba’zi huquqshunos olimlar flkricha, sud hokimiyati «Qonunga 

b o ‘ysundirilgan  va  sud  ishlarini  yuritish  tartibida  qonunni 

qo‘llashga  da’vat  etilgan  organlar  tizimini  tashkil  qiladi»120.  Sud 

hokimiyatini  ta’riflashga  doir boshqacha  yondashuv uni  sud  ish­

larini  ko‘rib  chiqish  bilan  boq‘liq  faoliyat  sifatida  tushunishdan 

iboratdir.  Har  ikkala konsepsiya tarafdorlari  tomonidan  taqdim 

etilgan  sud  hokimiyati  tushunchasida  uzviy  birlikni  tashkil 

etadigan  ikkita  asosiy jihat  ajratib  ko‘rsatiladi.

Sud  hokimiyatini  amalga  oshirish  tartib-qoidalarining  bir 

necha k o ‘rinishlari qaror topganki, ularga sud ishlarini yuritish- 

ning  Konstitutsiyaviy,  fuqarolik,  xo‘jalik,  jinoiy  va  m a’muriy 

turlari  kiradi.  Bunday  sud  ishlarini  yuritish  maxsus  qonun 

hujjati  bilan  tartibga  solinadi.

0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan 

sudlar  ixtisoslashuvining joriy  etilishi,  ya’ni  umumiy  yurisdik- 

siya sudlarining fuqarolik ishlarini ko‘rib chiqadigan va jinoyat 

ishlarini к о‘rib chiqadigan sudlarga ajratilishi sud tizimini isloh 

qilishdagi jiddiy  qadam  b o ‘ldi.  Bu  narsa,  albatta,  fuqarolar 

h u q u q   va  e rk in lik lari  him oyasi  k a fo la tla n ish m i  y an ad a 

kuchaytiradi,  sudlarda  ishlarning  sifatli  va  o ‘z  vaqtida  k o ‘rib 

chiqilishini  to ‘laroq  t a ’minlaydi.  Sudlar  ixtisoslashuvi  odil 

sudlovni  amalga  oshirish  uchun  qo‘shimcha  kafolat  bo‘ladi.

Bir  qato r  rivojlangan  m am lakatlarda,  jum ladan,  AQSH, 

Angliya,  Fransiya,  Italiya,  Germaniyada  k o ‘plab  o ‘n  yilliklar 

davom ida  odil  sudlovning  ixtisoslashgan  sudlar  tom onidan 

amalga  oshirilishi  o ‘zini  oqlab  kelmoqda.  Shu  mamlakatlar- 

ning  ayrimlarida  sudyalar  ixtisoslashuvi  bundan  ham  kengroq

120  Фойницкий И.Я.  Курс уголовного судопроизводства.  Т.  1. СП.  б. 

1996.  С.  158.

296


bo‘lib,  masalan,  oila,  mehnatga  oid  ishlar,  voyaga  yetmagan- 

larning  ishlari  va  shu  kabilar  bo'yicha  tabaqalashtirilgan. 

0 ‘zb ek isto n   R esp u b lik asi  ham   sud  fa o liy a tin i  y an ad a 

ixtisoslashtirish  yo‘lidan  ildam  bormoqda.

«Sudlar  to ‘g‘risida»gi  qonundagi  asosiy  yangiliklardan  biri 

umumiy yurisdiksiya  sudlarining  ixtisoslashuvi  — fuqarolik va 

jinoyat  ishlari  bo‘yicha  mustaqil  sudlar  tashkil  etilishini joriy 

qilishdan  iborat  bo‘ldi.  Qonun  ilk  marta  umumiy  yurisdiksiya 

sudlarida  protsessual  qonunchilikning  eng  muhim  institut- 

laridan biri — ishlarning apellyatsiya tartibida ko‘rib chiqilishi- 

ning joriy  etilishini  nazarda  tutadi.

Bunday  institut  xalqaro  am aliyotda  sinovdan  o ‘tgan  va 

Respublikada  xo‘jalik  sudlari  tizimida  q o ‘llanib  kelinadi.  Ish­

larning  apellyatsiya  ta rtib id a   k o ‘rib  chiqilishi  yuqori  sud 

instansiyasiga  dalillarni  bevosita  tekshirib  chiqish  va  ishning 

mohiyati  bo‘yicha  qaror  qabul  qilish  imkonini  beradi,  bu  esa, 

fuqarolar  huquqlari  va  qonuniy  m anfaatlari  him oyasining 

k a fo la tla rin i  anch a  k u c h a y tira d i,  sud  ish la rin i  y u ritish  

samaradorligi  va  operativligini  oshiradi,  davlat  m ablag‘lari- 

ning jiddiy  tejalishiga  olib  keladi.

Jinoyat-protsessual  va  fuqarolik  protsessual  qonunlariga 

o ‘zgartirishlar  kiritilish  sudlar  ixtisoslashuvi joriy  etilishining 

mantiqiy davomi bo‘ldi,  bunday o ‘zgartirishlar tufayli protsess 

ishtirokchilari  huquqlariga  rioya  qilinishining  protsessual 

kafolatlari  kengaydi,  sudda  himoyalanish  huquqini  amalga 

oshirishga doir qonuniy mexanizm kuchaytirildi, sud protsessida 

tortishuv  tamoyili  ta ’minlanishi  tomon keskin  qadam qo‘yildi.

Bundan  tashqari,  sud  ishlarini  apellyatsiya  va  kassatsiya 

tartibida  ko‘rib  chiqish  institutlarining joriy  etilishi  sudda  yo‘1 

qo‘yilishi mumkin b o igan xatolarni o ‘z vaqtida tuzatish uchun 

qo‘shimcha  kafolat  hisoblanadi.

«Sudlar  to ‘g ‘risida»gi  qonunning  yangi  tah rird a  qabul 

qilinishi  davr  talab i  edi.  Bu  qonun  su d lar  m ustaqilligini 

mustahkamladi,  sudyalik  lavozimiga  tavsiya  qilishning  yangi 

tartibini  belgiladi.  Qonunning  ushbu  talabi  ijrosini  ta ’minlash 

uchun  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Prezidentining  Farm oniga 

binoan 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Sudyalik 

lavozimiga nomzodlarni tanlash va tavsiya qilish bo‘yicha Oliy 

m alaka  komissiyasi  to ‘g‘risidagi  N izom ning  yangi  tah riri 

tasdiqlandi.

Sudyalarning  m ustaqilligiga  erishish,  sudlar  faoliyatini 

tashkiliy,  moddiy-texnika va mablag‘  bilan  ta ’minlash masala-



297

larini  takomillashtirish  maqsadida  0 ‘zbekiston  Respublikasi 

V azirlar  M ahkam asining  2001-yil  22-sentabrdagi  qaroriga 

binoan  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Adliya  vazirligi  huzurida 

maxsus  vakolatli  organ-sud  qarorlarining  ijro  etilishi,  sudlar 

faoliyatini  moddiy-texnika  jihatidan  va  moliyaviy  ta ’minlash 

Departamenti,  uning  joylardagi  bo‘linmalari  tashkil  etildi.

Departamentning  asosiy  vazifasi  sud  hujjatlarini  ijro  etish, 

sudlar faoliyatini moddiy-texnika va mablaq‘ bilan ta ’minlashga 

doir  ishlarni  tashkil  etishdan  tashqari,  sudlar binolarini  qurish 

va ta ’mirlash uchun  ajratilgan kapital m ablagiarning samarali 

o ‘zlashtirilishi  ustidan  nazoratni  amalga  oshirishdan  iborat. 

Sudyalar va sud protsesslari xavfsizligini ta ’minlash, sud ijrochi- 

lari  kadrlarini  tanlash  va joy-joyiga  q o ‘yish  ham  Departament 

vazifalariga  kiradi.

Sud-huquq islohoti yangi bosqichining boshlang‘ich nuqtasi, 

shubhasiz,  ikkinchi  chaqiriq  0 ‘zbekiston  Respublikasi  Oliy 

M ajlisining  oltinchi  sessiyasi  b o ‘ldi.  D avlatim iz  rah b ari

I.A.Karimov sessiyada so‘zlagan nutqida 0 ‘zbekiston mustaqil- 

likka erishganligining g‘oyat katta ahamiyatini,  mamlakatning 

o ‘n yil davomida demokratiya va taraqqiyot  y o iidan mustaqil 

rivojlanishi  sharoitida  ijtimoiy  hayotning  barcha  sohalarida 

amalga  oshirilgan.

Tub  o ‘z g artirish lar  m uhim ligini  t a ’kidlab,  sud-huquq 

tizimini  takomillashtirish,  jinoyat  qonunchiligini  insonparvar- 

lik,  adolatparvarlik,  huquqiy  fuqarolik jamiyati  tamoyillariga 

mos  ravishda  liberallashtirish  m asalalari  xususida  alohida 

to ‘xtalib  o ‘tdi.

U shbu  sessiyada  R espu blika  p arla m en ti  0 ‘zbekiston 

Respublikasi  Prezidenti  tom onidan  qonunchilik  tashabbusi 

tartibida taqdim qilingan  «Jinoiy jazolarning liberallashtirilishi 

m u n osabati  bilan  0 ‘zbekiston  R espublikasining  Jinoyat, 

Jinoyat-protsessual  kodekslari  hamda  M a’muriy javobgarlik 

to ‘g‘risidagi  kodeksiga  o ‘zgartishlar  va  qo‘shimchalar  kiritish 

haqida»gi  qonun  loyihasini  ko‘rib  chiqdi.

Oliy  Majlis  tomonidan  sud-huquq  islohotlarining  ikkinchi 

bosqichini boshlab bergan qonunning qabul qilinishi natijasida 

jin o y at  qonun  hujjatlarining  umumiy  y o ‘nalishi  butunlay 

o ‘zgarib,  huquqiy  dem okratik  davlat  qoidalariga,  fuqarolik 

jamiyatini  shakllantirish  shart-sharoitlariga  yanada  ko‘proq 

darajada  muvofiq  b oidi.

Sud-huquq  tizimining  demokratik  asoslarini  yaratishdan, 

umuman  olganda,  xususan,  sudyalar  va  huquqni  muhofaza




Download 8.86 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   40




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling