«sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi


Download 2.63 Kb.
Pdf ko'rish
bet10/18
Sana13.02.2020
Hajmi2.63 Kb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   18
qabul qilinganligi bilan ham katta ahamiyatga molik. Bunda jamoaviy va
yakkaboshchilik tarzida umumiy xulosalar ishlab chiqiladi.
Rahbariyat bunday xulosaga kelgach, tashkiliy shakllarni: uni tayyorlashda
kim ishtirok etishi, qanday materiallar kerakligi, tayyorlash muddatlari
qachonligini belgilaydi.
RAHBARNING QAROR QABUL QILISH MODELI
Muammolarni ijobiy hal qilish qobiliyatidan mahrum bo‘lgan rahbar, eng
yaxshisi rahbarlik qilayotgan tashkilotning evolutsion rivojlanishini yaxshi
nazoratini amalga oshirishi mumkin, ammo uni ilg‘orlar darajasiga chiqarishga
qobiliyatli emas. Ijodiy fikrlovchi rahbar, vaziyatning xo‘jayini bo‘ladi va optimal
qarorlar qabul qiladi. Muammolar bo‘yicha rahbarning qaror qabul qilish modeli
quyidagicha bo‘ladi:
1. Qarorning ilmiy asoslanganligi. Qarorlarni muayyan ishlab chiqarish
sharoitini tahlil qilishdan kelib chiqib, iqtisodiy, ijtimoiy va boshqa hozirgi
zamon fan yutuqlari asosida qabul qilinishi kerak.
2. Qarorlarning birligi. Odatda asosiy masalalarni hal qilish bilan birga
kichik masalalarni ham yechishga to‘g‘ri keladi.
3. Qarorlarni adolatliligi — haqqoniyligi. Qarorlar faqat rahbarlarga berilgan
huquq darajasidagina qabul qilinishi mumkin.
4. Qarorning to‘g‘ri yo‘naltirilganligi. Har qaysi qaror o‘z ijrochilariga
tushunarli va kimga mo‘ljallanganligi aniq bo‘lishi kerak.
5. Qarorlarning qisqaligi. Axborotlar bilan ishlash vaqtini tejash maqsadida
qisqa aniq qarorlar qabul qilinadi.
6. Qarorlarning vaqt bo‘yicha aniqligi. Rahbar o‘z qo‘li ostidagilarga
topshiriqlarning bajarish muddatini aniq ko‘rsatmasdan berishi mumkin emas.
7. Qarorlarning operativligi. Bunday qarorlar bir daqiqada, ya’ni ishlab
chiqarish holati talab qilganda qabul qilinishi mumkin.
Strategik qarorlarni ishlab chiqish va qabul qilish
Qarorlarni tayyorlash va qabul qilish borasidagi ishning mantiqi rahbarlik
darajasiga, vazifalarning xarakteriga va qaror qabul qilinayotgan sharoitga bog‘liq
holda bir-biridan ancha farq qiladi. Shu bilan birga konkret yondashuvlarning
juda xilma-xilligidan rahbar harakatlarining umumiy belgilarini va izchilligini
alohida qilib ko‘rsatish mumkin: Konkret ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar va

82
hodisalarni tahlil qilish asosida muammoni aniqlash; ushbu muammoni hal
etish uchun maqsadlarni, shuningdek uni hal etish muddatlari, vositalari va
yo‘llarini belgilash; ehtimoli tug‘ilgan muqobillarni ishlab chiqish; mezonlar
(kapital mablag‘larni tejash, muddatlarni qisqartirish va boshqalar)ni aniqlash
va eng qulay variantni tanlash; qarorni qabul qilish; uning bajarilishini tashkil
qilish. Ravshanki, bunday sxemani taxminiy deb bilmoq lozim. U vaziyatning
xususiyatlariga va hal qilinayotgan holatning ko‘rinishiga qarab o‘zgarishi mumkin.
Shuningdek, aniq, tahliliy va noaniq vaziyatlar bo‘lgan sharoitlarda matritsa
tizimli reja asosida qarorlar qabul qilinadi, unda boshqarish qarorini turli tizimi
mavjud bo‘lib, qiyin muammolarga tegishli bo‘lgan murakkablashayotgan
tavakkalchilik sharoitlarida rahbarga chiziqli boshqarish bo‘yicha ma’lum qarorlar
qabul qilish imkonini beradi.
QAROR BAJARILISHINI TASHKIL QILISH
VA NAZORAT
Qarorlar bajarilishini tashkil qilish — bajarish sikli yakunlovchi rahbarning
o‘ziga xos faoliyatidir. Bu o‘rinda rahbar o‘z ishini emas, boshqa odamlar
mehnatini tashkil etayotganligini hisobga olishi kerak. Tashkiliy boshqarish
qarorlari buyruq tarzida yoki farmoyish bilan rasmiylashtirilgandan so‘ng qonun
tusiga kiradi.
Menejerning bosh vazifasi bunday qarorni sozlash va nazorat qilishning
bajarilishini ta’minlashdan iboratdir.
Shunday qilib, qarorlar bajarilishini ta’minlashni nazoratsiz tasavvur qilib
bo‘lmaydi.
Qarorlar bajarilishini nazorat qilish boshqarish siklining eng so‘nggi qismidir.
U qayta aloqalar shaklida bo‘lib uning vositasida tashkilot maqsadiga erishish
uchun qarorlarni bajarilishi haqida axborot olishi mumkin.
Nazoratning bosh vazifasi qarorlarni realizatsiyasining berilgan dasturlardan
mumkin bo‘lgan chetlashishni o‘z vaqtida sezish va uni bartaraf etish uchun
choralar belgilashdir.
Nazoratning quyidagi funksiyalari mavjud:
— diagnostik funksiya;
— qayta aloqalar funksiyasi;
— nazoratni mo‘ljalli funksiyasi;
— rag‘batlantiruvchi funksiya;
— sozlovchi funksiya;
— pedagogik funksiya.
Shunday qilib nazorat obyektiv zaruratdir, chunki eng optimal rejalar ham
o‘z ijrochilariga yetib bormasa, ularni bajarish haqida obyektiv va doimiy nazorat
bo‘lmasa ular amalga oshmay qolishi mumkin.

83
IQTISODIY ZIYON KO‘RMASLIK TAHLILLARI
Rahbarning tahlili ko‘pincha global xarakterga ega bo‘lib, texnologiya, xo‘jalik
hisobi, o‘zini-o‘zi mablag‘ bilan ta’minlash va ijtimoiy jarayonlarni to‘liq kompleks
holda o‘zaro aloqadorligi va bir-birini taqozo etishini qamrab olish va tushunish
zaruriyatini ifodalaydi.
Rahbar tahliliy faoliyatining bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida kuchayib
ketgan yana bir alohida belgisi — korxona yoki boshqa obyekt ishlab chiqarish
va xo‘jalik faoliyatining samaradorligiga to‘g‘ri baho berish zarurligidir.
Samaradorlik — olingan natijalar bilan ishlab chiqarish xarajatlarining nisbatidir.
Iqtisodiy tahlilda, firmaning balans tizimi keltirilib, undagi aktivlar va
kapitallar konkret raqamlarda ifodalangandan so‘ng, korxona oladigan foydasi
aniqlanadi, chunki bozor islohotlari sharoitida zarar bilan ishlash firmani bankrot
bo‘lishiga olib keladi.
Zararsiz ishlash tahlili firma oladigan foyda va xarajatlar tahlili orqali
olinadi.
Bu bobda uchraydigan asosiy tushunchalar
Kommunikatsiya — muloqot, boshqarishda aloqa o‘rnatish.
Operativ — tezlik va mahorat bilan boshqarish, qaror qabul qilish.
Konsalting — firmalarning tashqi iqtisodiy faoliyati, savdo-sotiq bo‘yicha
maslahat berish faoliyati.
Kontur — narsaning tashqi ko‘rinishi.
Evristik — nazariy tekshirishda yangiliklarni kashf etish jarayonida
qo‘llaniladigan mantiqiy usullar.
Impulsiv — qonuniyatlarga asoslangan ichki hissiyot tufayli harakatga keltirish.
Inert — faoliyatsizlik, harakatsizlik yoki harakatni saqlash, davom ettirmaslik.
Stereotip — bir xildagi tez qabul qilinadigan qarorlar.
Diagnostik — nosozlik, rejadan og‘ishlarni aniqlash usullari.
Protsedurogramma — qaror qabul qilish jarayoni dasturi.
III b o b yakuni bo‘yicha nazorat savollari
1. Boshqarish qarorlarining qanday turlari mavjud?
2. Qaror qabul qilish usullariga ta’rif bering.
3. Qaror qabul qilish qanday bosqichlarga bo‘linadi, ularning mohiyatini
ta’riflang.
4. Qarorlarning bajarilishini nazorat qilishda qanday usullar qo‘llaniladi?
5. «Kommunikatsiya», «kommunikatsiya jarayoni» ga ta’rif bering va asosiy
kommunikatsiya turlarini ayting.

84
6. Qarorga ta’rif bering va asosiy turlarini aytib bering.
7. Boshqarishda axborotlar qanday rol o‘ynaydi?
8. Qarorlarning qanday turlarini bilasiz?
9. Iqtisodiy ziyon ko‘rmaslik uchun rahbar nimalarga e’tibor berishi kerak?
Mustaqil ishlar
1. Korxonani boshqarish tizimida buxgalteriyaning asosiy funksiyalarini
aniqlang.
2. Sizga ma’lum bo‘lgan korxona asosida aloqa turlari klassifikatsiyasini
tuzing va ularga ta’rif bering.
Amaliy mashg‘ulot
1. Boshqarish qarorlari qabul qilishning protsedurogrammasini tuzing.
2. O‘zingizga tanish bo‘lgan korxona misolida uni taxminiy budjetini va
iqtisodiy ziyon ko‘rmaslik tadbirini tuzing.

85
IV B O B
BOSHQARISH FUNKSIYALARI VA TAMOYILLAR
I
Bu bobda siz quyidagilarni bilishingiz kerak:
1. Boshqarish funksiyasi matritsasiga tavsif berish.
2. Strategik rejalashning ahamiyati va mohiyatini tushuntirib berish.
3. Firma ishlab chiqarish faoliyatida motivlashning zaruriyati.
4. Firma qanday qilib dasturiy majmuasini ishlab chiqishi va maqsadni
belgilashi.
5. Strategik rejalash bosqichlarini tavsiflash.
6. Vakolatlarni topshirishda qanday omillarga asoslanish zaruriyati.
7. Motivlashtirishda ehtiyojlar turini sanash va ularni baholash.
8. Menejmentda qo‘llaniladigan nazorat turlarini tahlil qilish.
9. Oraliq nazoratlarni tashkil qilish asoslari.
10. Nazoratni amalga oshirishda axborotlardan unumli foydalanishni baholash.
BOSHQARISH FUNKSIYASINING MOHIYATI VA
O‘ZARO BOG‘LIQLIGI
Boshqarish — boshqalarni o‘zing to‘g‘ri deb hisoblagan narsani bajarishga
undash emas, bu aniq maqsad sari boshqalarni harakatga qo‘zg‘ashdir. Buni
boshqarish jarayoni tasvirlangan 4-rasmdan aniqlash mumkin. Bu jarayon
imkoniyatlarni topish va maqsad qo‘yishga asoslanadi. Boshqarish tashabbuskorlari
oldindan rejalashtirilgan, qanday erishish yo‘llarini bilishni o‘ylamagan holda,
kuniga millionlab telefon gaplashuvlarini amalga oshiradilar. Vaqt va pul bekorga
sarflanadi. Katta va kichik xatolar qimmatga tushadi. Faqat kim rejalashtirsa, u
tashkil qilishi mumkin.
U kim nimaga javob berishini (boshqarish jarayoni tizimi) qanday ketma-
ketlikda boshlashni (jarayonni bilish), buning uchun qanday vositalar zarurligini
(jarayonni ta’minlanishi) aniqlashi zarur.
Bunda boshqarish jarayonini rivojlantirish, muhim bo‘linishga yetib keladi.
Bu punktda boshqaruvning «ishlab chiqaruvchidan» ajralishidir. Ishlab chiqarish
faoliyati bilan shug‘ullanish ko‘proq mustaqil ishlashga intilishni taqozo qiladi.
Buni ishlab chiqarish masalalarini ilgari surgan mutaxassislik xususiyati talab
qiladi.

86
«Kim ishlab chiqarsa u boshqarmaydi, kim boshqarsa, ishlab chiqarmaydi» —
degan tamoyil barcha hollarda tasdiqlanadi.
Boshqarishni amerikaliklar oddiy qilib quyidagicha ta’riflaydi: «Biror ishni
boshqalar qo‘li bilan bajarish». Kim boshqarsa aniq maqsadlar qo‘yishi va uni
ko‘rishi kerak.
Bajaruvchi agar u ish hatto uning sog‘lig‘iga putur yetkazsa ham, to‘la
qog‘ozli portfeli bilan uyga ketsa ham, yakshanba kunlari ishga kelsa ham,
hamma narsani o‘zi hal qilishga harakat qiladi, chunki hamma narsani hammadan
yaxshi biladi va haqiqatga ham to‘g‘ri keladi, boshqaruvchi «ishlab chiqaruvchi»
dan farqli ravishda o‘z «vakolatlarini» boshqalarga beradi.
«Ishlab chiqaruvchi» o‘zi uchun eng yaxshi xodimdir. Nemis iqtisodiyotining
urushdan keyingi katta yutuqlarga ma’lum darajada shunday «ishlab chiqaruvchi»-
larning bor kuchini sarflab ishlashi orqali erishilgan edi. Ammo ular bir narsani
bilmaydi: ular boshqalarning o‘sishi uchun sharoit yaratmaydilar. «Ishlab
chiqaruvchi» boshqarishni bilmaydi, chunki u kim nimaga qobiliyatli ekanligini
ko‘rsatishga imkoniyat bermaydi, u muvaffaqiyatlarni faqat o‘ziniki qilib,
boshqalarni bunday rag‘batdan mahrum qiladi.
Boshqarish jarayoni — doimo ijodiy jarayon, u yangi g‘oyalarni
takomillashtirishga tayyorgarlikni talab qiladi.
Boshqacha so‘z bilan aytganda boshqarish bu ilm. Kim uning isbotsiz
qoidalariga amal qilsa, u ma’lum talablar qo‘yadi. Bu talablarga u mos kelishi
kerak, aks holda har bir xato pul bilan o‘lchanadi, undan ham yomoni u sizga
ishongan kishilarni e’tiqodini so‘ndiradi. Xatolar shunga olib keladiki, kishilar
o‘z imkoniyatlarini ochmaydilar, ishlashni xohlamaydilar, mojaro vujudga keladi.
Har bir kishi o‘z ish joyiga o‘z energiyasini olib keladi. Bu energiyaning
potensiali rahbarning o‘z xodimlari imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishi uchun
to‘la sharoit yaratib berishiga bog‘liqdir. Boshqarishning vazifasi bu energiyani
qoniqish hosil qiladigan aniq natijalar olishga yo‘llashdir.
Ko‘pchilik o‘z faoliyatini kunlik (oylik, yillik) rejalashtiradi, so‘ng uni
amalga oshirish uchun resurslar tashkil qiladi. Bunday kundalik ishlar qator
boshqarish funksiyalaridan tashkil topadi.
Boshqarish funksiyasi — bu ma’lum tashkilot ishlarini maxsus usullar va
yo‘llar bilan amalga oshiriladigan boshqarish faoliyatining aniq turidir.
Boshqarish jarayonida quyidagi asosiy funksiyalar amalga oshiriladi:
rejalashtirish, tashkil qilish, motivlashtirish va nazorat. Ularning har biri o‘ziga
xos ahamiyatga ega.
Boshqarish asosiy funksiyalarining tavsifi
Rejalash funksiyasi. U tashkilotning maqsadi qanday bo‘lishi, bu maqsadga
erishish uchun uning a’zolari nima qilishini belgilashni ko‘zda tutadi.

87
Reja tashkilotning kelajakdagi holatining murakkab ijtimoiy-iqtisodiy modelini
tasvirlaydi.
Vaziyatga mos keladigan yagona rejalash usuli mavjud emas. Rejalash tipi
va yo‘nalishi firmaning tashkiliy iyerarxiyada tutgan o‘rniga bog‘liq, ya’ni
rejalashtirish tashkilotning darajasiga mos ravishda amalga oshiriladi va u asosan
uch tipga bo‘linadi:
Strategik rejalash — bu tashkilotning tarkibi asosida uzoq istiqbolga nazar
solish uchun intilishdir, ya’ni hududiy doirada qanday o‘zgarishlar bo‘layotganini
hamda raqobatchilar xulqini baholashdir. Bu darajada rejalashning bosh maqsa-
di — tashkilot bozor sharoitida o‘zini qanday tutadi. Tashkillash jarayoni bo‘linma
ishini korxona ko‘lami, uning maqsadi, texnologiya va personal asosida tizimlaydi
va shakllantiradi. Tashkil qilish funksiyasini bajarish jarayonida quyidagi
tamoyillarga amal qilish kerak:
— rejalash jarayonida aniqlangan firma maqsadlarini detallashtirish va
aniqlash;
— bu maqsadlarga erishish uchun faoliyat turini belgilash;
— shaxslarga turli topshiriqlar berish (mehnat taqsimoti) va ularni
boshqariladigan ishchi guruhlarga yoki bo‘linmalarga birlashtirish;
— o‘zaro ish munosabatlari vositasida har bir guruhga topshirilgan faoliyat
turini bir-biriga moslash;
— maqsad birligi — tashkilotning har bir a’zosi umumiy maqsad uchun
ishlashi;
— nazorat yoki menejment ko‘lami — har bir menejerning guruhdagi
boshqariladigan xodimlar soniga javob bera olishi.
Shunday qilib har bir menejer o‘zi rahbarlik qiladigan xodimlarning ideal
sonini belgilashi zarur. Shuning bilan bog‘liq ravishda ikki faktorga e’tibor
berishi darkor: boshqarish me’yori (bir menejer samarali boshqariladigan xodimlar
soni) va vaqt hamda tebranish (chastota).
Tashkil qilish — bu boshqarish jarayoni bo‘lib uning vositasida tashkilot
strukturasida saqlanadi va yaratiladi.
Motivlash funksiyasi. Inson xulqi har doim motivlashgan, u jon kuydirib,
zavq-shavq va qiziqish bilan ishlashi yoki ishdan bo‘yin tovlashi mumkin. Shaxs
xulqi boshqa ko‘rinishlarga ega bo‘lishi mumkin.
Motivlashtirish — bu o‘zini va boshqalarni tashkilot o‘zining maqsadlariga
erishish uchun faoliyatga qo‘zg‘atish jarayonidir.
Qayerda boshqarish va mehnatni tashkil qilish kishilarga o‘z-o‘zini realizatsiya
qilish uchun imkoniyat yaratsa, ularning mohiyati yuqori samarali, mehnatga
bo‘lgan ishtiyoqi baland bo‘ladi. Shunday qilib xodimlarni motivlashtirish — bu
ularning muhim manfaatlarini yuzaga chiqarish va mehnat faoliyati jarayonida
o‘zini realizatsiyasi uchun imkon yaratishdir.

88
Menejmentda strategik rejalash va uni tatbiq qilish
Menejment sistemasida strategik rejalashtirish va uni tatbiq qilish firmaning
ilmiy-texnik potensiali, uning ishlab chiqarish, sotish imkoniyatlari hisobga
olingan maqsadlarga erishishni asoslangan rejalar hamda maqsadlar orqali ishlab
chiqishni ifodalaydi. Firmaning iqtisodiy siyosatini ishlab chiqish firma faoliyati
maqsadlarini aniqlashni, uni mos ravishda resurslar bilan ta’minlanishi va firma
potensial imkoniyatlarini baholashdan kelib chiqib, uni yaqin va uzoq istiqbollar
bo‘yicha strategik rivojlanishini ifodalaydi. Firmaning maqsadi uni rivojlanish
konsepsiyasi va ishchanlik faoliyatining asosiy yo‘nalishini aniqlaydi. Firmaning
iqtisodiy siyosati to‘la axborot bilan ta’minlanish, tahlil va taxminga asoslanadi.
Firma raqobat strategiyasini o‘zgartirib erishiladigan natijalarni aniqlash va
baholash, raqobat kurashida firma pozitsiyasi tahlili biznes strategiyasi deyiladi.
Strategik pozitsiyalarni ishlab chiqishda firma odatda sifat va miqdor kabi
ma’lum ko‘rsatkichlardan foydalanadi. Sifat ko‘rsatkichlari amalda mo‘ljal deb
ataladi, miqdor esa topshiriq deyiladi.
Maqsadni aniqlash — bu mos strategik vazifalar ishlab chiqishni talab
qiladigan qaror qabul qilishning ma’lum aniq darajasidir. Bir maqsadlar uchun
ishlab chiqilgan strategiya boshqa maqsadlar uchun muvofiq emas. Umumiy
maqsadlar uzoq istiqbolga mo‘ljallangan firma rivojlanish konsepsiyasini aks
ettiradi.
Parametr sifatida quyidagi ko‘rsatkichlardan foydalanish mumkin.
— optimal rentabellikni ta’minlash;
— firma holati mustahkamligini ta’minlash;
— rivojlanishning yangi yo‘nalishlari va firma faoliyati yangi turlarini ishlab
chiqish.
Shuningdek, xususiy maqsadlar ham bo‘lib, unda firma ichidagi parametrlar
ko‘rsatkichlardan foydalanib strategik rejalar tuziladi.
Strategik rejalashtirish — bu (marketing sferasi asosi va firma potensial
imkoniyatlari darajasida) firmaning yaratish va saqlab turish strategik
maqsadlari orasidagi uning potensial imkoniyati va marketing sferasi
asosidagi muvofiqligidir.
Rejalashtirishning asosiy maqsadi manfaatga ega bo‘lishdir. U quyidagicha
ifodalanadi:
— rejalash rahbarlarni istiqbolni o‘ylab fikrlashga rag‘batlantiradi;
— firma xarajatini aniq koordinatsiyalash choralarini ko‘rishga olib keladi;
— u faoliyat ko‘rsatishni belgilash ko‘rsatkichlarini aniqlashga olib keladi;
— u firmani o‘z vazifasi va siyosiy yo‘nalishini aniq belgilashga majbur
qiladi;

89
— u barcha lavozimdagi shaxslarning majburiyatlarini o‘zaro bog‘liqligini
ko‘rgazmali namoyish qiladi.
Strategik rejalashtirish firma doirasida boshqa rejalashtirish uchun boshlang‘ich
nuqta bo‘lib xizmat qiladi. Strategiya keng qamrovli nazorat tizimidir (bu
korxona parametrlari, fondlari, realizatsiya, quvvatlar, xarajatlarni kuzatish).
Strategiya — ishlovchilar uchun mezondir. Konkret harakat rejalashtirilmay,
innovatsion potensial uchun sharoit yaratish va tashkil qilish harakatining umumiy
ongliligi bilan ta’minlanmaydi. U zarur kishilar qobiliyati va malakasini
shakllantirish, siyosiy rejalashtirish bo‘lib rejalashtirish obyekti dividentlar, ish
haqi, ish joyi, matbuot, hukumat va kasaba uyushmasi bilan ishlashlarini o‘z
ichiga oladi.
Strategiya — bu kelajakni tadqiqot qilish, ssenariy tahlili.
Strategiya — bu raqobat kurashida afzallik beruvchi g‘oya.
Strategiya — bu boshqarish faoliyatida qo‘llaniladigan uslublar tizimi.
Strategiya — bu korxona faoliyati uchun mo‘ljallar yig‘indisi.
Strategiya — bu maqsadga erishish va tashkil qilishni amalga oshirishga
mo‘ljallangan kompleks reja.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, yuqoridagi ko‘rsatilgan keng qamrovli
tushunchalar menejment strategiyasini o‘z ichiga oladi. Menejmentda tadbirkorlik
muhitida ichki tahlil asosida firmaning me’yoriy ishlab turishini ta’minlab
turish uchun talab qilinadigan qarorlar kabi omillar yotadi. Bu omillarga
belgilangan maqsadlarga va belgilangan oxirgi natijalarga erishish kiradi hamda
firma rentabellik darajasini oshirish va firma xodimlari mehnatini unumdorligini
oshirishga xizmat qiladi. Har bir firma o‘zining xususiy tashqi muhiti, tashqi
doirasiga ega bo‘lib, ular firmani joriy istiqbolda ishlab turishga u yoki bu holda
ta’sir ko‘rsatuvchi ulkan ko‘p omillarni o‘z ichiga oladi. Reja tuzilishi tashqi
muhitning holati va undagi turli omillar harakati haqidagi axborotni qamrovchi
va kengligiga bog‘liq. Menejmentda qabul qilingan to‘g‘ri va egri ta’sir qiluvchi
omillarni quyidagicha klassifikatsiya qilish mumkin:
— bozor munosabatlarining holati va tavsifi;
— firmaning xo‘jalik aloqalari;
— tadbirkorlik faoliyatining sozlanishi;
— umumiqtisodiy omillar;
— umum siyosiy omillar.
Birinchi ikki toifadagi omillarni biz to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatuvchi, so‘nggi,
uchtasini esa egri ta’sir ko‘rsatuvchi omillarga ajratamiz. Tashqi muhit ta’siri
menejerlar tomonidan doimo katta e’tibor berishni talab qiladi, shuning uchun
u katta hajmdagi axborotni o‘rganish asosida amalga oshiriladi hamda o‘z
vaqtida to‘g‘ri qaror chiqarish uchun aniqlikni talab qiladi. Xalqaro faoliyatni
rejalashtirishni «Bridjstoun tayr end rabber» firmasi faoliyatida ko‘rish mumkin.
Bu yerda rejalashtirish to‘rt bosqichga bo‘linadi:

90
1. Tashqi muhit haqidagi axborotlarni to‘plash. Bu ishlar reja bo‘limi
tomonidan doimo o‘tkaziladi.
2. Uch oy mobaynida muammolar aniqlanadi. Bu bilan funksional bo‘lim
shug‘ullanib muammolarni tugatish uchun prezident ishtirokida komissiyalar
tuziladi.
3. Komitetlar tomonidan EHM lar yordamida strategiyalar ishlab chiqiladi
va tekshiriladi. Shundan so‘ng besh yillik davrga vazifalar belgilanib, strategik
baza va uzoq muddatli siyosat belgilanadi.
4. Uzoq muddatli strategiyaga asoslanib o‘rta muddatli rejalar tuziladi va
har bir ishlab chiqarish bo‘limi tomonidan muhokama qilinadi. Firmaning
ulkan masshtabdagi strategiyasi birdaniga ishlab chiqarish kuchlarini kengaytirish,
yangi qurilish, yangi mahsulotlar ishlab chiqarish uchun tadqiqotlar bo‘lib, u
xalqaro faoliyatda uzoq muddatli rejalashtirish hisobiga katta yutuqlar keltiradi.
VAKOLAT VA O‘ZARO HAMKORLIK
Boshqaruv tizimida boshqaruv orqali ularning huquqlari, vazifalari va
mas’uliyati berilgan. Funksiyalar, huquqlar va mas’uliyatni chegaralab qo‘yish
jarayonida ishning u yoki bu uchastkalari chetda qolib ketmasligi uchun ularning
umumiy balansini nazorat qilib borish zarur. Har bir xodimning maqsad va
vazifalarini aniq ta’riflash, ana shu vazifalarni hal etish uchun zarur bo‘lgan
huquqlarni belgilash, mas’uliyatni aniq belgilash muhimdir.
Boshqaruv apparati xodimlari o‘rtasida funksiyalarni taqsimlashda vakolatlarni
topshirib qo‘yish — rahbarlar tomonidan o‘z qo‘li ostidagi xodimlarga rahbarning
o‘zi javobgar bo‘lgan vazifalarni hal etish yoki ishlarni amalga oshirish huquqini
berib qo‘yish muhim ahamiyatga egadir.
Vakolatlarni topshirib qo‘yishda rahbar uchun eng muhimi vakolatlar topshirib
qo‘yilgan qo‘l ostidagi xodimning ana shu vakolatlar doirasidagi xatti-harakati
uchun ham, chora ko‘rish lozim bo‘lgan vaziyatda hech nima qilmaslik uchun
ham javobgarligini belgilab qo‘yish muammosidir. Rahbar o‘zi tanlagan ijrochi
uchun to‘la-to‘kis javob beradi, bu esa, albatta, ijrochining shaxsiy mas’uliyatini
soqit qilmaydi. Vakolatlarni topshirib qo‘yishi tufayli rahbar ishining ancha
katta hajmini bajarishi mumkin hamda istiqbol va eng asosiy masalalarga diqqat-
e’tiborini jalb etish imkoniyati vujudga keladi. Ayni chog‘da u umumiy rahbarlik
va umumiy nazoratni o‘z qo‘lida saqlab qoladi.
Vakolatlarni topshirib qo‘yish imkoniyati ko‘p omillarga: boshqaruvning
iqtisodiy va ma’muriy usullarining nisbatiga (iqtisodiy usullar sharoitida moddiy

Download 2.63 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   18




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling