R. O. Oripov, n X. Xalilov


Download 216 Kb.
Pdf ko'rish
bet14/49
Sana16.02.2017
Hajmi216 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   49

Sug‘orish  rejimi. 
O'zbekistonning  sug'oriladigan  yerlarida  kuzgi 
bug'doyzorlardan  yuqori  hosil  olish  uchun  energetik  manbalar  yetarli. 
Zarafshon  vodiysida  o'tkazilgan  tajribalarning  ko'rsatishicha,  kuzgi 
bug'doy  o'sish  davrida  fotosintetik  aktiv  radiatsiya  (FAR)  o'rtacha  1 
m2  ga  1638  mJ  (megajoul)  yoki  1  gektarga  16,38  mlrd  kJ  ni  tashkil 
qiladi.  Shundan  kuzgi  bug'doy  sug'oriladigan  yerlarda  0,68—2,7  %  foy- 
dalangan  va  har  gektar  ekinzorda  75—220  s  quruq  massa  yoki  30—90  s 
don  hosili  shakllangan.
Ko'p  yillik  tajribalar  va  amaliyot  O'zbekiston  sharoitida  yuqori  hosil 
olishda  asosiy  belgilovchi  omil  suv  ekanligini  ko'rsatadi.  Kuzgi  bug'doy 
suvni  vegetatsiya  davrida  bir  tekis  sarflaydi.  O'simlik  kuz  davrida  o'rtacha 
850—900  m3/ga,  qish  davrida  1162—1230  m3/ga,  bahor-yoz  davrida  3834— 
3799  m3/ga  suv  sarflaydi  (N.  Xalilov,  2005).
O'simliklar  o'suv  davrida  suv  sarfi  sug'orish  rejimiga,  ekish  mud- 
datlariga,  o'g'itlar  me’yoriga  va boshqa  omillarga  bog'liq  holda  o'zgaradi.
Kuzgi  bug'doy  o'sish  davrida  sug'orish  rejimiga  bog'liq  holda  gekta­
riga  5153—6487  m3  suv  sarflaydi.  Shundan  40—55  %  sug'orishlar  hiso­
biga  to'g'ri  keladi.  Qolgan  qismi  yog'ingarchiliklar  va  tuproqdagi  nam­
lik  hisobidan  qondiriladi.  Bu  ko'rsatkichlar  sug'orishga,  o'g'itlarga, 
ekish  muddatiga,  navlarga,  tuproq  sharoitga  qarab  o'zgaradi.
104
www.ziyouz.com kutubxonasi

O'zbekistonga  kuzgi  bug'doy  urug'larini  optimal  muddatlarda  ekib, 
qisqa  vaqt  davomida  bir  tekis  qiyg'os  undirib  olish  va  doimiy  sovuqlar 
tushguncha  o'simlikning  tuplanib,  chiniqish  fazasini  to'la  o'tishini 
ta’minlash  yuqori  hosil  yetishtirishda  asosiy  vazifalardan  biridir.
Yozning  ikkinchi  yarmi va  kuzning birinchi  oylaridagi  yog'ingarchiliklar 
tuproq  suv  balansining  o'zgarishida  muhim  rol  o'ynaydi.  Atmosfera 
yog'ingarchiliklari  avgust,  sentabr,  oktabr  oylarida  juda  kamdan-kam 
yog'adi  va  ularning  ko'p  qismi  havo  harorati  yuqoriligi  tufayli  tez 
bug'lanadi.  Noyabr  oyiga  kelib  yog'ingarchiliklar  miqdori  20  mm  oshadi.
Sentabr  oxiri,  oktabrda  va  noyabming  boshlarida  kuzgi  bug'doyni 
ekish  paytiga  kelib  tuproq  juda  qurib  ketadi  va  urug'larni  o'z  vaqtida 
undirib  olishning  imkoni  bo'lmaydi.  Tuproqning  haydalma  qatlami, 
shuningdek,  chuqur  qatlam larida  suv  miqdori  kam  bo'ladi. 
O'tmishdoshlarga  bog'liq  holda  tuproqdagi  suv  zaxirasi  o'zgaradi.  Bu 
davrda  tuproqda  namlikning  tanqisligi  yuqori  bo'ladi.
Shuning  uchun  ekish  oldidan  o'tkaziladigan  nam  to'playdigan 
sug'orishlar  tuproqdagi  bu  namlik  tanqisligini  bartaraf  etadi.  Kuzgi 
bug'doyni  sug'orish  samaradorligi  atmosfera  yog'ingarchiliklariga  ham 
bog'liq,  ammo  ular  miqdori  va  yog'ish  muddatlari  doimiy  emas.  Shu­
ning  uchun  kuzgi  bug'doylarni  ekishgacha,  nam  to'playdigan 
sug'orishlarni  o'tkazish  hal  qiluvchi  rol  o'ynaydi.  Ular  tuproqda  nam 
zaxirasini  to'plash,  urug'larning  qisqa  vaqt  davomida  to'la  unib  chiqishi 
hamda  o'simliklaming  me’yorida  oziqlanishini  ob-havoga  bog'liq 
bo'lmagan  holda  ta’minlaydi.
Ekishdan  oldin  gektariga  1200—1500  m3  me’yorida  o'tkazilgan  nam 
to'playdigan  sug'orishlar  yuqori  hosil  shakllanishini  ta’minlaydi.
Samarqand  viloyatida  o'tkazilgan  tajribalarda  nam  to'playdigan 
sug'orishlar  gektariga  1200  m3  me’yorda  o'tkazilganda  Intensivnaya  navi­
dan  66,3  s/ga va  ular o'tkazilmaganda 46,8  s/ga  hosil  uiinib,  qo'shimcha 
hosil  18,5  s/ga  bo'lgan.  Bunda  nam  to'playdigan  sug'orishlar  o'tkazilgan 
va  o'tkazilmagan  maydonlar  ham  bahorda  uch  marta  gektariga  750  m3 
me’yorda  sug'orilgan.
Nam  to'playdigan  sug'orishlar  samaradorligi  quruq  kuz  va  sernam 
bahor bo'lganda  yuqori,  sernam  kuz  va  quruq  bahor  kelganda  kamayib, 
o'simlikning  o'suv  davrida  o'tkaziladigan  sug'orishlar  roli  ortadi.
Nam  to'playdigan  sug'orishlar  o'tkazilganda  kuzgi  bug'doy  murtak 
ildizlari  140—158  sm,  bo'g'in  ildizlari  esa  50—60  sm  chuqurlikka  kirib 
boradi,  o'simlik  baquvvat  bo'lib  rivojlanadi.  Ekish  oldidan  nam  to'play­
digan  sug'orishlar  o'tkazilmasa,  kuzda  atmosfera  yog'ingarchiliklari 
bo'lmaganda  ikkilamchi  bo'g'in  ildizlari  hosil  bo'lmaydi,  murtak  ildiz­
lari  esa  70—80  sm  chuqurlikka  kirib  boradi,  o'simlik  zaif  bo'ladi.
Ekish  oldidan  o'tkaziladigan  nam  to'playdigan  sug'orishlar  yerni 
haydash  oldidan  va  undan  keyin  o'tkazilishi  mumkin.  Yerni  haydash 
oldidan  o'tkaziladigan  sug'orishlar  begona  o'tlar  urug'larining  qiyg'os 
unib  chiqishi  va  o'sishini  ta’minlaydi.  Keyin  begona  o'tlar  yerni  chu-
105
www.ziyouz.com kutubxonasi

qur  haydash  bilan  yo'q  qilinadi.  Ekish  oldidan  o'tkaziladigan  sug'orishlar 
tuproqning  me’yorida  namlanishini,  yer  yetilishi  bilan  haydalganda  yi­
rik  kesaklar  hosil  bo'lmasligini  hamda  tuproqning  donador  bo'lishini 
ta’minlaydi,  sug'orish  davrini  oshiradi,  suvdan,  kanallardan  foydalanishda 
tig'izlikni  kamaytiradi.
Nam  to'playdigan  sug'orishlar  ekishdan  bir  necha  hafta  oldin  bosh­
lanadi  va  u  tugatilgandan  keyin  yerni  haydash  va  ekishni  o'z  vaqtida 
o'tkazish  uchun  yetarli  davr  qolishi  kerak.
Ekishdan  oldin  o'tkaziladigan  sug'orish  me’yorlarini  belgilashda 
o'simlikning  kuz  davrida  nam  bilan  yaxshi  ta’minlanishi  zarurligi  hisobga 
olinadi.
Ko'plab  o'tkazilgan  tajribalarda,  tuproq  bir  metrgacha  namlanganda 
hosildorlik  tuproq  bir  yarim  va  ikki  metr  chuqurlikda  namlangandagi 
bilan  bir  xil  bo'lgan.  Sizot  suvlar  yuza  joylashgan  yerlarda  nam 
to'playdigan  sug'orishlar  samaradorligi  kamayadi.  Bunday  hollarda  ekish­
dan  oldin  o'tkaziladigan  sug'orish,  urug'larni  o'z  vaqtida  va  qiyg'os 
undirib  olish  uchun  yetarli  miqdorda,  me’yori  kamaytirilib  o'tkaziladi. 
O'tmishdosh  ekinlar  hosili  kech  уig'ishtirilishi  va  boshqa  sabablarga  ko'ra 
nam  to'playdigan  sug'orishlar  o'z  vaqtida  o'tkazilmasa  hamda  kuzgi 
bug'doyni  optimal  ekish  muddatiga  oz  vaqt  qolsa,  ekish  oldidan 
o'tkaziladigan  sug'orishlar  me’yori  kamaytiriladi.  Bunday  hollarda,  kuz­
da  o'simliklaming  tuplanish  fazasida  gektarigi  300—400  m3  me’yorda 
sug'orish  o'tkaziladi.
Nam  to'playdigan  sug'orishlarni  yer  haydalgandan  keyin  o'tkazish 
ham  yaxshi  natija  beradi.  Kuzgi  bug'doy  umg'lari  ekish  oldidan  sug'orish 
o'tkazilmagan  dalaga  ekilganda,  urug'lar  quruq,  ko'pincha  serkesak  tup- 
roqlarga  ekilgani  uchun  turli  chuqurliklarga  ko'miladi.  Shuning  uchun 
urug'lar  ekilib  keyin  sug'orilganda  maysalar  bir  tekis  hosil  bo'lmaydi, 
sug'orishdan  keyin  hosil  bo'lgan  qatqaloq  yorilganda  ildizlarning  uzi- 
lishiga,  maysalarning  siyraklashishiga  hamda  hosilning  kamayishiga  olib 
keladi.
Kuzgi  bug'doyning  o'sish  davrida  tuproqda  namlikni  optimal  holatda 
ushlab  turish  uchun  faqat  nam  to'playdigan  sug'orishlarning  o'zi  yetarli 
emas.  Bug'doydan  barqaror  va  yuqori  hosil  nam  to'playdigan  sug'orilishlar 
o'suv  davridagi  sug'orishlar  bilan  uyg'unlashtirilib  o'tkazilganda  olinadi.
Zarafshon  vodiysida  o'tkazilgan  tajribalarda  nam  to'playdigan 
sug'orishlar  o'tkazilganda  Sete  Serros—66  navi  — 56,2  s/ga,  Bezostaya—1 
—46,4  s/ga  hosil  shakllantirgan.  Nam  to'playdigan  va  o'sish  davridagi 
sug'orishlar  uyg'unlashtirilganda  hosildorlik  navlarga  muvofiq  holda  61,5 
va  74,1  s/ga  yetgan.  Bunda  uchta  vegetatsiya  sug'orishlari  hisobidan 
Bezostaya—1  navi  15,1,  Sete  Serros—66  da  17,9  s/ga  qo'shimcha  hosil 
olingan.
Sug‘orish  usullari. 
Kuzgi  bug'doyni  yomg'irlatib  va  yer  ustidan 
sug'orish  keng  tarqalgan.  Keyingisi  tuproq  ustidan  egatlatib  va  dalani 
taxtalab  sug'orishga  bo'linadi.  Egatlar bo'ylab  sug'orilganda  tuproq jo'yak
106
www.ziyouz.com kutubxonasi

tagidan  va  devorlaridan  bir  tekis  namlanadi.  Bu  usulda  suv  tejab  sarf­
lanadi,  o'simlik  atroflda  qatqaloq  hosil  bo'lmaydi  va  suv  tuproqdan 
kam  bug'lanadi.
Bug'doyni  ekishda  egatlar  bir  yo'la  olinadi.  Buning  uchun  seyalka- 
ga  egatlar  oladigan  moslamalar  o'rnatiladi.  Egatlar  oralig'i  tuproqning 
suv  o'tkazish  xususiyatiga  qarab  belgilanadi.  Mexanik  tarkibi  yengil  tup­
roqlarda  egatlar  orasi  50—60,  o'rtacha  bo'lganda  60—80,  og'ir  tuproq- 
lardan  70—90  sm  qilib  olinadi.  Egatlar  yo'nalishi  dalaning  nishabligi  va 
bug'doy  o'stirishdagi  mexanizatsiya  ishlarini  o'tkazishni  hisobga  olgan 
holda  belgilanadi.  Oldin  urug'lar  ekilib,  keyin  egatlar  olinsa,  egat  ichi- 
da  maysalar juda  kam  hosil  bo'lib  hamma  o'simliklar  bir  xil  oziqlanish 
maydoniga  ega  bo'lmaydi.
Taxtalab  sug'orish  —  O'zbekistonda  boshoqli  don  ekinlarini 
sug'orishda  qadimdan  qo'llangan.  Bu  usulda  maxsus  moslamalar  bilan 
dala  taxtalar  (polosa)ga  bo'linadi.  Taxtalaniing  ikki  chetiga  balandligi 
20—30  sm  qilib  uvatlar  olinadi.  Bunday  taxtalarning  eni  tuproqning  suv 
o'tkazish  xususiyatiga  qarab  3,6;  7,2;  10,8  m  bo'ladi.  Suvni  o'tkazish 
xususiyati  past  tuproqlarda  taxtalar  ensiz  qilib  olinadi.  Bunda  dalalar 
tekisligi  ham  hisobga  olinadi.  Taxtalab  sug'orilganda  bir  gektarga  sarf­
langan  suv  miqdori  ko'p  bo'ladi,  tuproqning  zaxlashi,  namiqishi  kam 
bo'ladi  va  qatqaloq  hosil  bo'ladi.  Sho'r  tuproqlarda  bu  usul  egatlab 
sug'orishga  nisbatan  yaxshi  samara  beradi.
Ilg'or  xo'jaliklarda  keyingi  yillarda  kuzgi  bug'doyni  yomg'irlatib 
sug'orish  keng  tarqalmoqda.  Egatlab  va  taxtalab  sug'orishga  nisbatan 
yomg'irlatib  sug'orish  bir  qator  afzalliklarga  ega.  Uni  turli  xil  relyefdagi 
barcha  tuproqlarda  qo'llash  mumkin.  Yomg'irlatib  sug'orishda  egatlar, 
o'qariqlar  olinmaydi,  suv  dala  bo'ylab  bir  tekis  taqsimlanadi,  yerdan 
samarali  foydalaniladi.  Egatlab  sug'orishga  nisbatan  60  %  va  undan 
ortiq  suv  tejaladi,  tuproq  sho'rlanmaydi.
Sug'orish  muddatlari  va  me’yorlari.  Kuzgi  bug'doylardan  yuqori  hosil 
olishda  o'simlikning  o'sishi,  rivojlanishi  davomida  uni  optimal  miqdor­
da  suv  bilan  ta ’minlash  zarur.  Buning  uchun  nam  to'playdigan 
sug'orishlar va  o'suv  davridagi  sug'orishlar  bilan  tuproqdagi  namlik  chek­
langan  dala  nam  sig'imining  60  %  yengil,  70  %  o'rtacha  va  80  %  og'ir 
tuproqlarda  kam  bo'lmagan  holda  ushlash  kerak.  Tuproq  namligi 
ko'rsatilgan  miqdordan  kamaysa,  o'simlikni  suv  bilan  ta’minlash  yomon- 
lashadi.  To'qimalarda  suvning  kamayishi,  fiziologik jarayonlar  o'tishining 
buzilishi  oqibatida  mahsuldorlik  keskin  kamayadi.  Mexanik  tarkibi 
o'rtacha  tuproqlarda  tuproqdagi  namlik  cheklangan  dala  nam  sig'imining 
(CHDNS)  60  %  kamaysa,  o'simlikni  faqat  hayoti  ta’minlanadi,  ammo 
yuqori  mahsuldorlik  shakllanishi  uchun  qulay  shart-sharoit  yaratilmay- 
di.  S.M.  Alpatevning  ko'rsatishicha,  kuzgi  bug'doyning  o'sishi  davomi­
da  3—4  kun  nam  bilan  yetarli  ta’minlanmasa,  hosil  19  %,  8—9  kunda 
28  %  kamayadi.  Shuning  uchun  bug'doy  o'stirishda  tuproq  dala  chek­
langan  nam  sig'imi  (CHDNS)  o'simlik  o'sishining  ayrim  davrlarida  ham
107
www.ziyouz.com kutubxonasi

60  %  kamayishiga  yo‘l  qo'ymaslik  kerak.  Nam  tanqisligi,  ayniqsa,  nay­
chalash,  boshoqlash,  donning  to‘lishi  fazalarida  hosildorlikka  kuchli  salbiy 
ta’sir  ko'rsatadi.
Zarafshon  vodiysida  o'tkazilgan  tajribalarda,  kuzgi  bug'doy  uchun 
tuproqning  muqobil  namligi  tuproqdagi  namlik  CHDNSning  70—80% 
kam  bo'lmaganda  yaratilishi  aniqlangan.
Tuproqdagi 
namlikni 
muqobil 
darajada 
ushlash 
uchun 
yog'ingarchiliklar,  tuproq  sharoiti  hisobga  olingan  holda  sug'orishlar  soni 
va  me’yori  turlicha  belgilanadi.  Sug'orishlar  soni  va  ularni  o‘tkazish 
muddati  tuproqda  o'simlik  o'zlashtira  oladigan  namlik  zaxirasidan  kelib 
chiqib  belgilanadi.  Yog'ingarchiliklar  kam  bo'lib,  havo  quruq  va  issiq 
bo'lsa  ko'p,  aksincha,  bahor  va  yoz  salqin  hamda  sernam  bo'lsa  kam 
sug'orishlar  talab  qilinadi.  Tuproqdagi  namlikni  optimal  darajada  ush­
lash  uchun  sernam  yillari  ikki-uch,  o'rtacha  quruq  va  quruq  kelgan 
yillari  3—5  marta  sug'orish  o'tkaziladi.  Sizot  suvlar  yuza joylashgan  may­
donlarda  sug'orishlar  kamaytiriladi.
Birinchi  sug'orish  naychalash  fazasida  o'tkaziladi,  bu  fazada  bo- 
shoqning  kattaligi  va  undagi  boshoqchalar  soni  aniqlanadi.  Naychalash 
fazasida  (aprel)  tuproqdagi  kuzgi,  qishki  suv  zaxiralari  o'simlikning  yaxshi 
rivojlanishi  uchun  yetarli  bo'lmaydi.
Birinchi  sug'orishni  o'tkazishda  tuproqdagi  namlikning  pastki  chega- 
rasi  bilan  harorat  hisobga  olinadi.  Bunda  tuproqning  optimal  namligi 
past  haroratda  fiziologik  jihatdan  ortiqcha  bo'lishi,  aksincha,  harorat 
yuqori  bo'lganda  kam  bo'lishi  mumkin.  Shuning  uchun  birinchi  suv 
erta  bahorda  o'tkazilganda  (mart  oxirida)  tuproq  haroratini  pasaytiradi
—  bu  o'simlik  uchun  zararli.  Bunda  o'simlik  ko'p  massa  hosil  qiladi, 
ular  bir-birini  soyalatadi,  yotib  qolish  uchun  qulay  sharoit  yuzaga  ke­
ladi,  donning  chiqishi  kamayadi.  Aksincha,  bahor  kech  kelganda,  haro­
rat  keskin  ko'tarilib  garmsel  bo'lganda  birinchi  sug'orishni  tuproq 
CHDNS  70%  kamayganda  yoki  ertaroq  o'tkazish  mumkin.  Bunday  sha­
roitda  o'z  vaqtida  zarur  biomassa,  barglar  yuzasi  hosil  qilinadi.
Ikkinchi-uchinchi  sug'orish,  naychalash,  boshoqlash,  gullash  davri- 
ga  to'g'ri  keladi.  Bu  davrlardagi  sug'orishlar  mahsuldor  boshoqning 
shakllanishiga,  gullash  va  urug'lanish  uchun  qulay  sharoit  yaratadi,  ekin- 
zor  havo  namligini  oshiradi,  haroratni  pasaytiradi.
Tuproqda  namlikning  yetishmasligi,  yuqori  harorat  va  havo  namli- 
gining  pasayishi,  boshoqdagi  donlar  sonini  kamaytiradi.
To'rtinchi-beshinchi  sug'orish  ko'pincha  don  hosil  bo'lish,  to'lish 
fazalarida  o'tkaziladi.  Boshoqlash  fazasida  o'tkazilgan  sug'orish  don­
ning  to'lishish  fazasiga  kelib  yetarli  bo'lmaydi  va  ular  yengil,  puch 
bo'lib  qoladi.  Bu  davrda  tuproqda  namlik  qancha  tez  kamaysa  don 
shuncha  yengil,  puch  bo'ladi,  hosildorlik  kamayadi.
Sug'orishni  erta,  shuningdek,  kech  to'xtatish  ham  hosildorlik  pasayi- 
shiga  olib  keladi.  Sug'orishlar  soni  yog'ingarchiliklar,  sizot  suvlarining
108
www.ziyouz.com kutubxonasi

joylashishi,  tuproq  mexanik  tarkibiga  bog'liq  holda  kamaytirilishi  yoki, 
aksincha,  ko'paytirilishi  mumkin.
Sug'orish  me’yorlari  tuproqdagi  namlikka,  uning  mexanik  tarkibiga, 
sizot  suvlarga,  dalaning  nishabligiga  qarab  o'zgaradi.  Nishabligi  kam, 
og'ir  tuproqlarda  sug'orish  me’yori  oshirilsa,  aksincha,  yengil,  nishabli­
gi  katta  tuproqlarda  kamaytiriladi.  Sug'orish  me’yori  sug'orish  usuliga 
ham  bog'liq.
O'zbekiston  sharoitida  kuzgi  bug'doyning  o'sish  davridagi  sug'orishlar 
me’yori  egatlab  o'rtacha  650—750  m3/ga,  taxtalab  800—900  m3/ga, 
yomg'irlatib  sug'orilganda  450—500  m3/ga  bo'ladi.
Urug‘ni  ekishga  tayyorlash. 
Yirik,  og'ir,  bir  xil,  qobig'i,  murtagi  shi- 
kastlanmagan  urug'lar  ekilganda,  mayda  urug'larga  nisbatan  3—4  s/ga 
qo'shimcha  hosil  olinadi.  Urug'larni  tozalash  liniyalarida  ular  ja- 
rohatlangan  bo'lsa,  unuvchanligi  va  o'sish  energiyasi  pasayadi,  ko'pincha 
fuzarioz  bilan  kasallanadi.  Ekiladigan  urug'lar  tarkibidagi  oqsil  ham 
hosildorlikka  ta’sir  ko'rsatadi.  Urug'  tarkibida  oqsil  miqdori  ko'p  bo'lsa 
unib  chiqishi  va  o'simlik  o'suv  organlarining,  generativ  organlarining 
rivojlanishi  tezlashadi,  hosildorlik  oshadi.  Urug'da  to'plangan  oqsil  za- 
xirasi  yosh  o'simlikning  dastlabki  o'sish  davrida  azotli  moddalar  man- 
bayi  bo'lib  hisoblanadi.  Qirg'izistonning  sug'oriladigan  yerlarida  kuzgi' 
bug'doy  urug'i  tarkibida  oqsil  miqdori  18,6  %  bo'lganda  hosildorlik 
36,4  s/ga,  15  %  oqsil  bo'lganda  28,5  s/ga  ni  tashkil  qilgan.
O'zbekistonning  bir  qator  mintaqalarida  ayrim  yillari  yoz  quruq 
kelishi  va  garmsel  esib  turishi  oqibatida  kuzgi  bug'doy  doni  mayda 
bo'lib  qoladi  va  ekishga  yaramaydi.  Bunday  mayda,  puch  urug'lar  ekil­
ganda  hosildorlik  keskin  pasayib  ketadi.  Ob-havo  juda  noqulay  kelgan- 
da  o'simliklar  siyraklashib  qolishi  yoki  nobud  bo'lishi  natijasida  ko'pincha 
qayta  ekishga  to'g'ri  keladi.  Bulling  uchun  xo'jaliklarda  yildan-yilga 
o'tadigan  yirik,  toza,  sifatli,  urug'  fondlari  bo'lishi  kerak.  Ob-havo  no­
qulay  kelganda  shu  fondlardan  urug'lik  sifatida  foydalanish  mumkin.
Xo'jaliklarda  yildan-yilga  o'tuvchi  urug'  fondi  bo'lmasa  yangi 
yig'ishtirilgan  urug'lardan  ekishda  foydalaniladi.  Bunday  urug'lar  yaxshi 
pishgan,  tozalangan,  saralangan  bo'lishi  kerak.
Urug'larni  zaharli  kimyoviy  moddalar bilan  mikroelementlarni  qo'shib 
ishlash  yaxshi  natija  beradi.  Urug'larni  yarim  quruq  usulda  dorilashda 
suv  o'rniga  rux  sulfat  eritmasi  110  g  1  gektarga  ekiladigan  urug'ga 
aralashtiriladi  yoki  rux  sulfat  bilan  kaliy  permanganat  shu  dozada 
qo'llaniladi.  Bunday  mikroelementlar  va  zaharli  preparatlar  10  1  suvda 
eritilib  1  tonna  urug'ga  ishlatiladi.  Urug'lar  ekish  oldidan  shunday  usulda 
ishlanganda  3—3,6  s/ga  qo'shimcha  hosil  olingan.
Urug'lar 
I,  II 
sinf  talablariga  javob  berishi  lozim  (16-jadval). 
Ekishdan  kamida  24  kun  oldin  1  t  urug'  2  kg  panoktin  yoki  1,5  kg
2  %  raksil  yoki  2—3  kg  vitovaks—200  bilan  ishlanishi  yaxshi  natija 
beradi.
109
www.ziyouz.com kutubxonasi

Bug‘doy  uriig‘ining  sifat  ko‘rsatkichlari
16-jcidval
Sinf-
lar
Urug‘ tozaligi,  %
Boshqa o‘simliklar urugi  aralashmasi
1 kg urugiikda,  dona
unuvchanligi,  %
yunishoq
bug‘doy
qattiq
bug‘doy
hainmasi
begona o‘t 
uriiglari
yunishoq
bug‘doy
qattiq
bug‘doy
I
99
99
10
5
95
90
II
98
98
40
20
92
87
III
97
97
200
70
90
85
Unig'larni  ekishga  tayyorlashda  ularni  tur  (xlorxolinxlorid)  bilan  0,5 
kg/ga  hisobida  ishlash  yaxshi  samara  beradi.  Tur  preparati  bilan  urug'lar 
ekishdan  3—5  kun  oldin  ishlanadi.  Tur  preparati  urug'larni  ekish  ol­
didan  qo'llanilganda,  uning  eritmasi  bilan  ekinzorni  ishlashga  nisbatan 
yaxshi  iqtisodiy  samara  olingan.  Urugiar  tur  bilan  ishlanib  ekilganda 
o'simlikni  tuplanish  tuguni  chuqurroq  joylashadi,  ildiz  tizimi  baquwat 
rivojlanadi.  Qish  davrida  o'simlikning  noqulay  sharoitlarga,  yotib  qo­
lishga  chidamliligini  hamda  hosildorligini  3—5  s/ga  oshiradi.  Turni 
qollaganda  urugiar  muqobil  muddatlarda  ekilishi  zarur.  Ekishning 
kechikishi  bilan  uruglarni  tur  bilan  ishlash  samaradorligi  kamayadi  va 
juda  kech  ekilganda  hosil  kamayishi  mumkin.  Uruglarning  unib  chiqi­
shi  tur  qollanilganda  bir—ikki  kun  kechikadi.
Ekish  muddatlari.  Kuzgi  bug'doyning  o'sishi,  rivojlanishi  qishga 
chidamliligi  va  hosiliga  ta’sir  qiluvchi  omillar  orasida  ekish  muddatlari 
muhim  ahamiyatga  ega.  Optimal  muddatlarda  ekilgan  o'simliklar  qish- 
gacha  yaxshi  tuplaydi  va  4—5  poyalar  hosil  qiladi,  yetarli  miqdorda 
qandlar  hamda  boshqa  himoyalovchi  moddalar  to'plab  yaxshi  qishlaydi. 
Bahorgi—yozgi  davrda  kam  siyraklashadi,  yaxshi  rivojlangan  yirik  don­
lar  soni  ko'p  boshoqlar  hosil  qiladi  va  eng  yuqori  hosilni  ta’minlaydi.
Juda  erta  ekilgan  o'simlik  me’yoridan  ortiq  o'sib  ketadi,  yomon  qish­
laydi,  suvdan,  oziqa  moddalardan  samarali  foydalanmaydi,  kasalliklar, 
zararkunandalar  bilan  sezilarli  zararlanadi  va  hosildorlikni  kamaytiradi. 
Ayniqsa,  yaxshi  o'g'itlangan,  sug'orib  ekilgan  maydonlarda  o'simliklar juda 
o csib  ketadi,  yomon  qishlaydi  va  hosilni  keskin  kamaytiradi.
Kuzgi  bug'doy  kech  ekilganda  qishga  kuchsizlanib  kiradi.  Ular  qish 
tushguncha  tuplanib  ulgura  olmaydi,  qishlashda  kuchli  siyraklashadi, 
bahordagi  o'sishi  va  rivojlanishi  kechikadi,  hosildorligi  kamayadi.
Har  bir  mintaqa  uchun  tuproq  iqlim  sharoiti  hisobga  olinib,  opti­
mal  ekish  muddatlari  aniqlanadi.  Zarafshon  vodiysjda  o'tkazilgan  taj- 
ribalar  har  bir  nav  uchun  optimal  ekish  muddatlari  mavjudligini 
ko'rsatadi.  Samarqand  qishloq  xo'jaligi  institutida  o'tkazilgan  tajribalar 
ekish  muddatlari  kuzda  ekilgan  kuzgi,  bahori  duvarak  navlar  hosildorli- 
giga  ta’siri  quyidagicha  bo'lishini  ko'rsatadi.
Biologik  kuzgi  navlar  uchun  optimal  ekish  muddati  oktabrning  bi­
rinchi  o'n  kunligi,  bahori  navlar  va  duvarak  navlar  uchun  oktabrning 
ikkinchi  o'n  kunligi  ekish  uchun  optimal  hisoblanadi.  Hozirgi  paytda
110
www.ziyouz.com kutubxonasi

sug'oriladigan  yerlarda  tumanlashtirilgan  bug'doy  navlari  ekishni  qisqa 
muddatlarda  o'tkazilishi  talab  qilinadi.
O'zbekiston  sharoitida  iliq  kuz  davrining  uzunligi,  ayrim  yillar  qish 
davrida  ham  kuzgi  ekinlar  o'sishining  davom  etishi  ekish  muddatlarini 
aniqlashda  navning  biologik  xususiyatlarini  hisobga  olish  zarur  ekanligini 
ko'rsatadi.  Ekislining  optimal  muddatda  erta  yoki  kech  o'tkazilishi  don 
hosili  va  sifatining  kamayishiga  olib  keladi.  Kuzgi  bug'doyning  qishlashda 
noqulay  sharoitga  chidamliligi,  kuz  davrida  o'sishni  to'xtatish  muddati, 
harorat  rejimi  hisobga  olinib,  optimal  ekish  muddatlari  asoslanadi.  Kuzgi 
bug'doy  qishga  ketish  davrida  bir  o'simlikda  3—4  poya  hosil  qilganda  yax­
shi  qishlashi  va  yuqori  hosil  berishi  aniqlangan.  Kuzgi  bug'doyning  bun­
day  rivojlanish  holati  yetarli  darajada  rivojlangan  yer  usti  massasi,  ildiz 
tizimi,  hamda  ko'p  miqdorda  plastik  moddalami  hosil  qiladi.
O'zbekiston  sharoitida  o'tkazilgan  tajribalar  har  bir  o'simlik  qishlash 
oldidan  4-5   poya  hosil  qilganda  ular  qish  davridagi  noqulay  sharoitlar­
ga,  kasalliklarga,  zararkunandalarga  chidamli  bo'lishini  ko'rsatdi.  Kuzgi 
o'sish  davrining  oxiriga  kelib  liar  bir  o'simlikda  4—5  tadan  poya  hosil 
bo'lishi  uchun  bug'doy  qishki  sovuqlar  tushishiga  40—60  kun  qolganda 
ekiladi.  Bunda  5  °C  dan  ortiq  sutkalik  haroratlar  yig'indisi  shu  davrda 
450—600  °C  bo'ladi.  Kuzgi  bug'doyni  kuzdagi  o'sish  davrining  davomiyligi, 
sutkalik  harorat  yig'indisi,  tuproq  iqlim  sharoitiga,  navga  qarab  o'zgaradi.
O'zbekistonning  sug'oriladigan  yerlarida  har bir  mintaqada,  tumanda, 
xo'jalikda  navga,  tuproqqa,  uning  namligi  va  unumdorligiga,  ob-havo 
sharoitiga  qarab  optimal  ekish  muddatlari  aniqlanadi.
Ekish  usullari.  Kuzgi  bug'doy  qatorlab  (qator  oralari  15  sm),  tor 
qatorlab  (qator  oralari  7,5  sm),  ikki  tomonlama  qatorlar  kesishtirilgan 
usullarda  ekiladi.  Tor  qatorlab  ekish  ilg'or  usul  hisoblanadi.  Bunda 
o'simliklar  maydonda  bir  tekis  taqsimlanadi.  Tuproqda  yetarli  namlik 
va  oziqa  moddalar bo'lganda  ular  yaxshi  o'sadi,  rivojlanadi,  yorug'likdan, 
namlikdan,  oziqa  moddalardan  yaxshi  foydalanadi,  bir-birini  qisib 
qo'ymaydi,  tuplanishi  va  mahsuldorligi  yuqori  bo'ladi.  Bunda  o'simliklar 
begona  o'tlar  tomonidan  kam  qisiladi,  tuproqdan  namlik  kam  bug'lanadi.
Kuzgi  bug'doyni  tor  qatorlab  va  qatorlarni  kesishtirib  ekishda  tup­
roqda  nam  yetarli  bo'lsa  hosildorlik  bo'yicha  oddiy  qatorlab  ekishdan 
afzalligi  yo'q.
Tor  qatorlab  ekishda  makkajo'xoridan  bo'shagan  maydonlarga  kuzgi 
bug'doy  ekishda  tuproqda  nam  yetarli  bo'lsa,  hosildorlik  oddiy  qatorlab 
ekishga  nisbatan  1,7—6,1  s/ga  ortgan.  Qatorlarni  kesishtirib  ekishni  tor 
qatorlab  ekishdan  afzalligi  yo'q.
Hozirgi  paytda  urug'lami  maydonga  bir  tekis  taqsimlaydigan  va  tu­
proqqa  yaxshi  ko'madigan  qatorsiz  seyalkalar  yaratilmoqda.  Dastlabki 
tajribalar  qatorsiz  ekish  usulining  yuqori  samaradorligini  ko'rsatmoqda.
Keyingi  yillardagi  tajribalar  kuzgi  bug'doyni  ang'izga  ekadigan  seyal­
kalar  bilan  ekish  yaxshi  natijalar  berishini  ko'rsatdi.  Ang'izga  ekadigan
111
www.ziyouz.com kutubxonasi

SZS—9  seyalkasida  ekish,  diskali  soshnikka  ega  SUK—24  ekishga  nis- 
batan  2—6  s/ga  qo'shimcha  hosil  olishga  imkon  bergan.
Tuprog'i  og'ir,  sizot  suvlari  yuza  joylashgan  mintaqalarda  kuzgi 
bug'doyni  pushtaga  ekish  tavsiya  etiladi.  Pushtaga  ekilgan  o'simliklar 
namning  ko'pligidan  zararlanmaydi,  suv  to'planib  qolmaydi.  Bunda  tup­
roqning  suv,  havo,  issiqlik  rejimi  yaxshilanadi,  aerob  mikrobiologik jara­
yonlar  uchun  qulay  sharoit  yaratiladi.
Urug'larni  ko'paytirish  uchun  keng  qatorlab  ekish  usuli  keng 
qo'llaniladi.  Uning  eng  qulay  varianti  lenta  (tasma)  usulidir.  Bunda 
lentaga  uch  qator,  oralari  15  sm  qilib  joylashtiriladi.  Lentalar  orasi  45 
sm  bo'ladi.  Buning  uchun  uchta  soshnik  ekadi,  ikkitasi  yopib  qo'yiladi. 
Bu  usulda  1  ga  maydonga  50—70  kg  urug'  sarflanadi.
«Texnologik  izlar»  qoldirib  ekishda  SZ—3,6  seyalkasida  6;  7  va  18;
19  soshniklarda  urug'  yo'li  berkitiladi.  Natijada  ekilmagan  eni  45  sm 
bo'lgan,  traktorlami  o'tishi  uchun  «texnologik  iz»  qoladi.  Bunday  iz- 
lardan  o'simlikni  o'sish  davridagi  parvarishlar  o'tkaziladi.
Ekinzorda  qatorlar  shimoldan janubga  qaratib joylashtirilsa,  quyosh 
yorug'ligidan,  ayniqsa,  ertalabki  va  kechkisidan  yaxshi  foydalaniladi,  kun 
yarmida  bo'ladigan  jazirama  issiqdan  kam  zararlanadi,  hosildorlik  2—3 
s/ga  oshadi.
Katalog: books -> kollej va otm darsliklari -> biologiya
kollej va otm darsliklari -> O liy V a 0 ‘rta m a X su s ta’l im va z ir L ig I j  r a y e V Z. M. Zam o nav iy d a V la t is h y u r it is h n a z a r iy a si
biologiya -> Odam fiziologiyasi
kollej va otm darsliklari -> 0 ‘zbekist0n respublikas1 oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi 0 ‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi
kollej va otm darsliklari -> F. I. Xaydarov, N. I. Xalilova
kollej va otm darsliklari -> N. sh erm u h a m ed o V a falsafa va fan metodologiyasi
biologiya -> 0 ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va o rta mahsus ta’lim vazirligi c. M. Mustafayev, 0 ‘. A. Ahmedov
biologiya -> Ovqat hazm qilish va ovqatlanish fiziologiyasi
biologiya -> N. X. Shomirzayev tibbiyot fanlari doktori, professor
biologiya -> 0 ‘z b e k ist 0n respublikasl oliy va 0 ‘rta m ax sus ta’lim vazirligi a. T. G‘ofurov, S. S. Fayzullayev

Download 216 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   49




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling