Reja: Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyotining ilk bosqichi


Download 26.15 Kb.
Sana13.02.2022
Hajmi26.15 Kb.
#576044
Bog'liq
Uyg\'onish davri
документ 1, документ 1, Курсга розилик аризаси, КИ амалиёт дастури, Mundarija, HURINISO SAIDOVA (1), Kurs ishi (6), boqiyeva mat, exam 23.11.2021, tex, Toqimachilik, 3333, mart NAZORATtest, Refarat yuzi

Mavzu: Begali Qosimovning Uyg’onish davri asari haqida

Reja:


  1. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyotining ilk bosqichi

  2. Davr voqealariga bir nazar

Bu mavzu doirasida bir qator masalalarda mutaxassislar bilan fikr almashib olish zaruriyati bor. Mazkur davrning yetakchi tendentsiyalari va unga qanday yondashish masalasi. Mazkur davr adabiyotimiz tarixining XIX asr ikkinchi yarmi XX asr boshlaridagi 50-60 yillik davrni qamrab oladi. Adabiyotimiz tarixining bu davrini alohida qilib ajratish yangi gap emas. Buning ham 50-60 yillik tarixi bor. Faqat biz bundagi milliy uyg’onish mazmuniga alohida urg’u beryapmiz. Aslida bu ham yangi emas. 20-yillarda bu atama «moda»da bo’lgan. Mohiyatan bu davr mumtoz adabiyot bilan hozirgi adabiyot o’rtasida ko’prik bo’lgan davr. Yangi adabiyotning shakllanish davri. O’z davrida u aniq-tiniq atalgan, «jadid adabiyoti» deyilgan. Jadid adabiyotining ma’nosi “yangi adabiyot” degani. Lekin taqdir taqozosi bilan u «Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti» atalib ketdi. Bunday talqin va yo’nalishda adabiyotning estetik jihatlaridan ko’ra g’oyaviy masalalariga e’tibor ko’proq bo’lyapti. (Masalan, dasturimizda davr voqealari va uning adabiyotdagi ifodasi, qiyosiy tahlil keng o’rin egallaydi. Davr esa alg’ov-dalg’ov). Fikringiz, maslahatingiz kerak.
Biz bunday yondashishda mustaqillik ehtiyojlaridan kelib chiqdik. Chunonchi: Istiqlol tarixga ham, adabiyotga ham tamomila boshqacha yondashishni shart qilib qo’ydi. Bir so’z bilan aytganda, u sinfiy yondashishni rad etib, milliy yondashishni kun tartibiga qo’ydi.
Boshimizdagi tegirmon toshi tushgach, atrofga nazar solsak, ko’rdikki, insoniyat degani konkret odamlardan iborat ekan, odamlar esa, faqat milliy qiyofadagina namoyon bo’lar ekanlar. Insoniyat faqat millat tarzidagina barqaror ekan. Shundan boshlab dunyoning mehvari biz uchun ham o’zgardi. Har qanday ijtimoiy fikr millat manfaati nuqtai nazaridan baholanadigan, uning atrofida aylanadigan bo’ldi. Bu mavsumiy masala emas, metodologik masaladir. Va buni sal kam o’n yillik tajribamiz, milliy fikrni, milliy mafkura, milliy istiqlol g’oyasini xalqimiz ongiga sindirish borasida olib borilayotgan bugungi ishlar yaqqol ko’rsatib turibdi. Lekin masalaning ikkinchi tomoni ham bor. Biz millat, milliyat haqida ko’p gapirmoqdamiz. Bu tushunchalar bugun aniq ta’rifiga egami? Biz markscha-lenincha qarashlardan qutula oldikmi?
Jadidlarimiz bu masalaga jiddiy qaragan edilar. Gaspralida «Milliy g’oya», «Milliyat» nomlari bilan maxsus maqolalar bor. O’zimizda ham Behbudiydan Cho’lpongacha birortasi uni chetlab o’tmagan. Sovet davrida 20-yillarning 2-yarmidan «millatchi» degan nom ustiga tavqi la’nat bosildi. Oldin u «millat deguvchi» ma’nosida edi.
Bugun millat, milliyat haqida gapirmoqda ekanmiz, bu tushunchalarning mohiyati, tarixi va talqinlaridan har birimiz o’z ixtisosligimiz doirasida xabardor bo’lishimiz zarur, deb o’ylayman.
Millat haqidagi gap juda eski, albatta. Yozuvchi Jalil Mamadqulizoda bir munosabat bilan bu tushunchaning qadim yunonlarga borib bog’lanishini yozgan edi. keksa Demokrit uni taqriban (?) shunday tushuntirgan ekan: «Har bir mamlakatning yagona bir sohibi bor, uning oti millatdir».— Shundan so’ng bu tushuncha tarix qatlarida qolib ketdi,— davom etadi Jalil Mamadqulizoda.— Va melodiy tarixning 1793 yilida yer yuzining eng najib millatlaridan bo’lmish frantsuz jamoati tomonidan yana aks-sado berdi, — deb yakunlaydi so’zini («Turk dunyosi adabiyoti», 2-jild, Anqara, 1996, 96-bet).
Umuman, to’g’ri, albatta. Millat o’zligini XVIII asrda namoyish etdi. Va milliyat shaklida namoyish etdi. XX asr siyosatchilaridan biri mazkur jarayonni kuzatar ekan, yozgan edi: «Milliyat fikriga, bu azim quvvatga hech bir kuch bas kela olmadi, yuz minglarcha haybatli qo’shin bu fikr qarshisida yengildi. Milliyat atalmish buyuk qudratga bugun to’p va miltiq bas kela olmaydi».(Yusuf Oqchura, «Uch tarzi siyosat» maqolasidan. Qarang, ko’rsatilgan kitob, 1-jild, Anqara, 1996, 330-bet). Darvoqe’, ingliz olimi Charl`z Xostler 1904 yilda Qohirada «Turk» gazetasida e’lon qilingan mazkur maqolaning turk dunyosi uchun o’ynagan rolini Kommanifestning marksizmdagi o’rni bilan qiyoslagan edi.
Millatdan milliyatgacha bo’lgan yo’l uzun va murakkab yo’l, albatta. Lekin shunisi aniqki, Demokritdagi natsio—millatdan XVIII asr Frantsiyasidagi «nasional» — milliyatgacha bo’lgan davr bo’m-bo’sh bo’lgan emas. Millat-milliyat masalalari Sharqda ham ishlangan. Va agar bunga to’xtash lozim bo’lsa, gapni «Qur’on»dan boshlamoq kerak bo’ladi. Masalan «Qur’oni karim»da bu so’z 11 surada 14 oyatda uchraydi. Jumladan, 2 (Baqara) -, 12 (Yusuf)-, 7 (A’rof)- suralarining har birida 2 martadan tilga olinadi va ularning yettitasida «millati Ibrohima» («Va man yarg’abau an millati Ibrohima…», 2-sura, 130-oyat) shaklida keladi va ma’lum bo’lganidek, din, shariat, mazhab ma’nolarini anglatadi. Qolgan yetti o’rinda hazrati Ibrohim tilga olinmasa-da, ahli tavhid bilan ahli mushrikni ajratish uchun ishlatiladiki, bu ham uning din-mazhab doirasida qolganini ko’rsatadi.
Alisher Navoiy ham «millat» atamasini deyarli shu doirada qo’llaydi. Chunonchi: «Iso alayhissalom osmondin ingay, dag’i dajjolni halok qilib, soyir milal ahlin xotimai nubuvva millatig’a dalolat qilg’ay». («Tarixi anbiyo va hukamo»dan, 15-jild, 236-b.). Yoki: Gushtasp zardo’sht dinin ixtiyor qilib, elni ham ul millatg’a kiyurdi. («Tarixi muluki Ajam»dan. 14-jild,196-197-bb.).
Shoirning she’rlarida esa bu so’z ko’pincha tasavvufiy mazmunga xizmat qildirildi, tavhidni anglatish uchun ishlatildi. Masalan:
Zihi tojing, gavhari kibriyo,
Bu gavhardin ofoq topib ziyo» —
matlai bilan boshlanadigan va borliqqa ko’chgan Ollohning tazohiri tasviriga bag’ishlangan g’azalda:
Sening millatingdan chu topib sharaf,
Saodat libosi kiyib ashqiyo —
degan bayt borki, uning mazmuni ham yuqoridagi fikrga bo’ysundirilgan. Lekin «millat» so’zining «xalq», «millat» ma’nolarida ishlatilgan o’rinlari ham yo’q emas. Masalan: «Emdi bilkim, buhurekim ba’zining tarkibi-la hosil bo’lur, o’n to’qquzdur, ba’zi arabqa maxsus va ba’zi ajamqa maxsus va ba’zi mushtarak va ba’zi turk shuarosiga millati iste’molidan hech qaysi bu vaqtqa degincha maxsus emas ermish…» («Mezonul avzon»dan, 14-jild, 142-bet).
Bu yerdagi «millat» etnik mazmunga ega, bunga shubha yo’q. Navoiy goho «millat» va «din» tushunchalarini baqamti, yonma-yon ishlatadi. Masalan, Jomiyga berilgan «nurul-millat va-d-din», ta’rifida yoki «shamsul-millati va-d-din» (Pahlavon Muhammad) «sayyid-ul-millati va-d-din» (Sa’duddin Koshg’ariy), «zaynul-millati va-d-din» (Al-Havoqiy) kabi sifatlarda buni kuzatish mumkin.
Demak: 1) «Millat» atamasi Navoiy ijodiy merosining barcha janrlarida uchraydi; 2) shoir bu atamaga aksariyat an’anaviy ma’no yuklaydi. Undan din-mazhab tushunchalarini anglatish uchun foydalanadi. Lekin, ayni paytda, bu qator o’rinlarda, xususan uning ilmiy ishlarida, zamondoshlari haqidagi xotiralarida ushbu istiloh etnik tushuncha sifatida ishlatilgan; 3) «Millat» atamasiga bunday ma’no berish, ya’ni uning mazmunini bugungi tushuncha tomonga boshlash Navoiygacha bo’lgan adabiyotimiz namunalarida uchramaydi.
Gap «millat» atamasi ustidagina ketyapti. Milliyat, ya’ni milliylik borasida Navoiyning tushuncha-tasavvurlarigina emas, o’z dasturi ham bo’lganki, bu alohida bir mavzu. Lekin, umuman olganda, «Millat» va «din»ni muqobil tushunish, aytish mumkinki, XX asr boshlarigacha davom etdi. «Tavhidi islom» («panislomizm») shunga suyanar edi. Shunisi qiziqki, islomchilarning o’zlari ham din boshqa, millat boshqa ekanligini yaxshi bilardilar. Masalan, Gasprali «Tarjimon»ning 1908 yil 58-sonida e’lon qilgan «Milliyat» maqolasida «din va milliyat birdir» degan gap «eski bir nazariyayi siyosiya» ekanligini yozadi va uning hayotga singmaganligini, fors, turk musulmonlikni qabul qilsa-da, arab bo’lib qolmaganligini yozadi.
G’arbdagi millat bilan bog’liq nazariyalarni tahlil qilar ekan, ularning ikkitasini mo»tabar tutadi va ularga to’xtaladi: 1) Millat mabnii lison ila mutakallim kimsalar majmuidir. Demak, bu yerda millatning birinchi va asosiy belgisi — til; 2) U millatdan o’lmoq istayan kimsalarning majmuidir. Ya’ni bu yerda mezon xohish («orzuyi intisob»). Tilning ham, dinning ham, hatto irqning ham ahamiyati yo’q. Va misol sifatida Shveytsariyani keltiradi. U yerda 2 mazhabga mansub 3 tilda so’zlashuvchi xalq yashaydi.
Muallif fikricha, bu uch nazariyadan (1. Sharqiy. 2. G’arbiy) qaysi birining ilmiy asosli ekanini aytish qiyin. Chunki har uchalasi ham siyosatga bo’ysundirilgan. Har uchalasi ham amaliy masalaga aylangan. Tarix va tajriba shuni ko’rsatmoqdaki, davlat hududi bilan millat hududining birlashish jarayoni kechmoqda. Va bu katta saltanatlar ichida katta g’avg’olarga olib keladi. Masalan, millatga til asos qilib olinsa, Rusiya o’z tobe’larini ruslashtirishga, Usmonli esa turklashtirishga urinadi. Yoxud din asos qilib olinsa, biri xristianlashtirishga, ikkinchisi musulmonlashtirishga kirishadi. Lekin, XX asrda bularni oshkor amalga oshirish qiyin. Shunda «majburiy ixtiyoriy» printsip ishga tushadi va «orzui intisob» («xohish») asosga olinadi. Lekin, bu jarayon albatta amalga oshadi, deb hisoblaydi Ismoilbek. U haq bo’lib chiqdi. Bizning o’z ixtiyorimiz bilan milliyatini yo’qota boshlagan «sovet kishisi»ga aylanganimiz buning yorqin misoli edi.
Ikkinchi maslahatlashib oladigan masalamiz davr adabiyotining o’rganilishi bilan bog’liq masala. Avvalo, ko’lam haqida. Biz 1983 yilda chop etgan «Izlay-izlay topganim…» risolamizda 1905-17 yillar adabiyotiga bevosita daxldor bo’lgan 84 nomni keltirgan edik. Bu 18 yil oldingi ma’lumot. Bu raqam hozir, shubhasiz, ko’paygan. Ikkinchidan, milliy uyg’onish davrini biz uch bosqichga bo’lamiz: 1865-1905 yillar; 1905-1917 yillar; 1917-1929 yillar. 84 raqami shu uch bosqichning birgina davriga tegishli. Agar har uch bosqichda yashab ijod etgan adiblar adadi jamlansa, 300 dan oshishiga shubha yo’q. Adabiyotning ko’lam darajasini ijodkorlar adadi belgilagan emas, albatta. Lekin, ayni paytda o’shanday sharoitda shuncha qalamkashning faoliyat ko’rsatishi, bu sokinlik nishonasi emas, aksincha, qizg’in adabiy jarayon, milliy uyg’onish beligilaridan hamdir. Lekin biz ulardan bugun qanchasini tanib oldik? Nechta ijodkorning asari o’quvchilarga yetdi? Nechta ijodkorning asari ilmiy muomalaga kiritildi? Bu boradagi ishlar tog’day bo’lib oldinda turibdi. To’g’ri, Behbudiy, Fitrat, Avloniy, Cho’lpon, Ibrat, Sidqiy Xondayliqiy, Sidiqiy-Ajziy, Elbek, Botu, Abdulhamid Majidiy, Ziyo Said, Xislat, Xurshid, Faqiriy kabi XX asr boshi adbiyotining bir qator vakillari asarlari oz-ko’p nashr qilindi, ilmiy iste’molga kiritildi, targ’ib-tashviqi yo’lga qo’yildi. Lekin bular ishning boshlanishi xolos. Yaqinda mutaxassislardan biri rasmiy fondlarda 103 ming kitob saqlanayotganligini yozdi. 103 ming xususiy kishilar qo’lida emish. Ularni birma-bir ko’zdan kechirish, saralash va yuzaga chiqarish 5-10 yillik ish emas. Va bular uchun kadr kerak. Mutaxassis kerak. Fidoyilik kerak.
Bugun Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Hamza, Ayniy ijodi va faoliyati qayta baholanmog’i kerak. Biz bu ulkan san’atkorlarimiz haqida qilingan ishlarning o’z vaqtidagi buyuk ahamiyatini hech bir kamsitmagan holda ularga bugungi ko’z bilan qaramog’imiz, ularni bugungi aql bilan baholamog’imiz lozim. Bu mezonning nomi milliylikdir. Millat va Vatan manfaatidir.
Haziniy, Muhyi, Saryomiy, Muhsiniy, Fazliy, Tabibiy kabi o’z davri adabiy muhitida katta mavqe’ga ega bo’lgan ijodkorlarning o’rni ilmiy asoslarda ko’rsatib berilmog’i lozim.
Bugungi fanimiz XIX asrning oxiri XX asr boshlari ijtimoiy-siyosiy voqealarni o’rganishda anchagina ishlar qildi. 1873-76 yillar Po’latxon voqeasi, 1892 yilgi Toshkent vabo qo’zg’oloni, 1898 yil Andijon qo’zg’oloni, 1916 yil, 1917 yil Fevral, 1917 yil Oktyabr, Turkiston muxtoriyati, bosmachilik va hokazolar haqida yangi zamonaviy nuqtai nazarlar o’rtaga tushmoqda va ilmiy ishlarimiz uchun asos bo’lib xizmat qilmoqda. Bu borada jadidchilik nomi ostida qilingan va qilinayotgan ishlarni alohida ta’kidlash kerak. Biroq, millatning, xususan ziyolilarimizning oldin chor, so’ng sho’ro mustamlakachiligiga qarshi olib borgan goh oshkor, goh pinhona kurashlari va eng muhimi bularning adabiyotdagi badiiy ifodasi o’rganilgan emas. Bu jarayon harakatchilik nuqtai nazaridan Avloniy bir munosabat bilan tilga olgan 1904 yildagi «jadidlar to’dasi»dan 30-yillardagi «Botir gapchilar»gacha, 1905 yil 15 avgustda Oka daryosidagi Struv`e paroxodida 300 vakil ishtirokida tuzilgan va Ismoilbek «Tarixi jadidimizning bosh sahifasi» deb baholagan «Sho’royi ummat» — «Ittifoqi muslimin»dan «Turon», «Chig’atoy gurungi», «Turk Adam markaziyati», «Ittihod va taraqqiy», «Milliy ittihod», «Milliy istiqlol» jamiyatlarigacha Vatan va Millat manfaatlaridan kelib chiqqan holda o’rganilmog’i kerak.
Adabiy-tanqidiy nuqtai nazardan esa, Furqatning Xudoyorxon tilidan aytilgan «Demish xon»idan Cho’lpon va Fitratning 20-yillardagi yurakka o’t soluvchi isyonkor satrlarigacha milliy istiqlol g’oyasi nuqtai nazaridan yaxlit va izchil tadqiq etilmog’i kerak. Umuman, davr va ijod, inqilobiy davr poetikasi, an’anaviylik va novatorlik, qo’yingki, ko’p asrlik mumtoz adabiyotimizning yangi adabiyotga aylanish jarayonini o’rganishning nazariy va amaliy masalalari daxlsiz turibdi.
Nihoyat, bu davrni o’rganishda turli soha mutaxassislarining filolog, filosof, pedagog, tarixchi, iqtisodchi, dinshunos, san’atshunos, qonunshunoslar hamkorligi kerak. Chunki jadidchilik yaxlit hodisa edi. Uning uchun o’rta asrlar Renessansidagi singari universalizm xos edi.
Uchinchi masala Milliy uyg’onish davri adabiyotini o’rganishda vaqtli matbuot materiallaridan foydalanish masalasi. Mutaxassislarga ma’lumki, mazkur davrda matbuot yo’lga qo’yilgan va o’lkamizning o’zida o’nlab gazeta-jurnallar chiqqan. Masalan, Ziyo Said 1870-1927 yillarda chop etilgan gazeta-jurnallar haqida fikr yuritganda 45 gazeta, 36 jurnalning nomini tilga oladi. Buning ustiga Kavkaz va Volgabo’yida, Markaziy Rusiya shaharlarida, Istanbul, Kobul, Hindistonda, Misrda chiqib turgan matbuotning ham Turkistonga kelib turganini va Turkiston hayotini yoritib turganini ko’zda tutsak, kutubxonalarimizda juda katta xazina borligiga ishonch hosil qilamiz. Ayniqsa, Ismoil Gaspralining «Tarjimon»i, Rizo Faxriddinning «Sho’ro»si, Fotih Karimiyning «Vaqt» gazetasi, Jalil Mamadqulizodaning «Mulla Nasriddin»i kabilar jahoniy miqyosga ega bo’lgan va butun dunyoga tarqaladigan gazeta-jurnallar edi. Va ularning hammasida Turkiston mavzui mumtoz bir o’rinni egallab kelar edi. Muhimi, xayrixohlik bilan yozilgan edi.
Ikkinchidan, bu maqolalar — chiqishlar millatni uyg’otishni, Turkistonni imperialistik bosqin va tanazzullarga qarshi umumturk istiqlolchilik harakatiga qo’shib olishni ham ko’zda tutar ediki, ular najotni faqat birlikda ko’rar edilar. Nihoyat bu chiqishlarda zamin voqealari tahlili ko’pincha tarixni anglash, o’zlikni anglash bilan qo’shib olib borilardi. Ikkita misol keltiramiz: 1) «Tarjimon»ning 1906 yil dekabr, 1907 yil yanvar sonlarida Ismoilbekning «Mukolamai salotin» («Sultonlar suhbati») hikoyasi bosilgan. U Amir Temur haqida. Voqea xayoliy bo’lib, Go’ri Amirda kechadi: muallif maqbarani tomosha qilar ekan, mo»jiza yuz beradi. Mir Sayyid Barakaning qabri ustidagi sandiqtosh ko’tarilib, sohibqironning piri o’rnidan turadi. Amir Temur qabriga qo’lini qo’yib, «O’g’lim» deyishi bilan tosh ko’tarilib, sohibqiron ham chiqib keladi. Har biri o’z qabri ustiga o’tiradi. Bir pasda Sharqning ma’lum va mashhur zotlari Amir Temur atrofida hozir bo’ladilar. Bular — turk sultoni Abdulazizxon,Eron shohi Nasriddinshoh, Buxoro amiri Nasrulloxon, Qo’qon xoni Xudoyorxon va boshqalar. Mir Sayyid Baraka ularni birma-bir tanishtiradi.
Jadidchilikning mashhur rahnamolaridan Jamoliddin Afg’oniy «xutbai sipohiy» o’qib, so’nggi yuz yildagi dunyo o’zgarishlarini so’zlab beradi. Amir Temur avlodlariga meros qoldirgani Vatan va Millatning taqdiri borasida xalaflarini so’roqqa tutadi. Javoblardan qanoatlanmaydi. Ayniqsa, Amir Nasrullo va Xudoyorxon Sohibqironning bu zalvorli savollaridan qochishga joy topolmay qoladilar. Amir Temur o’zi haqidagi g’avg’o-fasodlarni rad etib, butun kuch-qudratini bir-birini unutish darajasiga borgan «turklarni birlashtirmoqqa, Buyuk Turkistonni tashkil etmoqqa bag’ishlagani»ni, «bir daraja noil ham bo’lgani»ni aytadi.
Hikoya boshida Mir Sayyid Baraka Amir Temurni qabrdan turg’izar ekan, «yana zamon kelgani»ga (uning zamoni kelganligiga) ishora qilgan edi. 1906 yilda e’lon qilingan bu hikoya bilan Fitratning 1918 yili yozilgan «Temur sag’anasi» asaridagi hamohanglikni payqash qiyin emas ( «Mukolamai salotin» («Sultonlar suhbati») hikoyasi bir necha soatdan keyin saytimizda e’lon qilinadi).
2. Alibek Husaynzoda 1909 yilda «Taraqqiy» (Boku) gazetasida bosilgan «Turklik — askarlik» maqolasida til tahlili asosida muhim bir fikrni ilgari surgan. Bizning buyruq maylini anglatuvchi aytim fe’llarimizda to’rt-besh qavatli amr ma’nolari bor ekan. Masalan; ur, urdir, urdirt, urdirt(d)ir; chiq, chiqar, chiqart, chiqart(d)ir, chiqart(d)irt kabi. Bu xususiyat boshqa tillarda uchramas ekan. Bu hol turkdagi hukm va hokimiyatning g’oyat qadimiyligini anglatar, buyruqning ko’pbosqichligi esa davlat idora tizimida eng ko’hna zamonlardan buyon mansab-martabalar silsilasining qat’iy subordinatsiyasiga amal qilib kelinayotganiga dalil ekan. Masalan, qo’shin boshlig’i askarlarga to’g’ridan-to’g’ri «Qal’aga hujum eting!» demas, balki sarkardalarga «Etdiring!» deb ekan va bu buyruq poyama-poya mingboshi, yuzboshi osha uzatilib borar ekan. «Har bir millatning tili — uning hayoti, fikri, ruhining oynasidir» deb tugallanadi maqola. Ahamiyatiga ko’ra mana shunday g’oyat muhim masalalar ko’tarilgan vaqtli matbuot namunalaridan juda kam foydalanamiz. Ularni to’plash, nashr qilish, ilmiy muomalaga olib kirish kerak.
To’rtinchi masala. Mazkur davrni o’rganishda xorijiy adabiyotlardan foydalanish masalasi. Bu — davr ehtiyoji. Bizning ijtimoiy fanlarimiz sinfiy asosga qurilgani uchun, sotsialistik bo’yoqqa bo’yalgan velikorus shovinizmi nuqtai nazarini ifodalagani uchun bugun yaroqsizgina emas, zarar yetkazadigan vaziyatni egalladi. Ularning yangi asosga ko’chirilayotgani shundan. Biz bugun bu fanlarning talqinlarini emas, keltirgan faktlarini ham qayta ko’rib chiqish majburiyati ostidamiz. Ayniqsa tarix fani va qadriyatlarimizni. Shu sababli Prezidentimizning bu masalalarni kun tartibiga qo’yishida juda katta asos va ma’no bor.
Chunonchi, rus, so’ng rus sovet ilm-fani dastlab chor Rusiya saltanatining, keyin Sovetlar imperiyasining qonuniy ekanligini tabiiy ravishda isbotlashga harakat qilib keldi. Va bu yerda uni xolis o’rganish haqida gap bo’lishi mumkin emas. Uning nazdida biz ikkinchi sort millatmiz, tamom. Butun tarix, ma’naviyat shunga bo’ysundirilgan. Chetdagi kitoblar bunday tazyiqdan chetda yozilgan. Va bu haqda gap ketganda, birinchi navbatda men Zaki Validiyning kitoblarini ko’zda tutaman.
Darvoqe, uning mashhur maqolalaridan biri «Chingizxon — turkdir» deb nomlanadi. O’ylab qoladi kishi. Bizning deyarli barcha tarix kitoblarimizda shunday talqin qilinadi. U turkning mo’g’ul otliq urug’idan emasmikan. Agar u chindan ham bugungi mo’g’ullardan bo’lsa, nega so’nggi 800 yil davomida mo’g’ul sahrosida yilt etgan chiroq ko’rinmadi.
Ayniqsa Zaki Validiyning ikki tarix kitobini ahamiyatiga ko’ra bahosiz deb hisoblayman. Birinchisi – “Umumturk tarixiga kirish”. 1944-45 yillarda qamoqxonada yozilgan. 1946 yilda bosilib chiqqan. Bu 3-nashri. Bu «madhal»— tarixga kirish nomi bilan mashhur, 540 betlik. Bu kitobdagi izohlar muallif foydalangan manbalar, manbalar qiyosi, ular ustidagi mulohazalardan iborat. Bu manbalar arab, fors, turk, ingliz, frantsuz, nemis, rus tillarida. Umuman manbalar doirasi turkiy xalqlar baqamti yashagan xitoy, hind-sanskrit, ibroniy, suryoniy, armani, yunon tillaridagi manbalarni qamrab oladi.
Muhimi, Yevropa sharqshunoslarining turkiy xalqlarning kelib chiqish o’rinlari — ona yurtlari haqidagi fikrlarini tasnif etadi. Millatlarni o’zaro gij-gijlash, «maydala-yut» shiorini ushlagan imperialistik siyosat bilan bog’lab tahlil qiladi.
Ma’lum bo’lishicha, turklarning ona vatani haqida bir emas, 5-6 nazariya bor ekan. 1. Oltoy (Veydeman-1838, Chastren -1848, Shot — 1849). 2. Baykal (Parker- 1924). 3. Uzoq Sharq (Ramshtet). 4 Ural mintaqasi (Nemich). 5. Tiyonshon (Olmosi). 6. Orol mintaqasi (De Kvik).
Turkiy xalqlarning jahon sivilizatsiyasidagi o’rni haqida jahonda xilma-xil gipotezalar bor ekan.
1) Venalik professor Shmidt va Mengen fikrlariga ko’ra Old Osiyo va Nil bo’yi buyuk davlatlarini O’rta Osiyodan borgan ko’chmanchi qabilalar bunyod etganlar. Bu fikrni Misr tarixchi mutaxassisi Shebesta isbotlashga harakat qilar ekan, prof. Sermak Nubiya (Sudan) va turkcha orasida yaqinlik topadi.
2) Aka-uka Grimlar German va turkiy qavmlarni ko’p jihatlardan qardosh ko’radilar.
3) Arxeolog F.Xommel fikricha, O’rta Osiyo turkiylarining ajdodlari miloddan 5 ming yil oldin Old Osiyoga borganlar va shumerlar nomi bilan dunyoga dovruq solganlar. Uningcha, qadim shumer tilidagi 350 so’zning kelib chiqishi turkiyligini isbotlash mumkin (Rasin dramalari 700 so’z bilan yozilgan).
4) Ariyonlar kelishidan bir qancha vaqt oldin dunyoga kelgan Moxinijidoro, Xarappa madaniyatlarining bunyodkorlari turkiy xalqlardir. Bu fikr prof. Nemechga tegishli.
5) Uzoq Sharqda bir qism turkiylar Jong Tik nomlari bilan mil. av. 1328 yilda jiddiy bir siyosiy quvvatga ega bo’lgani Xitoy manbalarida uchrar ekan. Tik nomini Turkning buzilgani deydilar.
6) Turkiy xalqlarning O’rta Amerika madaniyatining asoschilaridan deb qaraydiganlar bor. Keyingi paytlarda Amerika hindularining tilidagi turkiy elementlar haqida fikrlar o’rtaga tushmoqda. Rassom Rerix Oltoy tili bilan Amerika hindularini benihoya o’xshash topadi.
Demak, biz bu xalq agar o’zbek, Temur aytganidek, uning bosh bo’g’ini bo’lsa, sovet davri qo’shiqlarida kuylanganidek «nomi qul qashshoq gado» emas, jahon sivilizatsiyasining chorrahasida kelgan, bo’lar-bo’lmas yurtga emas, dunyoga dunyodorlik qilib kelgan bir millatga avlod ekanmiz. Va bu, shubhasiz, har bir millatdoshimizda g’urur, iftixor uyg’otadi. Bizda esa uzoq zamonlar shu tuyg’uni toptadilar. Bu tuyg’u o’lgan kundan boshlab millat manqurtga aylanar edi. Hokim millatga shu kerak edi. Va bu narsa keyingi paytlarga qadar davom etib keldi. Uzoqqa bormaylik. 1992 yil 27 yanvarda «Izvestiya» gazetasida Sidorov deganning bir maqolasi chiqdi. Nomi: «Chto bilo do islama, chto stalo posle». Muallif fikricha, hozirgi O’rta Osiyoning gullab yotgan shaharlarini arablar kelib vayron qildilar, xalqini qirdilar. Va olis sahrolardagi yarim yovvoyi ko’chmanchi turkiy qavmlar kelib bu yerlarni egallab oldilar. Turkiy xalqlar tarixi shundan boshlanadi.
Bu yerda eng kami 3 ta sekin portlaydigan bomba qo’yilgan.
1) Turkiy xalqlar O’rta Osiyoga kelgindi. Uning asl egalari ariyanlardir, Eron lahjalarida so’zlashuvchilardir.
2) Turkiy xalqlar madaniyatdan uzoq yarim yovvoyi edilar. Ularning asl madaniyatini ariyanlar — eroniylar yaratib berganlar.
3) Islom uning gullagan madaniyatini yo’q qildi. O’rta Osiyoda, uning qoq markazi O’zbekistonda esa, o’zbeklar va tojiklar yonma-yon yashaydilar. Ularni katta akaga muhtoj qilish uchun mana shunday bir-birini qayrab turish kerak.
Bundan 77 yil muqaddam yozilgan «Hind ixtilolchilari»da ingliz Marling musulmon Mavlono Nu’monga shunday deydi: «Biz Hindustonni adolat bilan oldik, adolat bilan saqladik. Yana adolat bilan o’zingizga qaytarmoqchi bo’lamiz… Eski Hinduston madaniyatining tub egasi musulmonlar edilar… Shu pallada ham Hindustonda eng yaxshi tayyorlangan ulus musulmon ulusidir. Biz istar edikkim, butun Hind hukumatini musulmonlarga topshiraylik…Biroq, bilasizkim, Hindustonda ko’pchilik musulmonlar-da emas. Hindular, sekhiylar, ma’juslar birlashib hukumatni o’z qo’llariga olmoqchi bo’lsalar, nima qilamiz?!».
Ikkinchisi — “Bugungi turk eli Turkiston va uning yaqin tarixi”. 1981 – 2-nashri. 1-nashri 1929 yilda Misrda amalga oshirilgan. Bu kitob XVI asrdan 1924 yilgacha – Turkistonning parchalanishigacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Bu buhron va mustamlaka davridir. Yangi uyg’onish davridir. Bu asarni xorijda jadidchilik bo’yicha qo’llanma o’rnida ko’radilar. 700 betlik kitobning 500 beti mustamlakachilik davri haqida. Ularning bir qismini muallif o’zi ko’rgan, guvohi bo’lgan, hatto qahramonlaridan bo’lgan. Shuning uchun bu tarix ayrim jihatlari bilan Boburning «Boburnoma»sini esga tushiradi. Rus istilosining mohiyati haqida, Turkistonning kelajagi haqida, turkistonlining – o’zbekning milliy xususiyati haqida bundan aniqroq topib aytgan ikkinchi odamni topish qiyin bo’lsa kerak. (Misollarni istagancha keltirish mumkin). Bu kitoblarni tarjima qilish kerak. Bu asarlar o’quvchilar ongiga singishi kerak.
Nihoyat, beshinchi masala zamonning zayli bilan ayrim an’anaviy tushunchalarning yangicha talqin kasb etishidir. Bu bilan ham hisoblashmoq kerak. Mana ilm-fan tushunchasini olaylik. Uning kerakli, foydali ekanligi besh qo’lday ayon. Uni o’rganish farz. «Qur’oni karim»da ilm 751 o’rinda tilga olingan. Lekin u yovuzlikka xizmat qildirilsa-chi? Unda qanday yondashish kerak?
Madaniyat o’z-o’zicha yaxshi, kerakli narsa. Biroq inson zarariga qaratilsa-chi? Biz bu davr adabiyotida shu holatni ilg’ashni, lekin adabiyotshunosligimiz tazyiq sababidan uni oydinlashtira olmaganligini ko’ramiz.
1908 yilda Davlat Dumasi majlisida musulmon fraktsiyasidan so’zga chiqqan deputat Yenikeev podsho idorasining g’ayriruslarga olib borayotgan ruslashtirish siyosatini tanqid qilib Il`minskiyning «Bizning uchun ruscha yaxshi bilmaydigan va ko’p xatolar bilan yozadigan va birgina gubernator emas, eng oddiy chinovniklarning oldida ham titrab o’tiradigan muftilar bo’lsalar yanada yaxshi bo’lardi» degan fikri bu siyosatning mohiyatini tashkil etganini ko’rsatgan edi. ( Darvoqe’,bu nuqtai nazar «G’ayri ruslar nizomnomasi»ga asos bo’lib xizmat qilgan edi) («Tarjimon» g. 1908 y. 24 iyun).
Bu munosabatlar yo’qoldimi? Nalivkinning «Istoriya Kokandskogo xanstva»sini oling. U takabburlik bilan shunday degan edi: «Bizning kazak askarlarimiz o’zimizning marjalardan ko’ra sart ayollariga ko’proq boradilar. Chunki ular juda arzon turadilar…» Mashhur rus turkologi V.V.Radlovning yaqinda «Iz Sibiri» degan kitobini bir munosabat bilan varaqlagan edim. U 1868 yilda rus askarlari bilan deyarli bir vaqtda Samarqandda, Nurotada, Qarshida bo’lgan. O’zbeklar haqida, ularning turmushi haqida bir qator fikrlar bildirgan, Vereshchagindan farq qilmaydi. Mana, qoraqalpoq, turkman, qirg’izlarni o’zbeklar bilan qiyoslab aytgan gapi: «V nravstvennom otnoshenii oni vigodno otlichayutsya ot uzbekov, u kotorix sarit ujasayushaya beznravstvennost`…» «Krome koristolyubiya i jadnosti osnovnimi chertami ix xaraktera yavlyayutsya trusost`, jestokost`, kovarstvo i litsemerie» (M. 1980, 568-b.). Buni asrlar osha tarix va sivilizatsiyaning markazida kelgan, o’z shijoati va axloqi bilan jahoniy e’tirof topgan millatning sha’niga munosib deb bo’lmas.
XIX asrning oxiri XX asr boshlari adabiyotigina emas, umuman ijtimoiy tafakkuri bilan shug’ullanadigan har bir mutaxassis bu faktlar bilan hisoblashmog’i kerak. Muhimi, ushbu faktlar milliy g’oya va milliy mafkura nuqtai nazaridan ko’rib chiqilishi kerak.
Download 26.15 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling