SƏmayə MƏMMƏD qızı mustafayeva


ABŞ Kalvin Kulicin prezidentliyi dövründə


Download 4.51 Kb.
Pdf ko'rish
bet2/24
Sana12.05.2017
Hajmi4.51 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

ABŞ Kalvin Kulicin prezidentliyi dövründə 
 
1923-cü ilin avqustun 2-də Alyaskaya səfəri zamanı Har-
dinqin ölümündən sonra vitse-prezident respublikaçı Kalvin Kulic 
onun yerini tutdu 1924-cü il prezident seçkilərində Kulic qələbə 
qazandı. Onun daxili siyasəti ölkə iqtisadiyyatının gücləndirilməsinə 
yönəldilmişdi. İri kapitala qoyulan vergi azaldıldı Kulic "ABŞ-ın işi 
biznesdir"  şüarını irəli sürdü. İstehsal üzərində dövlət nəzarəti ləğv 
edildi.  İri kapitala qoyulan vergi azaldıldı. Məcmu milli məhsul 
istehsalı 54% artdı. Dünya sənaye məhsulu istehsalında, ABŞ-ın payı 
44,8 faiz təşkil etdi. İri biznesin özünü tənzimləmə sistemi təşəkkül 
tapdı. Çiçəklənmə illərində istehsala yeni texnika, texnologiya və 
konveyer sistemi tətbiq edildi. 
Kulic hökuməti 1924-cü ildə yeni vergi qanunu qəbul etdi. 
Qanuna görə yüksək gəlirli  şəxslərin ödəyəcəyi vergi 50 %-dən 40 
%-ə endirildi. Dövlət borcu azaldıldı. Dövlətin  iqtisadiyyata 
müdaxiləsinin  azaldılması nətisəsində xüsusi biznes inkişaf etdi. İri 
biznesin özünü tənzimləmə sistemi təşəkkül tapdı.  
Hökumət fermer təsərrüfatını inkişaf etdirmək məqsədi ilə 
onlara kredit verdi. Fermer təsərrüfatlarının problemlərinin həllinə 
başlanıldı. «Kənd təsərrüfatınının bərabərliyi»  şüarı irəli sürüldü. 
1924 – cü ildə    kənd təsərrüfatı istehsalını genişləndirmək ideyası 
gücləndi. Hökumət fermer kooperasiyasını  təşviq edərək onlara 
kredit verdi.  
Həyat səviyyəsi yaxşılaşdı. Avtomobil, soyuducu, telefon, 
radio və başqaları gündəlik məişətə daxil oldu. İstehlak kreditləri 
sisteminin tətbiq edilməsi xalqın rəğbətini qazandı. 1924 – 1929 – cu 
illərdə ölkədə yeni  həmkarlar  təşkilatları yaradılması  ətrafında 
 
32
səylər genişləndi. Sahibkarlar kompaniyası  həmkarlar  ittifaqları 
yaratdılar. 20 – ci illərin əvvəllərində  bu ittifaqların  1,5 milyon yzvü 
var idi. Müəssisə sahibləri ixtisaslı fəhlələrin əmək haqlarını artırmaq 
və pensiya tətbiq etmək yolu ilə  sosial ziddiyətləri yumşaltdılar. 
Həmkarlar  ittifaqlarının iştirakı ilə kreditverən fəhlə bankları 
yaradıldı.  АЯФ liderləri sinfi sülhün yaradılmasında mühüm rol 
oynadılar.  Əlverişli iqtisadi şərait və bərabər imkanlar fəhlə sinfinin 
fəallığını  aşağı saldı. Həmkarlar  ittifaqları  və  fermer    hərakatı 
zəiflədi. Sosial etiraz çıxışları azaldı.  Bu isə ölkədə sosial gərginliyi 
zəiflətdi.  Bütün bunlarla bərabər bu dövrdə "Ku-kluks-klan" təşkilatı 
yəhudilərə, zəncilərə, katoliklərə  və mühacirlərə qarşı mübarizəni 
gücləndirdi.  Onların başlıca məqsədi, ənənəvi ağ, kənd, protestant və 
anqlosakson Amerikasının qurulması idi.  
Bu dövrdə ölkəyə mühacir axını son dərəcə artmışdı. Bu 
problemi həll etmək üçün 1924-cü ildə yeni mühacirət qanunu qəbul 
edildi.  Şərqi Asiyadan mühacirət axını qadağan edildi, digər 
ölkələrdən mühacirət edənlərə isə məhdudiyyət qoyuldu.  
Kulic hökuməti xarici siyasətdə proteksionizm tətbiq etdi. 
1929 – cu ildə xarici ticarətin həcminə görə ABŞ  İngiltərəni ötüb 
keçdi.    Kulic hökumətinin xarici siyasəti xammal və satış ba-
zarlarına yiyələnməyə doğru yönəldilmişdi. Avropa ölkələri ilə iki 
tərəfli münasibətlər inkişaf etdirildi. O, Almaniya ilə əlaqədar "Daues 
planı"nının qəbul edilməsinə nail oldu. borclar məsələsinə diqqət 
yetirdi. Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya, Belçika və Çexoslavakiya 
ilə  hərbi borcların bir hissəsinin ödənməsinə dair saziş bağlandı. 
1923-1929-cu illərdə Latın Amerikası ölkələrinə yardımlar edərək bu 
regionda iqtisadi, siyasi və hərbi cəhətdən xeyli möhkəmləndi. 
ABŞ – ın müharibəyə girməsinin on illiyi munasibəti ilə 
Fransanın xarici işlər naziri A. Brianın təşəbbüsü ilə 1928 – ci il 
avqustun 27 – də Parisdə Milli siyasətdə müharibələrdən imtina 
edilməsi barədə «Brian – Kelloq paktı» ( Kelloq ABŞ – ın dövlət 
katibinin adıdır) bağlandı.  
ABŞ – ın xarici siyasətinin istiqamətlərindən biri Latın 
Amerikası  və Kanada ilə münasibətlərin inkişaf etdirilməsi oldu. 
Meksika, Kuba, Mərkəzi və  Cənubi Amerika ölkələrinə kapital 

 
33 
qoyuluşu artırıldı. Latın Amerikası ölkələrinə qoyulan  kapital 5,7 
milyard dollar təşkil  etdi.  
20 – ci illərdə ABŞ – Yaponiya münasibətlərində xeyli 
mürəkkəbliklər  var idi. 1924 – cü ilin aprelin 16 – da ABŞ konqresi 
yapon mühacirlərinin  ölkəyə эəlməsini qadağan edən  qanun qəbul 
etdi. Buna baxmayaraq, amerikan xüsusi kapitalı Yaponiyaya 
istiqrazlar verirdi.  Çinə münasibətdə "açıq qapılar" siyasəti yeridildi. 
ABŞ-ın Filippin və Havay adalarında hərbi-strateji mövqeləri 
möhkəmləndi. Bir sözlə, Kulicin hakimiyyəti illərində ABŞ-ın 
beynəlxalq nüfuzu xeyli gücləndi. 
 
ABŞ dünya iqtisadi böhranı dövründə (1929-1933-cü illər) 
 
1928-ci ildə prezident seçilən respublikaçıların liderlərindən 
olan Herbert Huverin "çiçəklənmə" və "ABŞ kapitalizminin 
müstəsnalığı" siyasəti özünü doğrultmadı. Onun prezidentliyi 
dövründə "ciddi fərdiyyətçilik" və  "şəxsi təşəbbüsə yol verilməsi" 
prinsipləri yeganə prinsip oldu. Huver hökuməti daxili siyasətdə 
yoxsulluğu aradan qaldırmaq üçün plan işləyib hazırladı. Lakin 
başlanan dünya iqtisadi böhranı bu planın həyata keçirilməsinə mane 
oldu. ABŞ Huverin dövründə dolların sabit valyuta kimi tanınması və 
onun beynəlxalq pul vahidinə çevrilməsinə nail oldu.  
    20-ci  illər ABŞ tarixində «prosperiti» yəni «çiçəklənmə» 
adlandırılır və göstərilirdi ki, guya ABŞ kapitalizmi «xüsusi», 
«müstəsna» vəziyyətdədir və digər kapitalist ölkələrinin inkişafı 
yolundan kökündən fərqlənən öz yolu ilə gedir.  
   1928-ci ilin seçkilərində ölkəyə hakimlik edən respublikaçılar 
partiyası lovğalıqla tam maddi firavanlıq, biznesə isə  qızıl  əsr vəd 
edirdi. Prezident seçilmiş keçmiş ticarət naziri Huver bildirdi ki
iqtisadi böhranların sonu çatmışdır. Həyat tez bir zamanda yalançı 
«ümumi firavanlıq» nəzəriyyəsini bütünlüklə  təkzib etdi. Çünki 
hadisələrin axarı başqa çür idi.  ABŞ kapitalizimi daxilində tədricən 
dərin iqtisadi sarsıntıların yeni ilkin şərtləri yetişirdi.  Sənaye tam 
gücü ilə işləmirdi, onun bəzi sahələri isə durğunluq səviyyəsində idi.  
Kənd təsərrüfatı uzun çəkən böhran keçirirdi. Ölkədə 2-3 milyon 
nəfər işsiz var idi.  Əhalinin gələcək gəlirləri hesabına nisyə satışların 
miqdarı arası  kəsilmədən artırdı.  Kütlələrin alıcılıq qabiliyyətinin 
 
34
azalması  məhsulun satılması probleminin kəskinləşməsindən xəbər 
verirdi. Bütün bunlar böhranın inkar edilməzliyni nəzərə çatdırdı.
 
Tezliklə böhran bütün kapitalizim dünyasını bürüdü. 1929-cu ilin 
oktaybrın 24-də Nyu-York birjasındakı iflas dağıdıcı qüvvəsinə görə 
misli görünməmiş iqtisadi böhranın başlandığını bildirdi.  
   1929-1933-cü  illərin iqtisadi böhranı kapitalizmin bütün 
tarixi boyu ən dərin böhran kimi səciyələndirilə bilər. Demək olar ki, 
dörd il ərzində kapitalist ölkələrinin iqtisadiyyatı tam təşkil edilə 
bilməyəcək durğun bir vəziyyətdə qalmış odu.  
  1929-cu ilin oktyabr ayının 24-də dünya maliyyə  mərkəzi 
olan Nyu-Yorkun birjalarında 12,8 milyon səhm satıldı ki, buda 
əvvəlkidən 1,5 dəfə çox idi. Oktyabr ayının 29-da isə satılan 
səhmlərin sayı 16,4 milyona çatdı.
 
qiymətli kağızların kursu sürətlə 
aşağı düşməyə başladı.  Əgər 1929-cu ilin 1-də  səhmlərin dəyəri 87 
milyard dollar idisə, cəmi bir ay sonra 0,55 milyard dollara yendi.
  
belə sürətlə azalma daha üç il davam etdi. 1933-cü ilin martına qədər 
1929-cu illə müqayisədə səhmlərin dəyəri 4,5 dəfə azaldı.  
  Dünya  iqtisadi  böhranı aparıcı kapitalist dövlətlərinin 
iqtisadiyyatını    ən azı bir rüb geri atdı. Dünya sənaye istehsalının 
həcmi 38%, ticarətin həcmi 30%, kənd təsərrüfatı  məhsullarının 
istehsalı 30% azalmış oldu. 
    Dünya  bazarında rəqabət kəskinləşərək ticarət müharibəsi 
xarakteri almağı başladı. Təkcə 1929-1934-cü illərdə 76 ölkə gömrük 
vergilərini artırdı.
 
 
    Ticarət rəqabətinin artması ilə  əlaqədar ölkələr arasındakı  
maliyyə  əlaqələrinin  ənənəvi  əsasları pozulmuş oldu. İnfiliyasiya 
ABŞ-ı dolların qızıl standartından əl çəkməyə məcbur etdi. Nəticədə 
56 dövlətin dollarla bağlı valyutası qiymətdən düşdü.
 
1932-ci ilin 
əvvəli üçün tam işsizlər 26 mln., işini tamam itirməyənlərlə birlikdə 
36 mln. nəfərə çatdı. 
   Dünya  iqtisadi  böhranı beynəlxalqlar iqtisadi münasibədlər 
sahəsinə  də  əhəmiyyətli dəyişikliklər gətirdi. Məhz bu dövürdə 
Versal-Vaşinqiton siyasi sisteminin əməli iflası başlandı.  İqtisadi 
böhran fərdiyyətçilik,  şəxsi təşəbbüs və sahibkarlığın hüdudsuz 
azadılğı ideyalarının parlıtısını söndürmüş oldu.  
        ABŞ-da böhran ölkənin təsərrüfat həyatında böyük 
sarsıntıya səbəb oldu. Böhranın nəhəng dağıdıcı qüvvəsi hər şeydən 
əvvəl sənaye istehsalının azalmasına səbəb oldu 1929-cu ilin oktaybr 

 
35 
ayının 24-ə  qədər olan dövrlə müqayisədə ABŞ-da sənaye məhsul 
istehsalının ümumi həcmi 1930-cu ildə 80,7% -ə, 1931-ci ildə isə 
68,1%-ə endi. 1932-ci ilin yayından 1933-cü ilin yazınadək böhranın 
daha da dərinləşdiyi müşahidə edilirdi.
 
 
Ağır sənaye sahəsində böhran xüsusi ilə güclü idi. 1929-32-ci 
illərdə ABŞ-da kömür istehsalı 535 mln. tondan 310 mln. tona, polad 
əridilməsi 61,7 mln. tondan 15.1 mln. tona  enmişdi. Başqa sözlə 
desək, dörd dəfə azalmışdı.
 
 Çuqun əridilməsi isə 1896-cı il 
səviyyəsinə enmişdi. 285 domna sobasından cəmi 46-sı işləyirdi.  
     Böhran  ölkənin bank sisteminə  də güclü təsir göstərdi. 
1929-1932-ci illərdə ölkədə 5660 bank fəaliyyətini dayandırdı ki, 
buda bütün bankların 1/5-i demək idi.   Böhranın sosial nəticələri 
daha acınacaqlı idi. Öləkənin milli gəliri 1929-cu ildə 86,5 milyar 
dollar təşkil edirdisə, 1933-cü ildə bu rəqəm 40,3 milyar dollara 
enmişdi. Artıq 1931-ci ildə ABŞ-da korparasiyalar öz balansını 487 
milyon dollar itki ilə başa vurdular. 
    Böhran  biznes  üçün  uzun  sürən fəlakət oldu. Böhrandan 
aşağı  təbəqələr, xüsusi ilə  fəhlələr daha çox əzab çəkməli oldular. 
Böhranın dərinliyi və davamlılığı vahimə doğrurdu. Avropa 
ölkələrindən fərqli olaraq ABŞ-da sosial sığorta sisteminin olmaması 
vəziyəti daha da ağırlaşdırdı. Amerikalılarda o vaxtı belə bir 
psixologiya formalaşmaşdar ki, hər bir fərd həyatda ancaq özünə 
arxalanmalıdır, dövlətə ümüd etməməlidir. Onlar cətin vəziyyətdə 
ancaq xeriyyəçilərə ümüd bəsləyə bilərlər. Böhran illərində onların 
psixоlogiyasıda dəyişiklik yarandı. Onların diqqəti dövlətə 
yönəlməyə başladı. Böran illərində meydana çıxan ən böyük kütləvi 
hərakatlar dövlətin köməyini tələb edirdilər.  
  On minlərlə zavodun, fabrikin, müəssisələrin və digər istehsal 
sahələrinin bağlanması  işsizliyin  kütləvi sürətdə artmasına səbəb 
oldu. 1933-cü ilin statistik məlumatlarana  əsasən ABŞ-da tam 
işsilərin sayı 12830 min nəfər idi. Lakin ABŞ-ın mütərəqqi 
iqtisadçılarının dəqiq hesablamasına görə, 1933-cü ildə ABŞ-da 
işsizlərin dəqiq sayı 16,9 milyon nəfərə çatmışdı. Bu o demək idi ki, 
ABŞ-da işləyən hə üç nəfərdən biri işsiz qalmışdı. Nisbi işsilik 
getdikcə daha geniş miqyas alırdı.  
Amerika  Əmək Federasiyasının üzvlərindən 1932-ci ilə tam 
işlə  cəmi 10%-i məşğul olurdu.
 
Böhranın başğlancından, xüsusi ilə 
1931-ci ilin ikinci yarısından başlayaraq  əmək haqqı sürətlə  aşağı 
 
36
düşməyə başladı. 1929-cu illə müqayisədə 1993-cü ilədə əmək haqqı 
30% aşağı düşmüşdü. Ümumi əmək haqqı fondu böhran illərində 
30% aşağı endi.
 
 
 Fermerlərin də vəziyyəti xoşa gələn deyildi. Fermer təsərrüfatı 
iflas vəziyyətə düşdü. Fermerlər içərisində  həyat səviyyəsinin aşağı 
olma faizi 1932-ci ildə 92%-ə qalxdı. Kənd  təsərrüfatı məhsullarının 
qiyməti sürətlə  aşağı düşməyə başladı. 1929-1934-ci illər  ərzində 
borc və vergini ödəyə bilmədiyinə görə 897 fermer təsərrüfatı, başqa 
sözlə, ölkədəki fermer təsərrüfatların 14%-i satılmışdı.
 
 
  Fermerlərin iflasa uğraması onların yenidən icarədarlara 
çevrilməsinə  və onların yenidən yarımnatural təsərrüfat formasına 
keçməsinə  səbəb oldu. Həmçinin fermerlərin içərisində ailələri ilə 
birlikdə birlikdə böyük bir işsizlər ordusu yarandı  ki, onlarda iş 
axtarmaq üçün bütün ölkəni dolaşmağa başladılar. 
  1931-ci  ilin  payızında sənaye və aqrar böhranın daha da 
dərinləşməsi maliyyə böhranına səbəb oldu. Böhran ən kəskin 
səviyyəyə 1933-ci ilin fevral-martında çatdı. Ölkənin banklarının 
məhvi dalğası bürüdü. Milyonlarlı  xırda  əmanətçilər-fəhlələr, 
fermerlər,  şəhərin orta təbəqəsinin nümayəndələri özlərinin son 
ehtiyatlarını itirdilər və dilənçilərə çevrildilər.  
 Demək lazımdır ki, ən dəhşətli zərbə  zəncilərə  dəydi. 
Zəncilərdə yoxsullaşma prosesi dahə sürətlə getdi. Yüz minlərlə 
zənci çox milyonlu işsilər və evsizlər ordusuna çevrildi. Ölkədə 
irqiçilik gücləndi. Təkcə  rəsmi məlumatlara görə, 1929-1933-cü 
illərdə 69 zənci üzərində məhkəmə prosesi olmuşdur.
 
 
  Ölkədəki faciəli vəziyyət 30-cü illərin Amerika ədəbiyyatında  
da öz əksini tapmışdır. Məsələn bu illərdə məhşur Amerika  yazıçısı 
Teoder Drayzerin «Amerika faciəsi» meydana gəldi.  
  1929-1933-cü  illər böhranı  təkcə Amerika kapitalizminin 
sosial –iqtisadi əsaslarına toxunmaqla qalmadı. O, həmçinin 
milyonlarla amerikalıların  şüuruna psixoloji təsir göstərdi, kütləvi 
srürətdə koklü dəyişikliklərə səbəb oldu. O, həlledici şəkildə biznesə 
zərbə endirdi və 20-ci illərdəki kapitalist «çiçəklənməsi» haqqındakı 
ideyaları alt-üst etdi. İndi kütləvi psixologiya iqtisadi böhranın 
günahını «sənaye kapitalında» görməyə başladı. Böhran göstərdi ki, 
iri biznesin təşkiledici rolu daimi deyilmiş. 
  İqtisadi böranın  ən yüksək zirvəsinə çatdığı bir dövürdə 
amerikalılar artıq öz kapitalist sistemlərinin  ədalətli və müdrük 

 
37 
olduğuna  şübhə etməyə başladılar. Ancaq bir şey aydın idi ki, 
«Amerika həyat tərzinə» ümüdi şübhə əvəz etmək üzrədir. 
  XX əsrin 30-cu illərinin əvvələrində ölkədə siyasi şəraitin də 
kəskinləşdiyi də açıq hiss olunurdu.  
  1929-1933-cü  illər iqtisadi böhranı ABŞ-ın hakim dairələri 
qarşısında sosial iqtisadi, siyasi və ideoloji problemləri həll etmək 
zərurətini qoydu. Ölkənin iqtisadi mexanizminin tam laxlaması, 
kütləvi işsilik, fermerlərin müflisləşməsi, milyonlarla sadə 
amerikalıların aclıqdan və yoxsulluqdan əzab çəkməsi, brujaziyanın 
öz içərisində vəziyyətlə bağlı həyacanlar inadla tələb edirdi ki, bütün 
real imkanlar  səfərbərliyə alınsın və böhranın nəticələri aradan 
qaldırılsın. «Sərt fərdiyyətçiliyə» yenidən «nəzər» salınmağın 
vacibliyini vəziyyət tələb edirdi. 
 Eyni zamanda lazım gəlirdi ki, dövlət iqtisadi və sosial 
münasibətlərə 
fəal müdaxilə etsin. Ölkədə ziddiyətlərin 
kəskinləşməsinin bir səbəbi də ABŞ inhisarçı brujaziyasının, 
fərdiyyətçilik idealogiyasının bayrağı altında istədiyinə nail olması, 
dövlət nəzarətindən uzaqlaşması idi.  Onların  əksəriyyəti yenə  də 
fərdiyyətçilik nəzəriyyəsinin təsiri altında qalaraq əvvəlki 
mövqelərində dayanırdılar. Bir qismi isə özünü idirmiş  və bundan 
sonra nə edəcəyini müəyyənləşdirməyi bacarmırdı.  
   «Sərt fərdiyyətçilik» prinsipinə sadiq qalaq Huverin inzibati 
idarəsi bütün böhran boyu sosial-iqtisadi prosesləri tənzimləməkdə 
dövlətin rolundan istifadə etməsinə  qəti etirazlarını bildirirdilər. 
Onlar inadla belə bir nöqteyi-nəzərdə durudular ki, ABŞ-ın iqtisadi 
mexanizmi sağlamdır, amerkan biznesinin işinə qarışmaq, onu dövlət 
inhisarçı kaptalizminə çevirməklə «sosializmə» yol açıla bilər.
 
 
    Uzun  müddət Huver və respublika hökumətinin başqa 
nümayəndələri böhranın ciddiliyi fikiri ilə raılaşmaq istəmirdi. 
 Önlar hər ay öz rəsmi bəyanatlarında bildiridilər ki, ABŞ heç 
bir iqtisadi böhran keçirmir, Avropadakı hadisələrlə bağlı müvəqqəti 
çətinliklər vardır ki, o da ölkə biznesinin koməyi ilə aradan 
qaldırılacaqdır. 
 Lakin 1933—cu ildə artıq çox az adam şübhə edirdi ki, 
kapitalist dünyası çox ağır iqtisadi böhran içərisindədir. Lakin Huver 
amerka bankirləri assosasiyasının qurultayındakı nitqində 
göstərmişdir ki, 1929-cu ildə ABŞ-da baş verən hadisələr bu böyük 
millətin çiçəklənməsində hər şeydən öncə, müvəqqəti fasilədir. 
 
38
  Hətta sərt həqiqət prezident və onun təraftarları qarşısında 
ABŞ-dakı iqtisadi vəziyyətin ciddiliyini qoyduqda  da Hulver və 
respublika inzibati aparatının digər nümayəndələri «fərdiyyətçilik» 
idealogiyasında qalaraq belə fikirləşirdilər ki, ancaq biznes və başqa 
iqtisadi qrupların köməyi  və  iştirakı ilə bu vəziyyətdən yaxa 
qurtarmaq olar. Məsələn, 1930-cu ilin dekabrında prezident ölkədəki 
vəziyyət haqqında konqresə göndəriyi məktubunda bildirdi ki, 
iqtisadi durğunluq qanunverici orqanın təsiri və inzibati idarələrin 
sərancamı ilə həll edilə bilməz. 
  Bu  «fərdiyyətçilik» fəlsəfəsi prezident kürsüsündə  əyləşdiyi 
son günədək Huverdə davam etmişdir. Bunu onun 1932-ci ildə 
konqresə göndərdiyi sonuncu məktubda sübut edir. Məktubda 
göstərilirdi ki, biz fərdiyyətçiliyin xüsusi sistemini təşkil etmişik, 
buna dövlət dəyişiklik etməməlidir. Sosial və iqtisadi qüvvələrin 
axınına sərbəst imkan yaratmaq vacibdir. Vətandaşlarda 
təşəbbüskarlıq hissini söndürəmk olmaz. Fedaral hökumət heç kimə 
və heç bir sosial qruppa üstünlük vermir. Onların hamısı öz 
qüvvələrini mərkəzləşdirməli, cəmiyyətin iqtisadi və sosial həyatının 
iştirakçısı olmalıdırlar. 
  Məhz, ona görədə, Hulver  1929-cu ilin noyabrında «iqtisadi 
qrupların könüllü koorparasiyası» təşkil etmişdi. Prezident biznes 
nümayəndələrini inandırdı ki, onlar əmək haqqlarını əvvəlki qaydada 
saxlasınlar. Eyni zamanda AƏF-nin rəbər nümyaəndələri danışıqlar 
apardı ki, fəhlələrin tətil etməsinə yol verməsinlər. Bütün bunlar 
«milli birlik» naminə edilməli idi. Xüsusi kaпital qoyuluşunu 
stumullaşdırmaq və  işguzar fəallığı canlandırmaq üçün respublika 
iqtisadi aparatı federal ehtiyatlar sisteminin fəaliyyətini 
fəallaşdırmağa yönəldilən təcili tədbirlər planı  qəbul etdi. 
Korporasiylaırn gəlirə görə vergiləri konqresin 1929-cu ildə  qəbul 
etdiyi qanuna görə azaldıldı.1930-cu ilin iyununda protoksionizm 
siyasətinə himyəadarlıq etmək üçün yeni tarif qanunu – Xoul-Sumt  
qanunu qüvvəyə mindi. 
   Lakin  bütün  bunlar  böhranın qarşıyı qoyduğu problemləri 
həll etmədi.  
Ümumiyyətlə,1929-1933-cü ilin iqtisadi böhranının ABŞ 
tarixində anoloqu olmadığından Huver hakimiyyətinin gördüyü 
tədbirlər  onun nəticələri aradan qaldıra bilmədi.   

 
39 
  Huverin  inhisarçılarы dilə tutmasına baxmayaraq onlar 
fəhlələrin  əmək haqqları 1931-ci ilin  payızında azaltamağa 
başladılar.  İşgüzar dairələr 1931-ci ilin sentyabrında yekdiliklə 
bildirdilər ki, Huverin ekspermenti tam məğlubiyyətlə 
nəticələnmişdir.  
   Böhran  şəraitində «sərt fərdiyyətçilik» ideologiyasının anti 
xalq, inhisarpərəst mahiyyəti daha da aşkara çıxdı. Həm prezident 
Huver, həmdə onun kabinetinin görkəmli xadimləri – maliyyə naziri 
Mellon, ticarət naziri R. Lamont xüsusi ilə çalışırdılar ki, biznesi 
situmullaşdırsınlar, xüsusi sahibkarlıq təşəbbüsünü inkişaf etdirsinlər, 
inhisarlar daha az itkiyə  məruz qalsınlar. Eyni zamanda onlar 
dövlətin işsizlərə koməyi və xüsusi sosial sığorta haqqında istənilən 
təklifi qətiyyətlə  rədd edirdilər. Onlar göstərirdilər ki, bu işlə 
xeyriyyə  cəmiyyətləri məşğul olmalıdrlar. Həm də onlar qeyd 
edirdilər ki, bu məsələlərə ştatların özlərində yerli səviyyədə baxmaq 
lazımdır. 
  Əhali arasında narazılığın artması Huver hökumətini məcbur 
ediki, 1930-1931-ci illərdə bir birinin ardınca məşğulluq məsələləri 
üzrə iki məsləhət komitəsi təşkil etsin. Lakin bu orqanların heç 
birinin qarşısında işsizliklə real mübarizə aparmaq üçün konkret 
vəzifə qoylumamışdı. Onlar ancaq sahibkarlara, xeyriyyə 
cəmiyyətlərinə  və yerli hakimiyyət orqanlarına müraciət edə 
bilərdilər ki, işsizlərə kömək tədbirlərini fəallaşdırsınlar. Bu 
orqanların fəaliyyətinin əslində heç bir pozitiv nəticəsi olmadı. 
   İşsizlərə dövlət köməyi göstərmək haqqında mütərəqqi 
respublikaçılar və sol demokralar tərəfindən irəli sürülmüş daha 
cəsarətli planlar müntəzəm sürətdə konqress tərəfindən rədd edilirdi.
 
Hətta, 1932-ci ilin fevralında- böhran kəskinləşdiyi bir dövrdə senat 
kiçik R.Lafolettin və E. Kostiqanın qanun layihələrini rədd etdi.  
Hansı ki, bu qanun layihəsində işsizlərə bir başa 375 mln.dollar 
dövlət yardımı göstərilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Yalnız 1932-ci ilin 
iyul ayında seçki kampaniyası zamanı, növbəti bir qanun qəbul edildi 
ki,  ştatların fedaral büdcəsindən 300 mln. dollar ayrılaraq işsizlərə 
pul yardımı göstərilsin. 
Konqres həmçinin belə sanksiya da verdi ki, təşkilatlara ictimai 
iş üçün 322 milyon ştatların istiqrazlarından dollar həcmində  
ayrılsın. 
 
40
  Bu  aktları imzalamaqla əslində Huver öz siyasətinin iflasa 
uğradığını təsdiq etmiş oldu. Lakin respublika hökuməti təsdiq etdiyi 
qanunları  həyata keçirməyə  tələsmədi. Bu məsələ üçün 1932-ci ilin 
sonuna qədər cəmi 32 mln. dollar ayrılmışdı.  
  Huverin  aqrar  siyasəti də dövrün tələblərinə cavab vermirdi. 
Doğrudur ki fermerlərin tələbi  əsasında 1929-cu ilin iyununda kənd 
təsərrüfatı  məhsullarının satışı haqqında qanun qəbul edildi. Bu 
qaunun əsasında xüsusi hökumət agentliyi- Federal fermerlər idarəsi 
təşkil edildi, hansı ki, kənd təsərrüfatı bazarının sabitləşdirilməsnə 
nail olmaq üçün fermerlərə kömək etməyi qarşısına məqsəd 
qoymuşdur. Bu işin həyatın keçirilməsi məqsədi ilə 500 milyon 
dollar ayrılmışdı.  
   Sənaye istehsalının azalmağa başlaması ilə  əlaqadar olaraq 
aqrar böhranın dərinləşməsi fermer idarələrini daha qəti tədbirlər 
görməyə vadar etdi. Bu məqsədlə 1930-cu ilin fevralında Sabitləşmiş 
Taxıl Korporasiyası, iyun ayında isə pambıq üzrə sabitləşmiş 
korporasiya təşkil edildi. Onlar fəal  əməliyyatları 1931-ci ilin 
ortalarına qədər davam etdirdilər. Bu dövrdə dövlət ambarlarına 257 
milyon taxıl yığılmış oldu.
 
Fermerlərin yuxarı  təbəqəsi yaxşı  gəlir 
əldə etdi. Onların  əlində xeyli sərvət toplandı.   Lakin 1931-ci ilin 
ikinci yarısından fermerlərin  əsas kütləsinin vəziyyəti pisləşməyə   
başladı. 
   1929-cu  il  müşavirəsindən dərhal sonra hökumət bizneslə 
daha sıx  əməkdaşlıq etəmək üçün çevik tədbirlər görəmyi 
planlaşdırdı ki, biznesmenlərin işgüzar fəallığını stimullaşdırsın, 
həmçinin kapital qoyluşu proqramını reallaşdırsın. 
  1931-ci ilin payızında respublika inzibati aparatının maliyyə-
iqtisadi siyasətin yeni mərhələsi başlandı. Təsərrüfat mənafelərinin 
pişləsməsi, kredit-maliyyə böhranın dərinləşməsi, iri bankların iflası 
bütün bunlar Huver hökumətini məcbur etdi ki, «sərt fərdiyyətçilik» 
prinsipindən müəyyən dərəcədə geri çəkilsin, birbaşa inhisarları 
müdafiə etsin. 1931-ci ilin oktyabrında  o, Milli korporasiya 
yaratmaq təşəbbüsü ilə çıxış etdi və bu sahə üçün 500 mln.dollar pul 
ayırdı ki, bu bank qruplarının könüllü verdiyi üzvlük haqqlarından 
yığılmalı idi. İnhisarçı maliyyə idarələrinin xilas etəmək üçün iri 
dövlət fondları  fəaliyətə başladı. 1932-ci ilin yanvarında konqress 
maliyyə korporasiyasının yenidən təşkili haqqında qanun verdi.  

 
41 
İlk başlanğıcda onun 2 milyard dollar kapitalı olmalı, sonra bu 
tədricən artmalı idi. 1933-cü ilin martına qədər Huver hökuməti 
korporasiyaya 2.1 milyar dollarlıq istiqraz verdi ki, onun da 3/2 
hissəsi bankların əlində toplaşdı. 
    Yuxarda  qeyd  etdiklərimiz bir daha sübut edir ki, 1929-
1933-cü illərin iqtisadi böhranı dövründə ABŞ hökuməti yenidən 
dövləti –inhisarçı meylləri gücləndirməyə cəhd etmişdir.  
   Huver  hökuməti vaxtında iqtisadi vəziyyətin dəyişdiyinə 
düzgün siyasi qiymət verməyi bacarmadı. ABŞ-ın inkişafının 
obyektiv yolunu tapmaqda çətinlik qarşısında qaldı. 30-cu illərin 
əvvəllərində ABŞ-ın hakim dairələri qarşısında belə bir vacib məsələ 
dururdu ki, «böyük böhranın» zərbə sarsıntılarından azad olsun, 
həmçinin kapitalizim qurluşunu xilas edib möhkəmləndirsin.  
  İqtiadi böhranın ağır zərbələri, hansı ki, ölkənin uzun 
müddətdir ki, bürümüşdü, milyonlarla zəhmətkeşlərin ehtiyac və 
fəlakətini daha da kəskinləşdirdi. 30-cu illərin  əvvəllərində kütləvi 
fəhlə və demokratik hərakatın meydana gəlməsi üçün şərait yaratdı.  
   Doğrudur müəyynə müddət ABŞ-da fəhlə sinifi hələ 
vəziyyətin mahiyyətini dərk edə bilməmişdi.  Bu qanunauyğun idi. 
Çünki, onun təşkilatçılıq səviyyəsi çox aşağı idi. Hələ 20-ci illərin 
sonunda fəhlələrin cəmi 10%-i həmkarlar təşkilatının üzvü idi. 
Sənayenin  əsas sahələrində  əvvəlki kimi «açıq sex» sistemi ağalıq 
edirdi. Tred-yunan təşkilatları, hansı ki, fəhləlrin maddi vəziyyətini 
müdafiə edən  əsas təşkilatlar idi, onlar 20-ci illərdə böyük 
çətinliklərlə qarşılaşırdılar.  Əgər 20-ci illərdə ölkənin həmkarlar 
təşkilatında 5034 üzv vardırsa, 1929-cu ildə onların sayı daha da 
azaldı. 1933-cü ildə onların sayı cəmi 2857 min idi. 
  Şübhəsiz ki, fəhlə sinifinin ABŞ-da təşkilatlarda cəmləşməsi 
onun sosial tələblər uğrunda mübarizəsinə  mənfi təsir göstərirdi. 
Amerika əmək fedarasiyasınn üzvləri inhisarların fəhlə sinifi üzərinə 
hücumunун qarşısını almaq üçün heç bir ciddi addım atmağı 
bacarmırdılar. Onlar hətta fəhləlrin  ən elementar tələblərini də 
müdafiə etmədilər. 1932-ci ilə  qədər onlar işsizələrə  və dövlət 
sığortası haqqında təklifləri qəti rədd edirdilər. Həmkarlar 
təşkilatlarının bir çoxu Amarika Əmək Fedarasiyasının tərkibindən 
çıxmağa başladı. Müstəqil həmkarlar təşkilatının sayı artmağa 
başladı.  
 
42
1929-1933-ci illərdə  AƏF üzvlərinin sayı 2934 mindən 2127 
minə endi və ya 28% azaldı.
  
1930-cu ilin rəsmi məlumatına görə, ölkədə cəmi 183 min fəhlə 
tətil etmişdi. Nəhayət fəhlələr hadislərə düzgün qiymət verməyi 
bacardılar. Onlar sahibkarlara qarşı fəal mübarizəyə başladılar. Artıq 
1931-ci ildə ABŞ tətilçilərinin sayı 342 min nəfərə çatdı.
 
1932-ci ildə 
də bu vəziyyət qalmaqda idi.  
 İşsizlər hərakatı daha geniş vüsət aldı. Onlar əhalinin 
təxirəsalınmaz tədbirlərinin dərhal həyata keçirilməsini tələb 
edirdilər. İşsizlər hərəkatı ABŞ fəhlə sininfinin ilk kütləvi çıxışı idi. 
1930-cu ilin mart ayının 6-da işsizliyə qarşı kütləvi nümayiş keçirlidi. 
Yüz minlərlə  fəhlə Nyu-Yorkun, Çikaqonun və digər sənaye 
mərkəzlərinin küçələrinə  çıxdı. Həmin gün 1250 min nəfər yaxın 
fəhlə çıxış etdi.
 
 
  İşsizlərin yerli şuralarının yaranması prosesi gücləndi. Onlar 
yerli hökumətdən tələb edirdilər ki, işini itirmiş  fəhlələrə kömək 
etsinlər. 1930-cu ilin iyununda Çikaqoda işsizlərin birinci ümummilli 
qurultayı keçirildi. Qurultayın nümayəndələri ölkənin müxtəlif 
ərazilərindən gəlmişdilər. Qurultay işsizlərin Milli Şurasını yaratdı və 
bu  işsizlər hərakatının nüfuzlu orqanına çevrildi.  
  Koministlər tərəfindən təşkil olunmuş çox saylı  fəhlə 
nümayişlərini və  işsizlərin ölkənin müxtəlif rayonlarında aclıq 
yürüşlərini zəhmətkeşlər müdafiə edirdilər. Ən iri aclıq yürşlərindən 
biri 1930-cu ilin oktyabrında Nyu-Yorkda, onun ardınca isə Çikaqoda 
oldu. 1931-ci ilin fevral mart ayında başlayaraq kütləvi  şəkildə 
ölkənin müxtəlif yerlərində başlanan bu hərakat tezliklə 11-ə  qədər 
ştatı əhatə etdi. 
   1931-ci ilin dekabr ayının 7-də konqresin növbəti açılışı günü 
yürüş iştirakçılarının böyük bir qrupu ABŞ paytaxtının küçələrindən 
keçdilər. Onlar həm konqresdən həm də ölkə prezidentindən tələb 
etdilər ki, işsizlərə kömək üçün təcili tədbirlər həyata keçirsinlər.  
  ABŞ-da sinifi mübarizənin daha mühüm təzahürlərindən biri 
də birinci dünya müharibəsi veteranlarının 1932-ci ilin yayında 
Vaşiqtona yürüşləri oldu. Keçmiş  əsgərlər, zəncilər və  ağlar öz 
ailələri ilə birlikdə Vaşinqtona yollandılar ki, prezidentdən onlar üçün 
müəyyən edilmiş qanuni güzəştlərin ödənilməsini tələb etsinlər. Bu 
qanun 1925-ci ildə  qəbul edilsə  də, kompensasiyaların ödənilməsi 
1945-ci il üçün nəzərdə tutulurdu. Lakin veteranlar maddi 

 
43 
vəziyyətlərinin ağırlığı ilə  əlaqadar onun tezliklə ödənilməsini tələb 
edirdilər. 
Müharibə  iştirakçılarının birinci dəstələri 1932-ci ilin mart 
ayında gəlib çıxdılar, iyunun ortalarına qədər onların sayı 24 minə 
çatdı.  
  Nümayəndələr palatası  əksər səslə veteranların tələbi ilə 
razılaşmaq qərarına gəldi. Lakin senat Huverin təkidi ilə bu təklifi 
rədd etdi. Bu veteranları  həycanlandırdı onlar mübarizəni davam 
etdirdilər. Onlar həmçinin yeni bir tələb də irəli sürdülər ki, bu da 
sosial sığortanın həyata keçiriləsi tələbi idi.  Hökumət məsələyə ciddi 
yanaşmağa məcbur oldu. 1932-ci il iyul ayının 28-də Huverin əmri 
ilə Amerikan ordusunun ştab rəisi genaral Makarturun rəhbərliyi ilə 
veteranlara qarşı qoşun göndərildi. Hərakat qısa, lakin amansız oldu. 
Bütün veteranları güclə Vaşinqtondan çıxardılar, onların yerləşdikləri 
düşərgələr isə yandırıldı. Lakin veteranlara qarşı edilmiş bu 
amansızlıq zəhmətkeşləri qorxutmadı.  
  İşsizlər hərakatı daha böyük vüsət aldı. 1932-ci ilin 
dekabrında Vaşinqton sakinləri paytaxtın küçələrində ikinci milli 
aclıq yürüşünün iştirakçılarınы da qarışladılar. Onlar tələb edirdilər ki, 
konqres fəhlə  və fermərlərin vəziyyətini yaşılaşdırmaq üçün 
fövqaladə  tədbirlər görsün. 30-cu illərin  əvvələrində sosialistlər və 
həmkarlar rəhbərlərinin yeni müxalifət qurumu-fəhlə alyansı  təşkil 
etmək ideyasını irəli sürdülər.  
  Ölkədə sürətlə sol mövqedə dayanan həmkarlar ittifaqının 
sayı  və nüfuzu armağa başladı. Onun 1933-cü ildə 100 min nəfər 
qədər üzvü vardı. 
 Sosial  etirazların kütləvi hərakatı  təkcə milyonlarla fəhləlri 
əhatə etmirdi. Demokratik antiinhisar hərakatının fəal iştirakçıları 
kimi fermerlərin geniş təbəqələri də çıxış edirdilər. Ölkədə fermerlər 
təşkilatı  təsis edildi. Bu təşkilat başqa fermer təşkilatlarından fərqli 
olaraq təkcə aqrar brujaziyanın deyil, xırda fermerlərində mənafeyini 
müdafiə edirdi. Fermerlərin birinci iri çıxışı 1931-ci ilin yazında 
başladı. Bu hərakat Ayovada malların vərəm xəstəliyinə tutulması və 
onlara qarşı  tədbirlərin görülməməsi nəticəsində  təzahür edirdi. Bu, 
özünə  məxsus «inək müharibəsi» fasilələrlə 1931-ci ilin sentyabrına 
qədər davam etdi. Lakin bu hərakatında polis və milli qvardiya ilə 
silahlı toqquşması oldu. Hərakat iştirakıçlarını  ən çox qıcıqlandıran 
səbələrdən biridə bu idi ki, bu mallar ucuz qiymətə müəyyən 
 
44
müəssisələrə verilir və onlardan müxtəlif məhsullar hazırlanıb əhaliyə 
satılırdı.   1932-ci ilin yayında, yəni iqtisadi böhranın dahadə 
dərinləşdiyi bir dövürdə fermerlər hərakatınında yeni bir mərhələsi 
başlandı. Fermerlərin ayrı-ayrı  çıxışları açıq mübarizəyə keçdi. Bu 
mübarizə formalarından  ən çox istifadə edilən fermer baykotu oldu. 
1932-ci ilin mayında Ayova ştatındakı Do-Moyne şəhərində konqress 
keçirildi.  
Konqress öləkənin bütün fermerlərinə müraciət etdi ki, kənd 
təsərrüfatı məhsullarının qiyməti artırılmasa, onu satmasınlar. Baykot 
hərakatına rəhbərlik etmək üçün xüsusi təşkilat fermerlərin tətil 
assosasiyası  təşkil edildi. Fermerlər kənd təsərrüfatı  məhsullarını 
satmaqdan imtina etəmyə başladılar. Güc və  hədə ilə hakimiyyət 
fermer hərakatını  zəiflədtəməyə  və 1932-ci ilin oktyabrında onun 
qarşısını almağa nail oldu.
 
 
  Bununla belə 1932-ci ilin sonu 1933-cü ilin əvvəlilərində bu 
hərakat yenidən başlandı. Mübarizə artıq gündəlik formaya keçdi. 
Konqress tələb etdi ki, təcili sürətdə fermerlərə komək etmək üçün 
dövlət fondu yaradılsın, orada 500 milyon dollar olsun ki, fermerlər 
borcu və vergini ödəsin. Bu məsələni həyata keçirmək üçün Milli 
Fermer Hərakatı komitəsi yaradıldı. Bu fermer hərakatının sol 
qüvvələrin kordinasiya rolunu oynamalı idi. 
  1933-cü  ilin  yazına yaxın fermer hərakatının  əhatə dairəsi 
daha da genişləndi. Ümumilli fermerlərin tətillərinin keçirilməsi 
populyar xarakter aldı. 
  Sosial etiraz hərakatı tədricən qara dərili amerikalılrı da əhatə 
etdi. Onlar da ağlarda birlikdə  hərakatın fəal iştirakçılarına 
çevrildilər. Cənub  ştatlarında zəncilər daha çox olduğundan burada 
onların mübarizəsi daha çox nəzərə çarpırdı. Lakin iri torpaq 
sahibəlri Cənubda bu hərakatı hər vasitə ilə sarsıtmağa çalışırdı. 
  Kütləvi sosial hərakatın güclü inkişafı ölkədə  kəskin siyasi 
şərait yaratdı. «İşsizlərin nümayişləri», tətillər, müharibə 
veteranlarının yürüşləri, ölkə qarşısında sinifi mübarizənin daha da 
kəskinləşməsi prespektivini açdı.
 
 
  ABŞ inhisarçı brujaziyasının xilası vacib məsələ kimi dövlətin 
qarşısında idi. Çünki milyonlarla fəhlələr, fermerlər, şəhər əhalisinin 
orta təbəqəlri bu hadissələrdə başlıca günahkar inhisarçıları 
görürdülər.  

 
45 
İri kapital yenə  də  əsas tənqid obyektinə çevrildi. Həmçinin 
böhranın dağıdıcı  təsiri, bütün ağırlığını  zəhmətkeşlərin çiyninə 
düşməsi xalqda bu sistemin ədalətliliyinə qarşı şübhə yaratdı.  Vacib 
amillərdən biri də o idi ki, ölkədə  əsas hakim burjuaziya 
partiyalarının fəaliyyətinə qarşı böyük bir inamsızlıq meydana 
gəlmişdi. Huver hökumətinin qeyri-qənaətbəxş  sosial-iqtisadi 
siyasəti tamamilə xalqın nəzərində respublikaçılar partiyasının 
nüfuzunu aşağı salmışdı. Lakin demokratlar 30-cu illərin  əvvəlində 
heç bir konkret təklif irəli sürə bilmirdilər. Ona görə  də, Amerika 
hökumətinin radikal dairələrində belə bir populyar ideya yaranmışdır 
ki, üçüncü bir partiya yaradılmasına ehtiyac vardır. 
  Daha  mütərəqqi üçüncü bir partiyanın yaradılması  təşəbbüsü 
kimi 30-cu illərin  əvvəllərində müstəqil siyasət uğrunda Liqa çıxış 
edirdi. Bu liqanın əsası Sosialist Partiyasının ideya təsiri ilə 1929-cu 
ildə  əsası qoyulmuşdur. Yeni təşkilata görkəmli filosof Djon Dyu, 
iqtisadiyyat professoru Pol Duqlas, «Neymi» jurnalının redaktoru 
Osvald Harrison, sosial xiristian hərakatının xadimlərindən Hovard 
Uilyams və başqaları daxil olmuşlar. Liqanın rəhbərləri xalqın 
ehtiyac içərisində yaşamasının başlıca səbəbini maliyyə 
olaqraxiyasının ağalığında görürdülər, hansı ki, onların  əlində 
istehsalın başlıca sahələri və siyasi hakimiyyət toplanmışdır. Liqa 
rəhbərləri xilası korporativ cəmiyyət təşkil etməkdə görürdülər. Onlar 
bununla bütün Amerika xalqının təlabatlarının ödəniləcəyini 
düşünürdülər. Bunun üçün isə siyasi hakimiyyət xalq tərəfindən  ələ 
alınmalı idi. Təşkilatın rəhbərləri inqilabi metodlarla mübarizəni 
inkar edirdilər. 
  Bütün  bu  mütərəqqi təbliğatlar xalq tərəfindən 1931-1932-ci 
illərdə  rəğbətlə qarşılandı. 1929-1933-cü illərdə Fermer Fəhlə 
partiyasının fəaliyyətində yeni mərhələ başlandı. Bu partiya 20-ci 
illərin  əvvəllərində  təşkil edilmişdir. Zəhmətkeşlərin burjua 
partiyalarının fəaliyyətindən narazılığı onların ştatın siyasi həyatında 
önə  çıxmasına səbəb oldu. 1930-cu ilin seçkilərində onlar böyük 
qələbə qazandılar. 
  Demokratik  hərakatda mütərəqqi respublikaçılar qrupu da 
böyük rol oynayırdı. R.Lafolletin ölümündən sonra bu qrupa Dj. 
Norris başçılıq edirdi. Onu respkblikaçılar partiyasının sol qrupu da 
müdafiə edirdi. Onlar hər iki hakim partiyaya alternativ ola biləcək 
praqram işləyib hazırlamaq fikirində иdilər. Bu məqsədlə 1931-ci ilin 
 
46
martında Vaşinqtonda mütərəqqiçilərin konfransı keçirildi. 
Konfransın işində respublikaçılar və demokratlar partiyasının sol 
qanadının nümayəndələri də  iştirak edirdilər. Lakin nümayəndələr 
arasında ki, fikir müxtəlifliyi  vahid bir proqram qəbul edilməsinə 
imkan vermədi.  
  Lakin  bununla  bərabər, 1931-1932-ci illərdə mütərəqqi 
respublikaçılar qrupunun tələbi ilə bir neçə qanun layihələri işlənib 
hazırlandı və konqresə çıxarıldı. 1932-ci ilin martında konqres fəhlə 
hərakatının təzyiqi nəticəsində bunlardan birini, yəni münaqişələrə 
məhkəmələrin müdaxilə etməsinin məhdudlaşdırılması haqqında 
qərarını bəyəndi. 
  Siyasi  mübarizənin kəskinləşməsi nəticəsində demokratik 
hərakatın əksər iştirakçıları, o cümlədən respublikaçıların sol qanadı 
tədricən dərk edirdilər ki, irəli sürdükləri xətt nöqsanlıdır və müstəqil 
siyasi hərakatın daha radikal formaların keçmək zəruridir. 
  Fövqaldə  dərəcədə  gərgin vəziyyətdə- iqtisadi böhranın 
kəskinləşdiyi, sosial etirazlar hərakatının artığı, qeri-adi dərəcədə 
antiinhisar  əhval-ruhiyyəsinin gücləndiyi bir şəraitdə - 1932-ci ildə 
ölkədə prezident seçkiləri kаmpaniyası başlandı. Belə bir şəraitdə 
seçki kampaniyalarında irəli sürülmüş proqramlar çətinliklərin həlli 
ilə bağlı olmalı idi.  
1932-ci ildə respublikaçılar partiyasını çox ciddi çətinliklər 
qarşısında qaldığı bir daha aydın oldu. Seçicilərin böyük əksəriyyəti 
böhranın və  əhalinin ehtiyac içərisində yaşamasının səbəbini 
respublikaçılar partiyasının düzgün siyasət yeritməməlrinin nəticəsi 
hesab edirdilər. Ən çox xalqı Huver hökumətindən narazı salan onun 
işsizlərə kömək etməməsi idi. Huver «Sərt fərdiyyətçilik» prinsipini 
müdafiə etməklə ancaq varlılarn  sosial üstünlüklərini saxlamağa 
xidmət etmiş olurdu.  
 
 
1932-ci ilin iyulunda Çikaqoda keçirilən qurultayda 
respublikaçılar partiyasnın seçki proqramı qəbul edildi ki, burada da 
onlarnı  əvvəlki, siyasətinə heç bir dəyişiklik edilmədi. Kəskinləşən 
işsizlik probleminin həlli yenə də ştatların üzərinə qoyulurdu. Sosial 
sığorta haqqında bir kəlmə  də olsun danışılmırdı. Borclarla 
yüklənmiş fermerlərin vəziyyətini yüngülləşdirmək nəzərdə 
tutulmurdu. Onlar, əksinə, defisitsiz büdcəni müdafiə etməklə sosial 
xərclərə mənfi münasibətlərini göstərmiş oldular.  

 
47 
  İşin mahiyyətinə  gəldikdə, onlar seçki kampaniyalarında 
vəzifələrini Huverin xidmətlərini tərifləməklə  və onun yenidən 
seçilməsinə nail olmaqda görürdülər. Bütün partiyanı belə bir xoşa 
gəlməz psixologiya bürümüşdü. Veteranlara qarşı  tətbiq edilən 
hərakatdan sonra, təbiidir ki, respublikaçılar partiyasının sekilərdə 
qələbə qazanması məsələsi ümidsiz bir şey idi.     Hadissələrin gedişi 
göstərdi ki, Huver hökuməti iqtisadiyyatda və sosial sahədəki 
çətinlikləri aradan qaldırmağa qadir deyildir. İşgüzar dünyanın artıq 
bəzi rəhbərləri belə bir nəticəyə  gəldilər ki, məqsədə uyğun  şəkildə 
dövlətin iqtisadiyyatı  tənzimləməsi zəruridir. Hələ 1931-ci ilin 
sentyabrında maliyyə kapitalının  ən böyük maqnatlarından biri 
«Djenral elektirik» korporasiyalarının prezidenti Dj.Svou Amerika 
sənayesini yenidən qurmaq planı irəli sürdü. 
 «Svou  planı» inhisarın dövlət miqyasında necə  tənzim etmək 
məsələsini yenidən nəzərdən keçirdi. Svounun təklifləri 1931-ci ilin 
dekabrında ABŞ ticarət palatasının öz üzvləri arasında keçirilən 
referendumda bəyənildi. «Svou planın»ı nəzərdən keçirdikdən sonra 
iri kapital dairələrində prinsip və islahatlar keçirilməsinin vacibliyi 
fikri genişlənməyə başladı. Ticarət palatasının üzvlərindən biri 
göstərmişdir ki, hədsiz fərdiyyətçilik bizi çox arxada qoymuşdur. 
1929-1933-cü ilin iqtisadi böhranı  işguzar dairələrdə belə bir ideya-
psixoloji fikir formalaşdırmışdır ki, ABŞ dövləti- inhisarçı inkişaf 
yolunu keçməlidir. 
 Prezident Huver «iqtisadi planlaşdırmanın»  əleyhinə  çıxaraq 
bildirdi ki, bu yol «inhisar yaranmasına», «faşizimə» və «sosializmə» 
aparır. Respublikaçılar  partiyasının bir qismi Huveri müdafiə etsə də, 
digərləri isə başa düşürdülər ki, iqtisadiyyatın dövlət tərəfindən 
tənzimlənməsinə ciddi ehtiyac vardır. 1932-ci ilin sentyabrında seçki 
kampaniyasının qızğın vaxtında ABŞ ticarət palatasının prezidenti Q. 
Harriman birbaşa Huverə bildirdi ki, əgər o «Svou planından» imtina 
edərsə, biznesin nüfuzlu dairələri seçkilərdə onu müdafiə 
etməyəcəklər. Bu, doğrudanda real təhlükə idi. 
  Demokratlar partiyasının(DP) vəziyyəti seçki kampaniyasında 
daha  əlverişli idi. Müxalifətdə dayanaraq demokratların liderləri 
dağıdıcı böhranın və xalqın fəlakətinin  əsas səbəbkarlarının  
respublikaçılar partiyasının sağ dairələrinin nümayəndələri olduğunu 
xalqa çatdırmığı bacarırdılar. Bu təbliğat onsuz da Huver 
hökumətindən narazı olan milyonlarla adamın demokratların tərəfinə 
 
48
keçməsinə  səbəb oldu. Həmçinin, demokratlar partiyası 1930-cu 
ildən keçən müddət  ərzində konqresdə öz mövqeyini xeyli 
gücləndirmişdi. Onlar nümayəndələr palatasında  əksəriyyət təşkil 
edirdi. Həmçinin demokratlar ölkədəki vəziyyəti məsuliyyətlə  təhlil 
etməyi bacarırdı.    Kütlənin əksəriyyətini öz tərəfinə çəkməkdən ötrü 
demokratlar partiyası üçün alternativ proqram təklif etmək zəruri idi. 
Bu isə  fərdiyyətçilikdən  əl çəkməyi və dövlət nizamlanmasına 
keçməyi tələb edirdi. Lakin etiraf etmək lazımdır ki, 1929-1933-cü 
illərin iqtisadi böhranı da Amerika brujaziyasını  fərdiyyətçilikdən 
tam uzaqlaşdıra bilməmişdi. Ona görədə demokratlar partiyası 
özünün 1932-ci ilin iyununda Çikaqoda olan qurultayında qəbul 
etdiyi seçkiqabağı platformada dövlətin iqtisadi siyasətinə  əsaslı 
dəyişiklikdən danışdı, lakin öz məqsədini tam açıq elan etmədi. 
Proqramda işsilərin tələblərinə dövlət səviyyəsində baxmağın 
zəruriliyi ancaq qeyd edildi. Demokratlar partyisaının daha 
uzaqgörən nümayəndələri  isə iqtisadi siyasətdə daha dərinə getməyin 
zəruriliyini dərk edirdilər. Bunlardan biri demokratlar partiyasından 
prezdentliya namizəd göstərilmiş Nyu-York şatıtının qubernatoru  
Franklin Delano Ruzvelt idi. O, «Yeni xətt» şüarını irяli sürdü.
 
 
  O,  özünün  seçkiqabağı  çıxışlarında milyonlarla «unudulmuş 
amerikalıların» xeyrinə liberal islahatlar keçirəcəyinə  vəd etdi. O 
qətiyyətlə «sosial ekspermentə» keçəcəyinə  vəd etdi. O göstərdi ki, 
sağlam fikir təsdiq edir ki, yeni bir metod seçmək və onu sınaqdan 
keçirmək zəruridir. Əgər o uğursuz olarsa, onu cəsarətlə etiraf edib, 
yenisini sınaqdan keçirmək lazımdır.  Ən başlıcası isə  hərəkət 
etməkdir. Milyonlarla ehtiyac içərisində olanlar həmişə 
dözməyəcəklər.  Əslində, hər iki partiyanın platformalarında ciddi 
fərq yox idi, ciddi fərq onların ancaq fəlsəfi baxışlarında idi ki, bunu 
da Huver 1932-ci ilin  oktyabrın 31-də açıq etiraf etmişdir. 
  Demokratların namizədinin çevik taktikası, fərdiyyətçilik 
yoluna az meyl etməsi, liberal islahatlar vəd etməsi, həm də 
vəziyyətlərinin  əlverişli olması 1932-ci ilin prezident seçkilərində 
F.Ruzveltə  qələbə qazandırdı. Ona seçkilərdə 22810 min seçici, 
Huverə isə 15750 min seçici səs verdi. Bundan belə demokratlar hər 
iki palatada əksəriyyət yerləri tutdular. 
 
 

Download 4.51 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling