Said ahmad – mahoratli so‘z ustasi


Download 23.48 Kb.
Sana24.10.2020
Hajmi23.48 Kb.
#136449
Bog'liq
Said Ahmad maqola
2 5397727508189675992, 2 5235597900129501917, 8-amaliy ish, 3.01-Ўзбекистон-тарихи-Фан-дастури-2018, orta osiyo va ozbekistonning davlat muassasalari tarixi, 7-sinf Zoologiya namuna maktabim.uz, 7-sinf Zoologiya namuna maktabim.uz, 1-mavzu. Sugurta, 1-mavzu. Sugurta, AREAL LINGVISTIKADAN TAQDIMOT, SelfStudy (2), SelfStudy (2), Фермани лойиҳалаш ва хисоблаш, 2 5339426565551818174, 7-8 Sinflar Fizika fanidan bilimlar bellashuvi savollari

SAID AHMAD – MAHORATLI SO‘Z USTASI

Taniqli adib O‘zbekiston Qahramoni va O‘zbekiston xalq yozuvchisi Said Ahmad Husanxo‘jayev ijodi, adabiy merosi haqida fikr bildiradigan bo‘lsak, asarlarida so‘zdan nechog‘lik ustalik bilan foydalanganligiga to‘xtalmasdan ilojimiz yo‘q. Chunki aynan o‘z o‘rnida qo‘llangan so‘zlargina asarning muvaffaqiyatiga xizmat qiladi. Said Ahmad so‘zning qadriga yetadigan ijodkorlardan biri hisoblangan. Adib asarlarida qo‘llaydigan so‘zlarga juda ham sinchkovlik bilan e’tibor qaratgan. Har bir ishlatilgan so‘z chuqur ma’noga ega; so‘zlarning ma’nodoshligi, ko‘p ma’noliligi, shakldoshligi kabi jihatlaridan ham unumli foydalangan. Bayon qilmoqchi bo‘lgan fikrini qisqa va lo‘nda qilib ifodalashga harakat qilgan. So‘zning qadriga yetgan, behuda so‘zlarni qo‘llashdan uzoq turgan. Ifodalanayotgan fikrning ma’noli va ta’sirchanligiga e’tibor bergan. O‘quvchining mantiqiy fikrlash darajasini o‘stirishga harakat qilgan. Eskirgan , iste’moldan chiqib ketgan so‘zlardan ham ustalik bilan foydalanganki, bu holat asarlarining badiiy ahamiyatini sezilarli darajada oshirgan. Quyida mashhur yozuvchining “Ufq” trilogiyasi tarkibiga kiradigan “Qirq besh kun” romanida so‘zlardan qanday qilib mahorat bilan foydalanganligiga to‘xtalib o‘tmoqchiman.

Asarning boshida Ikromjon handalak olib kelyotganda Rasul bobo bilan uchrashadi, otaxon esa unga shunday deydi:


  • Jonivorning hidini qara! Handalak pishipti-da.

Aslida jonivor deb joni bor narsalarga , asosan, hayvonlarga nisbatan ishlatamiz. O‘zimizga yoqqan hayvonni “ha jonivor” deb erkalab ham qo‘yamiz. Ammo yozuvchi jonsiz narsaga - handalakka nisbatan bu so‘zni ishlatib, o‘quvchiga Rasul buva uchun handalakning nechog‘lik qadrli hamda uzoq kutilganligini ko‘rsatmoqchi bo‘ladi. Ikromjon bergan handalakni o‘zi yemasdan, nabirasi uchun asrab qo‘yishida ham bir ma’no bordek. Handalak Rasul buva uchun nabirasining diydori, yaqinlari bilan, sog‘ingan insonlari bilan ko‘rishish ramzi edi, -desak yanglishmagan bo‘lamiz.

Xuddi shu yerda asar qahramoni Ikromjon tomonidan qo‘llangan yana bir so‘zga diqqatingizni qaratmoqchiman. Chunki bu so‘z orqali yozuvchi inson uchun eng muhim xilqat omonlik ekanligini yana bir bor ko‘rsatib bergan.



  • Ha, topdingiz, buva, handalak chiqibdi. Mana, omonlikka birini oling.

Inson omon bo‘lsagina, sog‘ – salomat yursagina boshqa narsalar haqida orzu qilishi, harakatlanishi mumkin. Ikromjon ham boboning keksaligini bilib “omonlik”ka yetishib yurishi, hayot yo‘li bundan ham uzoq bo‘lishi uchun handalakni bermoqchi bo‘ladi.

Yozuvchi so‘zlarning ma’nodoshligidan ham unumli foydalangan. Ko‘p o‘rinlarda betob so‘zi o‘rnida “notob” , kichik so‘zi o‘rnida “chog‘”, o‘tin so‘zi o‘rnida “Sarjin”, g‘o‘lalangan so‘zi o‘rnida “palyolangan”, ona so‘zi o‘rnida “tuqqanlaring” kabi so‘zlarni qo‘llash bilan asarning badiiyatini oshirgan, shuningdek, o‘quvchilarning ham diqqat-e’tiborini ushbu narsalarga, holatlarga qaratgan. Agar yuqoridagi so‘zlarni har doimgidek “betob”, “kichik”, “o‘tin”, “g‘o‘lalangan” so‘zlari bilan ifodalaganda, o‘quvchilarning ushbu so‘zlar orqali anglatmoqchi bo‘lgan fikrlarga diqqat – e’tiborini jalb qila olmasligi mumkin edi. Chunki kitobxon ham noodatiy tarzda qo‘llanilgan so‘zlarga, noodatiy usulda yozilgan asarlarga ko‘proq qiziqadi. Bundan tashqari, yuqoridagi so‘zlarning ma’nolarini asarni tushunib o‘qigan, keng bilimga ega bo‘lgan, shunchaki vaqt o‘tkazish uchungina asar o‘qimaydigan, balki asarning voqealariga kirib ketadigan o‘quvchilargina tushunishini yozuvchining o‘zi ham tushungan. Shuning uchun ham adib ushbu so‘zlardan foydalangan. Yana bir o‘rinda esa “g‘adablamang” so‘zini qo‘llab, o‘quvchini ushbu so‘z ustida izlanishga majbur qilgan. Bir qaraganda, bu so‘z imloviy jihatdan xato yozilganga o‘xshaydi: Jannat xola tilidan turmush o‘rtog‘iga – Bolamni so‘kmang. Bolaginamni g‘adablamang,- tarzidagi fikr bayon qilingan. “G‘adablamang” so‘zi “urushmang”, “tanbeh bermang” kabi ma’nolarni ifodalab keladi.

Asarda To‘lanboy degan obraz bor. Yozuvchi asarda qahramonning bo‘y-basti haqida ma’lumot bermaydi. Lekin “pildirab ketmoq” birikmasi ushbu qahramonning bo‘y - basti haqida o‘quvchiga ma’lumot beradi. Birikmaning ma’nosiga diqqat qiladigan bo‘lsak, pildirab ketish bo‘y - basti kichikkina insonlarga xosligini anglab olsak bo‘ladi. Aynan ushbu keltirilgan fikr orqali To‘lanboyning jussasi kichkina insonligi bilinadi. Yozuvchi boshqa ortiqcha so‘zlarni qo‘llamasdan, “pildirab ketmoq” birikmasi orqali To‘lanboyning bo‘y – bastini chizib bergan. Yoki “Azizxon zabti tez, dev yigit” jumlasiga diqqat qaratadigan bo‘lsak ham, yozuvchining so‘z qo‘llash mahoratiga qoyil qolamiz. Adib yigitga dev sifatini berish orqali uning pahlavonligini, qo‘lidan ko‘p ishlar kelishini ham o‘quvchilarga namoyon qilgan. Xalq dostonlarga ahamiyat beradigan bo‘lsak, devlarning qo‘lidan hamma narsa keladi, ular pahlavon ham bo‘lishini bilib olamiz. Haqiqatan ham, asarni o‘qigan kitobxon Azizxonning qanday mardliklar ko‘rsatganini o‘qib, bu berilgan sifat unga to‘la mos ekanligini anglab yetadi. Adib birgina so‘zga katta ma’noni joylashtira olgan.

Said Ahmad Tursunboyning uxlab yotgan vaqtini bildirish uchun “kun chiqdi” iborasi o‘rnida “kun yoyilib ketdi” iborasini qo‘llagan. Bu orqali esa quyosh chiqqaniga ancha bo‘lganligini, odamlarning hammasi ish bilan mashg‘ul ekanligini ko‘rsatib ham bergan. Agar “Kun chiqdi” iborasini qo‘llaganida asar qahramoni Tursunboyga xos bo‘lgan beg‘amlik, dangasalik, hech kim bilan ishi yo‘q – beparvoligi kabi sifatlarini o‘quvchiga yetkazib bera olmas edi. Tursunboyning erka, tanti va ishyoqmas ekanligi birgina ushbu iborada mujassamlashganligi adibning so‘z qo‘llashdagi mahoratini ko‘rsatib beradi.

Yoki Tursunboyning chiroyliligi, kelishganligi “qosh – ko‘zlari popukdek” jumlasi bilan ko‘rsatib berilgan. “Qosh – ko‘zlari popuk” jumlasi qizlarga nisbatan qo‘llanadi. Adabiyotning qaysi davriga e’tibor bermang, qosh – ko‘zning chiroyliligi faqat qizlargagina xos. Qanchadan – qancha shoirlar qizlarning qosh va ko‘zlarini tasvirlab she’rlar bitganlar. Yozuvchi esa bu jumla orqali qizlarning emas, balki yigitning chiroyli husnini ko‘rsatib bergan. “Popukdek” so‘zi bejirim, chiroyli degan ma’nolarni bildirishini hisobga olsak, yigitning hamma havas qiladigan, qizlar bir ko‘rsa, aql-u hushidan ayrilib qolar darajadagi chiroyli ekanligini anglash qiyinchilik tug‘dirmaydi.

“Supa ustida pashshaxona ichida Tursunboy barq urib yotipti” jumlasida ham adibning so‘z qo‘llash mahoratiga beixtiyor tan beramiz. Adib “barq urmoq” iborasi orqali Tursunboyning yosh, kelishgan ekanligini ham ko‘rsatib bergan. Chunki barq urish yosh nihollarga, o‘simliklilarga nisbatan ishlatiladi. Adib iboraning ushbu ma’nosini Tursunboyga nisbat berganligi natijasida uning yoshligini va kelishganligini o‘quvchining o‘zi anglab oladi.



Yuqoridagi fikrlar mashhur adibimiz Said Ahmadning ijodiga oid bo‘lgan qisqacha mulohazalar sanaladi. Said Ahmad asarlarini o‘qiyotganimizda har bir so‘zning ishlatilishiga e’tibor beradigan bo‘lsak, adib asarlarining mazmun – mohiyatini anglab olish qiyin bo‘lmaydi. Chunki adib har bir so‘zini o‘ylab, ma’nosini anglagan holda o‘z asarlarida qo‘llagan.

Urokov Xasan Ulmasovich
Download 23.48 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling