Referat Bajardi: 504 a guruh talabasi Karimova Gulchexra bosh miya umumiy m a’lum otlar


Download 21.33 Kb.
Sana07.04.2020
Hajmi21.33 Kb.
TuriReferat

Toshkent Tibbiyot Akademiyasi

Tibbiy pedagogika fakulteti

Asab kasalliklari fani

Mavzu: Asab tizimining klinik anatomiyasi

Referat

Bajardi: 504 A guruh talabasi



Karimova Gulchexra

BOSH MIYA

Umumiy m a’lum otlar

Bosh m iya (encephalon) uni o'ragan pardalari bilan birga kallaning

miya qism i ichida joylashgan. U ning ustki yon yuzasi kalla qopqog'i ichki

yuzasiga m os ravishda gumbaz hosil qiladi. Pastki yuzasi kallaning ichki

asosidagi chuqurchalaiga mos murakkab relefga ega. Bosh miyaning og‘irligi

katta odamlarda 1100 dan 2000 g gacha, o'rtacha: erkaklarda 1394, ayollarida

1245 g. Bosh miya uch yirik qismdan: katta miya yarimsharlari, miyacha va

miya so‘g‘onidan iborat.

K atta m iya (cerebrum) markaziy nerv tizim ining odam da kuchli

taraqqiy etgan eng katta va fooliyat jihatidan ahamiyatga ega qismi. Katta miyaning

bo ‘ylam a yorig‘i (fissura longitudinalis cerebri) uni o ‘ng va chap

yarimsharlarga ajratadi. Yarimsharlar o'zaro qadoq tana (corpus collosum)

vositasida qo‘shilgan. Yarimsharlar orqa tom onda ko‘ndalang yorig‘ (fissura

transversa cerebri) vositasida m iyachadan ajrab turadi. M iya yarim -

sharlarining tashqi yuzasi turli chuqurlikdagi egatlar (sulci cerebri)

joylashgan. C huqur egatlar yarimsharlami bo‘laklarga (lobi cerebri) ajratsa,

mayda egatlar pushtalam i (gyri cerebri) chegaralaydi.

Bosh miyaning pastki yuzasi yoki asosi (105-rasm) yarimsharlar, miyacha

va miya so‘g‘oning ventral qismlaridan hosil bo‘lgan. Uning oldingi qismlarida

peshona bo'lagining ostki yuzasida hidlov piyozchalari (bulbi olfactori)

joylashgan. U ning ventral yuzasiga burun bo‘shlig‘idan g'alvir suyakning

ilm a-teshik plastinkasidagi teshiklardan o'tuvchi 15-20 hidlov nervlari (nn.

olfactorii) I juft bosh miya nervi keladi. Hidlov piyozchasidan orqaga qarab

hidlov yo'li (tractus olfactorius) yo'naladi. Uning orqa qismlari kengayib

hidlov u chb u rch ag in i (trigonum olfactorium ) hosil qiladi. H idlov

uchburchagining orqa tomonida oldingi ilma-teshik modda (substantia perforata

anterior) joylashib, buteshiklar orqali miya ichiga arteriyalar kiradi. Ilma-

teshik modda oralig‘ida ko‘mv nervi kesishmasi (chiasma opticum) joylashgan.

U ko‘ruv nervi (n. o g icusl II juft bosh miya nervi tolalaridan hosil bo‘ladi.

K o‘ruv nervi orqa tomoriga ko‘ruv trakti (tractus opticus) bo‘lib davom

etadi. K o‘ruv nervi kesishmasining orqa tom onida kulrang tepacha (tuber

cinereum) yotadi. Uning pastki qismi torayib quyg‘ichni (infundibulum)

hosil qiladi. Quyg‘ichning uchidaichki sekretsiyabezi gipofiz (hypophysis)

turadi. Kulrang tepachaning orqa tom onida oq sharsimon shakldagi ikkita oq

so‘rg‘ichsim on tana (corpora mamillaria) bor.

So‘ig‘ichsimon tananing ikki yon tomonida bo‘ylamasiga joylashgan ikkita

yo‘g‘on oq to'sinlar singari miya oyoqchalari joylashgan.

M iya so‘gsoni

M iya so‘g‘oni (truncus ensephali) tarkibiga uzunchoq miya (medulla

oblangata), ko'prik (pons) va o ‘rta miya (mesencephalon) kiradi.

y ' Uzunchoq miya

U zunchoq miya (meddulla oblangata) orqa miyaning bevosita davomi

bo‘lib, rom bsim on miyaning pastki qismidir. U ning tashqi tuzilishi orqa

miyaga, ichki tuzilishi bosh miyaga o‘xshagani uchun myelencephalon deb

ataladi. U ning pastki chegarasi katta teshik sohasida yoki I juft orqa miya

nervi ildizining yuqori chekkasida. Yuqori chegarasi old yuzasida ko‘prikning

pastki chekkasida bo‘lsa, orqa yuzasida miya hoshiyalariga to‘g‘ri keladi. Uzunchoq

m iyaning yuqori qismlari kengayib, piyozcha shaklini olgani uchun miya

piyozchasi (bulbus cerebri) deb ham ataladi.

U zunchoq miya eshituv va muvozanat a’zolari ham da qon aylanish va

nafas a’zolariga bogЈliq boЈlgan jabra apparatlari bilan aloqada paydo bo‘ladi.

Shuning uchun unda muvozanat va harakatni muvofiqlashtirish, modda

almashinuvini boshqaruvga aloqador boЈlgan kulrang o‘zaklar joylashgan.

Uzunchoq miyaning uzunligi o‘itacha 2,5 sm. Unda oldingi, orqa va yon yuzalari

tafovut qilinib, ular o ‘zaro egatlar yordamida ajralib turadi. Bu egatlar orqa

miya egatlarining davomi bo‘Ub, oesha nomlar bilan ataladi. Uzunchoq miyaning

ventral yuzasidagi oldingi o‘ita yoriqni (fissura mediana anterior) ikki tomonida

bo‘rtib chiqqan piramidalar (pyramis meduUae oblangatae) joylashgan.

Piram idalar harakatlantiruvchi nerv tolalaridan iborat boЈlib, orqa miyaga

o ‘tish joida qisman kefeishib, piramidalar kesishmasini (decussatio pyramidum)

hosil qiladi. Kesishgan tolalar orqa miyaning yon tizimchasiga davom etadi.

Kesishmagan tolalar orqa miyaning oldingi tizimchasi tarkibida yo'naladi.

Oldingi yon egat (sulcus anterolateralis) piramidamng oval shaklidagi

tepalik olivadan (oliva) ajratib turadi. Oliva tishsimon tuzilishga ega bo'Igan

kulrang modda to‘plami oliva o‘zagming joylashshidan hosil bo‘lgan. Bu egatdan

til osti nervi ildizi chiqadi. Uzunchoq miyaning dorsal yuzasida orqa o ‘rta

egatni (sulcus mediana posterior) yon tomonlarida o‘zaro oraliq egat bilan

bo‘lingan orqa miyaning nozik va ponasimon dastalari kengayib bo'rtiqlar

hosil qiladi. Nozik dasta bo‘rtig‘i (tuberculum gracile) ichki, ponasimon dasta

bo‘rtig‘i (tuberculum cuneatum) tashqi tomonda joylashadi. Orqa yon egatdan

(sulcus posterolateralis) IX, X, XI juft bosh miya nervlarining ildizi chiqadi.

Yon tizimchaning dorsal qismi ponasimon va nozik dastalardan chiqayotgan

tolalar bilan qo‘shilib miyachaning pastki oyoqchasini (pedunculus cerebellaris

inferior) hosil qiladi.

U zunchoq miya kesmasida (106-rasm) u oq va kulrang m oddalar

to ‘p!am idan iborat bo‘ladi. Kulrang m oddada muvozanat va harakatni

muvofiqlashtirish, modda almashinuvi boshqaruvga aloqador bo‘lgan kulrang

o ‘zaklar joylashgan. l.Y on tom onda joylashgan o ‘ng va chap pastki oliva

o ‘zaklari (nuclei olivaris inferiores) miyachaning tishli o ‘zagi bilan boglangan

bo‘lib, odam da muvozanatni boshqaruvchi oraliq o‘zak hisoblanadi. 2.To‘r

formatsiya (form atio retecularis) bir- biri bilan chalkashib to ‘r hosil qilgan

nerv tolalari va ular o ‘rtasida yotgan nerv o ‘zaklaridan iborat. 3.To‘rt juft

(IX-XI1) bosh m iya nervlarining o ‘zaklari. 4.Adashgan nerv o ‘zagi bilan

bog‘langan nafas olish va qon aylanish markazlari bor.

U zunchoq miyaning oq moddasi uzun va qisqa tolalardan iborat. U zun

tolalar uzunchoq miyani oldingi qismida pastga tushuvchi, harakatlantiiuvchi

piramida yo'lini hosil qiladi. Uning orqa lateral yuzasida yuqoriga ko‘tariiuvchi

orqa miyani miya yarimsharlari va miyacha bilan bog‘lovchi sezuvchi yo‘llar

joylashadi. Orqa miya-po‘stloq yo‘li uzunchoq miya sohasida kesishib qovuzloq

kesishmasini (decussatio lemniscorum) hosil qiladi.

Qisqa tolalar kulrang m odda o'zaidarini o ‘zaro bog‘lab, shuningdek

uzunchoq miyani bosh m iya so‘g‘oninmg qo'shni qismlari bilan qo‘shib

turadi.

Orqa miya



O rqa miya (metencephalon) ikki qismdan: ventral joylashgan ko'prik va

dorsal joylashgan m iyachadan iborat. Orqa miyaning qoldiq b o ‘shlig‘i,

uzunchoq miya bilan biigalikda IV qorinchani hosil qiladi.

^ K o ‘prik

K o‘prik (pons) sut emizuvchilarda plashch taraqqiyotiga bog‘liq ravishda

payda bo‘ladi. U odam da yaxshi rivojlangan bo‘lib, ko'ndalang bolish shaklida.

U yuqoridan miya oyoqchalari, pastdan esa uzunchoq miya bilan chegaralanadi.

U zunchoq miya bilan ko'prik o‘rtasida egat (sulcus bulbopontinus) yotadi.

Y on tom onga ko‘prik torayib, miyachaning o‘rta oyoqchasiga (pedunculi

cerebeDaris medius) o ‘tib ketadi. Ko‘prikning tashqi chegarasini uch shoxlik

va yuz nervlari ildizlari o ‘rtasidagi chiziq (Iinea trigemenofacialis) hosil

qiladi. Ko‘prikning ventral yuzasi ko‘ndalang yo‘nalgan tolalardan iborat bo‘Hb,

o ‘rtasida asosiy arteriya egati (sulcus a. basillaris) joylashgan, uning dorsal

yuzasi IV qorincha tubini hosil qilishda ishtirok etadi. Ko‘prikning ko‘ndalang

kesmasi (107-rasm) markazida ko‘ndalang tolalar to‘plam i - trapetsiyasimon

tana (corpus trapezoideum) joylashgan. Uning tolalari o‘rtasida trapetsiyasimon

tananing oldingi va orqa o'zaklari yotadi. Trapetsiyasimon tana ko‘prikni orqa

yoki qopqoq qismi (tegmentum pontis) va oldingi yoki asosiy qismga (pars

basillaris) ajratadi. Ko‘prikning oldingi qismi

bo‘ylama va ko'ndalang tolalar va ular o‘itasida

joylashgan ko‘prikning xususiy o'zaklaridan

iborat. Bo'ylam a tolalar piram ida, po‘stloq-

o ‘zak va po‘stloq-ko‘prik yo‘llari tolalaridan

ib o rat b o ‘lib, u lar k o ‘p rik n in g xususiy

o'zaklarida tugaydi. Bu o‘zak hujayralari tolalari

ko‘ndalangtolalam i hosil qilib, miyachaning

o‘rta oyoqchasi taritibida miyacha po‘stlog‘iga

boradi.


107-расм. Ko‘prikning frontal kes- Ko‘prikning orqa qism ida ko‘tariluvchi

masi. 1-pars dorsalis pontis; 2-ven- sezuvchi yo‘llar o ‘rtasida to ‘rt (V VI, VII,

5SST VI.n>**

5-pars ventralis pontis. to r formatsiya joylashgan.

Yangi tug‘ilgan chaqaloqda ko‘prik tuik egari oldida yotadi. Bola hayotining

eita davilarida orqa tomonga surilib, 5 yoshda ensa suyagi qiyaligiga yetib boradi

Yosh bolalarda piramida va miyacha o'tkazuv yo‘llari yaxshi taraqqiy etmagani

uchun uning hajmi kichik va o‘zaklari bir-biriga yaqin joylashadi. 5-7 yoshlarda

ko‘prik tez taraqqiy etib kattalamikiga o‘xshash ko‘rinishga ega bo‘ladi.

^ M iy a c h a

M iyacha (cerebellum) ko‘prik va uzunchoq miya yuqori qismining orqa

tomonida, orqa kalla chuqurchasida yotadi. Yuqori tomondan katta miyaning

ko‘ndalang yorig‘i (fissura transversa cerebri) miyachani yarimsharlaming

ensa bo‘lagidan ajratib turadi. M iyacha taraqqiyoti harakatni reflektor

m oslashtirish retseptorlari bilan bog'liq ravishda o ‘tadi va m ushaklar

qisqarishini muvofiqlashtirish markazi hisoblanadi. U ayrim mushaklaming

murakkab faoliyatini bir-biriga bog‘lab turadi va tana muvozanatini ta’minlaydi.

Bundan tashqari, unda vegetativ nerv tizim i m arkazlari (qon tom iriar

harakati refleksi, teri trofikasi, yaralam i bitish tezligi) joylashgan.

M iyachada ustki va pastki yuzalar tafovut qilinib, ular o ‘zaro chuqur

gorizontal yoriq (fissura horizontal) bilan ajrab turadi. Pastki yuza o ‘rtasida

keng botiq (vallecula cerebelli) bo‘lib, unga uzunchoq m iyani orqa yuzasi

tegib turadi. M iyachada ikkita yarimshar (hemisphaeria cerebelli) va ular

o ‘rtasidagi to q chuvalchangsim on qism (verm is) tafovut qilinadi.

Chuvalchangsimon hosila miyachaning tanasi (corpus cerebelli) deb ataladi.

Yarimsharlar va chuvalchangning ustki va pastki yuzalari ko'plab ko'ndalang

yoriqlar (fissura cerebelli) vositasida uzun va ingichka m iyacha barglariga

(pushtalari) (follia cerebelli) ajragan. C h u q u r egatlar b ilan ajragan

pushtalar yig'indisi m iyacha bo‘lakchasim (iobulli cerebelli) hosil qiladi.

Bo‘laklardan alohidasi parcha (flocculus) miyacha o‘ita oyoqchasini ventral

qismida yotadi. Parcha o‘z oyoqchasi yordamida m iyacha chuvalchangi va

tuguncha (nodulus) bilan qo‘shiladi.

M iyacha miyaning boshqa qismlari bilan uch juft oyoqchalari vositasida

birikadi. Miyacha oyoqchalari o‘tkazuv yo‘llar tolalaridan iborat. Miyachaning

pastki oyoqchasi (pedunculi cerebeQaris inferior) pastga tom on yo‘nalib,

m iyachani uzunchoq miya bilan qo'shadi. Uning tarkibida orqa miya bilan

m iyacha o ‘rtasidagi orqa yo‘l (tractus spino-cerebellaris posterior) tolalari

joylashadi. Miyachaning o‘rta oyoqchasi (pedunculi cerebellaris media) juda

qalin b o ‘Iib, ko‘prikka o ‘tib ketadi. Uning tarkibida ko‘prik-m iyacha yo‘li

(tractus ponto-cerebellaris) tolalari joylashadi. M iyachaning ustki

oyoqchalari (pedunculi cerebellaris superiores) uni o ‘rta miya bilan qo'shib

turadi. Uning tarkibida orqa miya bilan miyacha o'rtasidagi oldingi yo‘l (tractus

spino-cerebellaris anterior) tolalari joylashadi.

M iyacha oq va kulrang m oddadan iborat (108-rasm). U ning kulrang

m oddasi tashqi tom onida po'stloqni (cortex cerebelli) hosil qilsa, oq

moddaning ichida to‘it juft miyacha o'zaklarini hosil qiladi. Miyacha po‘stlog‘i

ancha sodda tuzilgan bo‘lib, uch qavat nerv hujayralaridan iborat: l.M olekulyar qavat

kam sonli m ayda va savatsim on nerv hujayralaridan iborat. 2.GangIionar qavat bir

qator joylashgan Purkine hujayralaridan iborat. Ulaming dendritlari kuchli shoxlangan

b o lib , m olekulyar qavatga y o ‘naladi. Aksonlari esa donador qavatdan o ‘tib oq

moddaga tushadi. 3.D onador qavat mayda n erv h u jay ralarid an ib o ra t b o ‘lib, oq

moddani yonida turadi. Miyacha o‘zaklaridan b iri c h o ‘qqi o ‘zagi (n u c le u s fa s tig i) chuvalchangning oq m oddasida joylashgan. U tana mushaklari faoliyatini

boshqaradi. U ndan tashqariroqda joylashgan sharsimon o'zak (nucleus

globosus), po'kaksim on o'zak (nucleus emboUformis) va chuvalchang bo‘yin

ham da tana m ushaklari faoliyatini boshqaradi. M iyacha yarimsharlarinmg

o ‘rtasida joylashgan tishsim on o 'zak (nucleus dentatus) va m iyacha

yarimsharlari po ‘stlogl qo‘l ham da oyoq mushaklari faoliyatini boshqaradi.

M iyacha to'rtinchi miya pufagining dorsal qismidan paydo b o ‘ladi. U

o ‘ng va chap qanotsim on plastinkalardan hosil bo'lgan juft kurtaklardan

taraqqiy etadi. Bu kuitaklar asta-sekin o‘sib o‘rta chiziqda o‘zaro qo‘shiladi va

chuvalchangni hosil qiladi. Uning yon tom onida esa miyacha yarimsharlari

paydo bo4ladi. Homila hayotining 4—5-oylarida miyacha yuzasida pushtalar va

egatlar hosil b o lad i.

Y angi tu g llg an chaqaloqda m iyacha cho‘zinchoq va kichik b o lib ,

kattalarga nisbatan yuqori joylashgan b o la d i. U ning o g lrlig i 20—23 g

b o la d i. U larda m iyacha egatlari chuqur b o lib , hayot daraxti yaxshi

ko'rinm aydi. C huvalchang yarim sharlarga nisbatan yaxshi rivojlangan

b o la d i. Bola hayotining birinchi yilida miyacha tez o ‘sadi. U ning og'irligi

6 oyda 3 marta, bir yoshda esa 4 marta kattalashadi. Bola 6 yoshga to ‘lgunicha

m iyacha o g lrlig i o ‘g ‘il bolalarda 142-150 g, qiz bolalarda esa 135 g

b o lad i. Bolaning yoshi kattalashgani sari miyachaning oq m oddasi kulrang

m oddaga nisbatan tez ko‘payadi. Hom ila davrida va bir yoshgacha bo‘lgan

bolada m iyacha o ‘zaklari yaxshi taraqqiy etib, bir yoshdan keyin nerv

tolalari tez o ‘sadi. M iyachaning tishsim on o ‘zagi bir yoshgacha o ‘ng

to m o n d a katta b o ls a , keyingi davrlarda chap o ‘zak tez o ‘sib, hajm

jihatidan kattalashadi.

M iyacha oyoqchalarining o‘sishi ham bir xil emas. M iyachaning

pastki oyoqchasi bola hayotining birinchi yilida tez o ‘sadi. Keyingi davrlarda

u n in g o ‘sishi sekinlashib, 7 yoshda kattalarnikiga o ‘xshash b o la d i.

M iyachaning o ‘rta oyoqchasining kengligi yangi tug‘ilgan chaqaloqda 5,7

m m b o ‘lsa, emizikli davrda tez o‘sib, 2 yoshda 10 m m b o lad i. K attalarda

esa 13,9 m m . M iyachaning ustki oyoqchasining o‘sishi 7—9 yoshgacha



davom etadi
Download 21.33 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling