Sintaksistin’ tiykarg’I birikpeleri. Sintaksistin’ tu’rleri


Download 25.85 Kb.
Sana04.06.2022
Hajmi25.85 Kb.
#732209
Bog'liq
Gramatika
C., Doc1, dokument2, Документ, TARIX METOD BIRLASHMA BAYONNOMASI, Aziza english, Ilmiy referat, Motivational letter, Bazar infradúzilmesi, Muxtarbaev Begis, 2-lekciya (1), O1, Cуний интелектив, 3000 most common words

JOBA:

  1. Grammatika.

  2. Sintaksistin’ tiykarg’I birikpeleri.

  3. Sintaksistin’ tu’rleri.

  4. Sintaksislik baylanis turleri.

  5. So’z dizbekleri.

Til iliminin’ en’ wilken tarawi bolg‘an grammatika tildin’ grammatikaliq qurilisin u’retedi. Grammatika eki bo‘ limnen-morfologiya ha’ m sintaksisten turadi. Morfologiyada so*zlerdin’ qurilisi, so°z shaqaplari u’yreniledi. Sintaksis grektin’ sintaxs degen so*zinen alinip «du‘zilis» degendi bildiredi. Sintaksiste so’z dizbegi ha’m ga’plerdin’ duzilisi ha*m tu’rleri, ga°p ag*zalari u’yreniledi. So*z dizbekleri de, ga’pler de so’zlerden jasaladi, biraq so‘zler qalay bolsa solay ga‘p du’ze bermeydi. Olar grammatikaliq qurallar ja'rdemininde ga’ plerge birigedi. Sonliqtan sintaksiste so’zlerdi baylanistirip ga’p quraw qag*iydalari, g°a’plerdin’ du‘zili hizmeti, qollaniliwi w'yreniledi. Gap boliw ushin grammatikanin’ forma, intonatsiya ha*m mazmuni jag’ inan bir pu’tin oy-pikirdi bildiriwi kerek. Grammatikaliq qurallarg’a betlik, ko'plik, taptim, seplik qosimtalari, ko*mekshi so*zler, intonatsiya, so’zlerdin’ orin ta’rtibi kiredi. Mine, usi qurallar ja'rdeminde so’zler soz dizbegine, ga°pke aynaladi. So°z dizbegi menen gap eki basqa na‘rse. Ga’p tamamlang’an bir putin oydi bildipedi, al so*z dizbegi bunday ga’ siyetke iye emes, ol ga'plerdi du'ziw ushin qollaniladi. Siniaksiate tiykarg’i birlik sipatinda so’z dizbegi ha*m ga‘p u yrenilip keldi. i in’ u’yreniw ob‘ektine to’mendegi birlikler kin Idi: So°z dizbegi, jay ga°p, qospa ga°p ha’m tekst. Bul s birlikler o*zine ta’n grammatikaliq 0° zgesheliklerge iye. So°z dizbegi-eki yamasa bir neshe ma‘nili so°zlerdin’ grammatikaliq baylanisinan du’ziletug*in sintaksislik birlik. Ol pedikativlikke iye emes, pikir in bildire almaydi. Misali: ken’ dala, suliw qiz, go°zzal ta°biyat, ogiws Kitabi, jalt qaraw tb. Jay ga’p-bir yamasa bip neshe so'zlerden du’zilip, pikir tiyanaqlilig’in bildiretug’in _ predikativli a predikativlik bolip, ga‘plik intonatsiyag’a iye boladi. Misali: Ba‘ha’r ku’n j Tereklerdin™ japiraqlari bo"rte baslad Qospa ga°p-eki yamasa bip neshe jay ga'plerdin’ ma‘nilik _haY grammatikaliq baylanisinan du‘ziletug‘in sintaksislik birlik. Qospa_ ga°ptin® quramindag’i ha’r bir jay gap pikir tiyanaglilig'ina iye boladi. M Aspan , ayiq atan’nin® zeynine tiyme, balam, ol jaqsi adam. st ik jaqtan baylanisqan bir tutas so*ylem birligi. Teksttin’ ko‘lemi ha'r qiyli bolip keledi. Birewleri qisqa, al birewieri ko'lemli bolip keliwi mu‘mkin. Til ilimindegi son*g’i pikirlerge su’yene otirip, burin so°z dizbegi ha’m ga’p tgkare’ intaksislik birlikler dep esaplang‘an bolsa, ha’zirgi grammatikada so°z a ga’p ha'm tekst tiykarg’i sintaksislik birliklerge. 


4. Tekst sintaksisi bo‘linip u’yreniledi. Son’g'i da’wirde sintaksislik birliklerdi ha‘ tu'rli bag’darda u-yreniw orin alg’an. Solardin’ ishinde struktura-semantikaliq yamasa semantika-strukturaliq bag'dar boyinsha sintaksislik Kategoriyalar forma menen mazmunnin’ birligi tiykarinda u’yriniledi. Tildin’ tiykarg’i xizmeti ja°miyette adamlar arasinda pikir alisiw, xabarlaw bolip esaplanadi. Pikirdi bayanlaw ushin tiykarg‘i birlik ga’p bolip esaplanadi. So°z dizbegi bolsa pikirdi toliq bere almaydi. Misali: Ashiq aspan (so°z. dizbegi) Aspan ashiq (ga°p). Sonliqtan, ga°p-predikativlik-sintaksislik birlik, al, so"z dizbegi predikativlik islik birlik. tin’ tiykarg‘i izertleytug’in ob'ektisi so'z dizbegi ha’m ga'p bolg*anliqtan ol til iliminin’ basqa tapawlarimenen tig'iz baylanista boladi. iminin morfologiya, leksikologiya, fonetika tapawlari menen ti Jen, so*zler, olardin’ formalari, ko"mekshi so'zler tek morfologiyada emes, sintaksiste de ayriqsha ahmiyetke iye. O'ytkeni, olarsiz ga’p du’ziw, pikirdi bayanlaw mu*mkin emes. So°zler morfologiyada soz shagaplari sipatinda tu'rli kategoriyalarg‘a bo'lip w yreniledi, al sintaksiste gap ag°zasi sipatinda qaraladi. Qosimtalar morfologiyada so°zdin’ formasi retinde, sintaksiste so°z dizbeKlerin, ga°plerdi baylanistiriwshi grammatikaliq qurallar xizmetin atqaradi. So*zlerdin’ ga°pte qanday ag*za boliwi grammatikaliq qurallarg’a baylanisli boladi. Sintaksis Ieksikologiya menen de tig*iz baylanisli, So'zdin’ leksika- semantikaliq ma‘nisi sintaksis ushin da a’hmiyetli. Ga’pte tek leksikaliq ma’nige iye so'zler g'ana ga’p ag’zasi bola aladi. Ko’mekshi so’zler jeke turg*anda ga’ ag’zasi bola almaydi, Sonday-aq, eki-u'sh so”2 qosilip bip leksikaliq. mani an’latatug‘in jag’daylar ushirasadi, Ma’selen, gosiq aytiw, juwap beriw, miynet etiw siyaqli so’zler ga°pte bip feyil so”z ha’m bip ga°p agzasi dep qaraladi Tilimizde erkin so°z dizbekleri ha’m turagli so’z dizbekleri bar, Erkin so"z Kleri sintaksiste, al turaqli so°z dizbekleri leksikasinda w'yreniledi. Ma’ selen, kegirdek boliw, ko’z ushinda tu’yeden postin taslag‘anday tupaqli so'z dizbekleri ga°te bip ag’za boladi. Sintaksis fonetika menen de baylanisli, Fonetikadag’i logikalig’ pa'n, dawis o’zgesheligi, intonatsiya sintaksis ushin da a’hmiyetli. Ha’r qiyli intonatsiyaliq qubilislar ga’ptin’ mazmunin o'zgertip jibepiwi mu'mkin, Mis: Ag’am keldi. Ag’am keldi! Ag'am keldi? Usinday qubilislar tilimizde og‘ada ko’p. Demek, sintaksis tildin’ barliq tapawlari menen tig’iz baylanista u’ yretiledi eken.
Gap ishinde sozler sintaksislik baylanis ham sintaksislik qatnasqa tusiw arqali sintaksislik birliklerdi payda etedi . Sintaksislik baylanis ham sintaksislik qatnas tig'iz baylanisli boladi . Sintaksislik baylanis sintaksislik birliklerdin komponentleri arasindagi grammatikaliq belgini bildirse , sintaksislik qatnas semantikaliq belgini bildiredi . Gap ishinde grammatikaliq baylanisqa tuspeytug'in sozlerde boliwi mumkin . Olarga qaratpa ham kiris agzalar kiredi . Soz dizbegi , gap ha'm qospa gaptin komponentlerin baylanistiriwda tiykargi grammatikaliq qurallar : soz formalari , komekshi sozler , orin tartip ha'm intonatsiya ulken ahmiyetke iye . Soz formalari . Bularg'a soz turlewshi qosimtalar kiredi . a ) seplik qosimtalari : mektepke bariw , tawg'a shigiw . Men awildan keldim . Sen u'yge barasan . b ) tartim qosimtalari : Ayguldin kitabi , mekteptin bagi . Daryanin eki boyi tog'ayliq . v ) betlik qosimtalapi : Olap keldi . Men mugallimmen . Sen studentsen . Komekshi sozler . Tirkewish , janapay , daneker ham komekshi atawishlar baylanistiriwshi qurallap xizmetinde qollaniladi . a ) tirkewishlep atawish sozler menen dizbeklesip kelip baylanistiradi . Dostim menen ushipastim . Anam menen oylastim . Sabaqtan son keldi . b ) komekshi atawishlar : Uydin aldinda terekler osip tup . Bolmenin ishine kirdi . v ) da nekerler : Ol birese magan , birese anasina qaradi . Inim ham sinlim meni izlep kelipti . g ) janapaylar : Bul gapke tusinbegen ol ayipli ma , tusindire almagan men ayipliman ba ? Orin ta'rtip . Soz dizbegi ham gapler bip - biri menen grammatikaliq qosimtalarsiz orin tartibi arqali da baylanisip keledi . Misali : biyik taw , jasil japiraq . Ayirim jagdaylarda sozlerdin orin ta'rtibinin ozgeriwi menen gap soz dizbegine , al soz dizbegi ga pke aynaliwi mu'mkin . Maselen : Kol teren . Teren kol . Shayir Berdaq . Bepdaq shayir .
Tilimizde ayirim sozler mani otkirligin payda etiw ushin orin tartibi ozgerip qollaniladi . Mis : Araladim Edil menen Jayiqti . Intonatsiya . Sintaksislik birliklerdin duziliwinde olar arasindag'i manilik qatnasti bildiriwde intonatsiya da tiykargi xizmet atqaradi . Intonatsiya arqali ajipalip turadi . Bul - kitap . Murat - tpaktopshi . Eki balali // ana . Eki // balali ana . Gaptin bilgelkili agzalari , qospa ga plerdin quramindag jay ga pler kopshilik jagdayda komekshi sozlersiz intonatsiya arqali baylanisadi . MisaliU Alma , erik , shabdal gulledi . Ol keldi , men kettim . Sintaksislik birliklerdin komponentleri arasindagi baylanis eki turli bolip keledi . Dizbekli baylanis ham baginin qili baylanis . Dizbekli baylanista bir birine ga rezsiz , ten manili sintaksislik birlikler baylanisadi . Al , baginin qili baylanista bir - birine garezli , biri ekinshisine baginip baylanisatugin sintaksislik birliklerdi baylanistiradi . Bul eki baylanista da uliwma semantikaliq jaatan oz - ara baylanis bap . Olardi baylanistiratugin grammatikaliq qurallar intonatsiya , sozlerdin orin tartibi , komekshi sozler eki baylanista da boladi . Al , baginin qili baylanistin tiykargi qurali soz formalari bolip esaplanadi . Dizbekli baylanisqa jay ga plerdegi ten manidegi birgelkili agzalardin ha'm dizbekli qospa ga plerdin quramindagi jay gaplerdin baylanisi kiredi . Olar da neker sozler ha'm intonatsiya arqali baylanisiwi mu'mkin . Misali : Aqilbek kishipeyil , aqilli , til algish bala . Ag'am u'yge qaytip kirdi de men mektepke kettim . Dizbekli baylanis ashiq ha'm jabiq dizbekli baylanis bolip keledi . Baginin ' qili baylanista komponentleri biri ekinshisin bagindiriw joli menen baylanisadi . Bul baylanis soz dizbegi , jay gapler ha'm qospa ga plerdin komponentleri arasinda boladi . Baginin qili baylanistin turleri haqqinda hazirgi turkiy tillerde har qiyli pikirlep bar . N.K.Dmitriev turkiy tillerde sintaksislik baylanistin ush turin korsetedi : kelisiw , basqariw , jupkerlesiw . Ha'zirgi qaraqalpaq tilinde izafetlik baylanis dep jurgiziletugin ( mekteptin bagi ) turin N.K.Dmitpiev kelisiw usilina kirgizedi . Al , hazirgi qazaq tilinde matasiw dep ataydi . Usi koz - qarastan hazirgi qaraqalpaq tilindegi izafetlik baylanisti kelisiw usilina jatqariwg'a boladi . Biraq izafetlik usil hazirgi qaraqalpaq tilinde oz aldina bir usil retinde u'yrenilip kiyatir . Solay etip , hazirgi qaraqalpaq tilinde baginin qili baylanistin tort usili bar . 1. Kelisiw 2. Basqariw 3. Jupkerlesiw 4. Izafet ( uylesiw ) . Baginin qili baylanista birewi bas komponent , al ekinshisi bagininqi komponent boladi . Kelisiw . Bul gaptegi soerdin arasindagi baylanistin bir turi . Onin negizgi formasi , yagniy grammatikaliq korsetkishi betlik qosimtalar esaplanadi . Sonliqtan , eki soz ga pte bet , san formalari arqali baylanisip kelse , bunday baylanis kelisiw dep ataladi . Kelisiw gapte bas agzalar baslawish ham bayanlawish arasinda boladi . Mis : Men keldim . Sizler barin . Bunda 1 - gap I bet birlik sanda , 2 - gapte II bet koplik sanda eki so`z kelisiw usilinda baylanisqan .
Sen ketpe . Bul gapte II bet biplik san , biraq betlik forma joq , sebebi buyprq meyil II bette betlik formaga iye bolmaydi . Sabirov Qaliylani qaytarip jiberdi . Olar Qaliylani qaytarip jiberdi . Bul ga plerde 1 - gapte III bet birlik sanda , al 2 - ga pte III bet koplik sanda baylanisip kelgen . Biraq , grammatikaliq forma qaytarip jiberdi eki gapte de birdey . Sonliqtan , qaraqalpaq tilinde kelisiw usili bette toliq bolgan menen sanda toliq bolmaydi . Mis : Ol student . Olar student . Basqariw . Tiykargi grammatikaliq korsetkishi baris , tabis , shig is , orin sepliklerin in qosimtalari ham komekshi sozler . Bagindiriwshi soz benen bag'iniwshi soz usi seplik formalari ham komekshi sozler arqali baylanisip keledi . Mis : Aqil jastan shigqdi , Hasil tastan shig'adi . Misaldagi « shig adi » so'zi bag'indiriwsha al « jastan » > baginiwshi komponent shig is seplik formasi arqali baginip baylanisqan . Basqariw eki tu pli : feyil basqariw ham atawish basqariw bolip keledi . Atawish basqariwda bagindiriwshi soz atawish sozlerden boladi . Mis : Elimiz togqyg'a bay . Pal qanttan mazali . Sonday - aq , basqariw seplik qosimtalari ham komekshi sozler arqali da boladi . Komekshi sozler ( tirkewish ) arqali baylanisadi . Mis : Awilg'a qaray kiyatirman . Seni kutip keshke shekem otirdim . Basqariw arqali baylanisqanda baginiwshi sozge bagindiriwshi , sozge qarap qosimtalar qosiladi . Bul ayirim jagdaylarda leksikaliq manige de tasir jasaydi . Misali : sutten ishiw , ( aziraq ishiw ) , su'tti ishiw ( barlig in ) . Bul misalda seplik qosimtalari uliwmaliq manige tasir jasag'an . Jupkerlesiw . Tas jay , jun gezleme , tez islew , aytilg'an soz usag an soz dizbekleri jupkerlesiw usili menen baylanisqan . Olapdin komponentlepi arasinda hesh qanday betlik , seplik qosimtalari joq Olardi baylanistirip turg an intonatsiya ha'm sozlerdin orin ta'rtibi . Sozler qatar turip hesh qanday qosimtalarsiz orin tartibi arqali manilik jaqtan baylanisiwin jupkeplesiw deymiz . Tomendegi sozler jupkeplesiw usili menen baylanisadi . 1. Kelbetlik , sanliq , almasiq , kelbetlik feyil , ra wish sozler atliq sozler menen dizbeklesiw arqali : qizil koylek , on bala , usi u'y , kop kitap , oqigan bala . 2. Ra wish , kelbetlik , eliklewish sozler , hal feyili , feyil sozler menen dizbeklesiw arqali aste soylew , kop oqiw , jaqsi islew , madeniyatli soylew , jalt qaraw , qizip soylew , sekirip otiw , juwirip bariw t.b. Izafet . Tiykargi grammatikaliq korsetkishi iyelik sepliginin formasi ham tartim qosimtasi . Mis : suwdin agisi , terektin japiragi . Bunda keyingi sooler bagindiriwshi komponent boladi . Ha'zirgi qaraqalpaq tilinde izafetlik dizbekler ush turde ushirasadi . 1. Bag iniwshi soz ashiq iyelik sepliginde turadi , jalganiwi shart . Mis : Murattin uyi , Guljannin balasi , garrinin aqligi . 2. Bag iniwshi sozge iyelik sepliginin qosimtasi jalganbawi mu'mkin . Mis : bulaq suwi , mektep bagi , mektep direktori t.b. 3. Izafetlik dizbekler qospa sozlerge aynalip ketken . Mis : Aral tenizi , balalar baqshasi , No`kis qalasi , Berdaq mektebi t.b.
Til - xaliqtin biybaha bayligi . Biz oz oyimizdi , pikirlerimizdi til arqali basgag jetkeremiz . Bul ushin ga plerden paydalanamiz . Gap sozlerdin soz dizbeginin oz - ara baylanisqa tosken izbe - izlik tartibi negizinde juzege keledi . Har qanday dara manistegi sozler siyaqli , soz dizbegi gap duziwdegi tiykargi material bolip esaplanadi . Soz dizbegi - bul sintaksislik kategoriya . Sonliqtan ol sintaksistin ' izertleytugin maselelerinin biri . Sintaksistin tiykargbirliklerinin biri soz dizbegi bolip esaplanadi . Tilimizdegi sozler bir - biri menen harrqiyli baylanisqa tusedi . Suzlerdin bir - biri menen bagininqli baylanisi na'tiyjesinde soz dizbegi payda boladi . Eki yamasa bip neshe manili sozlerden duzilip , bagininqili baylanis na'tiyjesinde bir grammatikaliq putinlik , semantikaliq mani bildiretugin sozlerdin toparin soz dizbegi deymiz . Misali : kitapti oqiw , jas bala , jagimli samal , bagdin miywesi ha'm t.b. Soz dizbeklerinde bip basqapiwshi ( bas ) , al qalganlari bagininqi sinap boladi . Soz dizbegi gapti duziw ushin tiykargi material bolip esaplanadi . Qa'legen soz dizbeklesiw arqali soz dizbegin payda ete bermeydi . Soz dizbekleri tek grammatikaliq jaqtan gana emes , al manilik , logikaliq jaqtanda baylanisadi . Maselen , teren kol , qalin tog'ay soz dizbeklerin qalin ko1 , teren tog'ay dep ozgerte almaymiz . Demek , soz dizbegi manilik ham grammatikaliq jaqtan bagina baylanisqan eki yamasa onnanda kop toliqmanili sozlerdin dizbeginen payda bolgan sintaksislik birlik bolip tabiladi .
Soz dizbekleri turkiy tillerde arnawli turde izertlengen H.A.Baskakovtin << Slovosochetanie v kapakalpakskom yazike » > Sapievtin « Turkmen a debi dilinde soz tuzimlepi » , Balaqaevtin « Osnovnie tipi slovosochetaniy v kazaxskom yazike » ha'm t.b. miynetlerde soz dizbekleri , olardin du ziliw jollapr , turleri joninde ken pikirler aytig'g'an . Ha'zirgi qaraqalpaq tilinde soz dizbekleri H.A.Baskakovtin « < Qaraqalpaq tilindegi atpibutiv soz dizbeklerinin turleri » , « Qaraqalpaq tilindegi soz dizbekleri » maqalalarinda , E.Dawenovtin « Hazirgi qaraqalpaq tilindegi soz dizbekleri >> ham « Qaraqalpaq tilindegi feyil soz dizbekleri ham olardin du ziliw jollari » > degen arnawli miynetlepide soz dizbeklerin ken tu pre izertlegen . Sonday - aq , << Ha'zirgi qaraqalpaq adebiy tilinin grammatikasi » nda soz dizbekleri , olardin ' plepi haqqinda aytilgan . Sozler bir ma'nini bildirse , soz dizbegi en ' kemi toliq manili eki sozdin sintaksislik baylanisiwinan payda bolgan qospa tusinikti an latadi . Maselen , belgili adam , jagimli samal , altin saat , gullengen awil h.t.b. Bul soz dizbeklerinin sinaplari tek bip soz emes , al basqa sozler menen de dizbeklesip keledi . Misali : uzin bala , jas bala , jaqsi bala , aqilli bala h.t.b. turinde ozgertiwge boladi . Usi ozgesheliklerine qaray tilimizdegi soz dizbekleri eki turli bolip keledi . 1. Erkin soz dizbekleri . 2. Turaqli soz dizbekleri . Grammatikaliq qurilisi jaginan erkin soz dizbegi de , turaqli soz dizbegi de birdey , al semantikasi jaginan putkilley parq qiladi . Sonliqtan erkin soz dizbegi grammatikada , al turaqli soz dizbegi leksikologiyada u'yreniledi . Erkin soz dizbeklerinde sin arlari ozlerinin leksikaliq manilerin saqlap qaladi , al turaqli soz dizbeklerinde sin aplarinin manileri ozgerip ketedi . Misali : joldan shig'iw , kozin jumiw , belin baylaw - erkin soz dizbekleri joldan shigiw - adasiw , aljasiw , koz jumiw - oliw , bel baylaw - kirisiw , tili uzin , tili qisqa turaqli soz dizbekleri . Turaqli soz dizbekleri tayap turindegi tariyxiy da wirlerde qaliplesken soz dizbekleri . Misali : Tu'ye u'stinen iyt qabiw , na zer taslaw , iyt olgen jer h.t.b. Bulardin ' sin aplarin ozgertiwge bolmaydi . Tilimizdegi geypara sozler sirtqi formasi jaginan soz dizbegindey bolip korinedi , sebebi olar duzilisi jaginan soz dizbegindey eki ha'm onnan da kop sozlerdin dizbeginen turadi . Misali : temir jol , tas komir , jigilip qaldi , qoyan ju'rek , dem aliw , at jaqli h.t.b. Bul qqspa sozler , sebebi eki soz dizbeklesip bir pu'tin mani bildiradi . Soz dizbekleri arasindagi sintaksislik baylanis , qatnas aniq sezilip turadi , al qospa sozlerde ashiq sezilmeydi . Solay etip , soz dizbegi keminde eki manili sozdin ' grammatikaliq birigiwi arqali ju zege keledi . Onin tiykargi belgisi eki manili soz bir - biri menen baginin qili baylanisadi . Soz dizbegi nominativ xizmet atqaradi . >>> Qaraqalpaq tilinde soz dizbeklerinin birewi bagindiriwshi sinari , al ekinshi bag iniwshi sinari bolip keledi . Soz dizbeklerinin bagindiriwshi sinari birde atawish sozlerden , birde feyil sozlerden bolip keledi . Soz dizbeklerinin quramindagi bagindiriwshi sozdin leksika - grammatikaliq belgilerine qaray , bag'indiriwshi sozdin qaysi soz shaqabinan boliwina qaray soz dizbekleri atawish soz dizbekleri ha'm feyil soz dizbekleri bolip ekige bolinedi . Soz dizbeklerinin en kop turi atawish soz dizbekleri . Atawish soz dizbeginde atawish sooler barqulla bagindiriwshi sinar boladi da , al atawish sozler menen manilik baylanista qollanilatug in sozler baginiwshi sinar bolip keledi . Qaraqalpaq tilinde atawish soz dizbeginin bagindiriwshi sinari sipatinda atawish sozlerden kobinese atliq sozler bolip keledi . Al baginiwshi sinar sipatinda atliq ha'm atliqlasqan kelbetlik , sanliq , kelbetlik feyil , almasiq , pa wish h.t.b. sozler baylanisip keledi . tomendegidey Ha'zirgi qaraqalpaq tilinde atawish soz dizbeklerinin turlerin ushiratamiz . 1. a ) atliq + atliq : tas jay , altin juzik , agash korip , jipek opamal . b ) iyelik sepligindegi atliq + atliqtin ' tartim jalgawi : ga'ptin mazmuni , eginnin ' zu ra a ti , g'arrinin aqligi h.t.b. v ) qaytalang an atliq + atliq : qap - qap un , qazan - qazan awqat , qopa - qopa mal . 2. kelbetlik + atliq : uzaq jol , ken dala , biyik jay , oyli - shuqirli jerler , suliw qiz h.t.b. 3. kelbetlik atliq + atliq : qizil shayi koylek , biyik okshe etik . 4. sanliq - atliq : biirjil , on eki ay , bes mashina , on oqiwshi , besinshi klass , ekinshi qabat h.t.b. 5. sanliq atliq - atliq : bir salim duz , bes qap un , qiriq gekter jer . 6. sanliq kelbetlik + atliq : eki balali ana , tort qabatli jay . 7. almasiq + atliq : anaw u'y , usi kisi , sol qiz , hamme jer . 8. kelbetlik feyil + atliq : islengen jumis , oqig'an bala , aytar soz t.b. 9. ra wish + atliq : kop adam , mol onim , az adam t.b. Bulardan basqa da atawish soz dizbeklerinin basqa soz shaqaplarinin bag'indiriwshi sin ar atinda qollanilatugin turleri ushirasadi . Misali : shig armadan uzindi , tilge itibar , deputatliqqa kandidat , wadege opadar , tog'ayg'a bay , paldan shiyrin , ilimnen biyxabar , hammege birdey , sizge kop . biltirgidan erte h.t.b. turleri qollaniladi . Feyil soz dizbekleri - soz dizbeklerinin en ulken bir turi . Feyil sozler soz dizbeklerinin quraminda bagindiriwshi sinar sipatinda qollanilip feyil soz dizbegin du zedi . Feyil sozler basqa sozlerdi basqariw uqibina iye . Sonliqtan feyil soz dizbeklerinin kopshiligi basqa soz shaqaplarin basqariw tiykarinda duzilgen . 1. ra wish + feyil : tez juriw , a ste soylew , erte keliw . 2. kelbetlik + feyil : jaqsi oqiw , onimli islew . 3. sanliq + feyil : ush ret jaziw , eki martebe ushirasiw . >>> 4. hal feyil + feyil : tarirarlap aytiw , dawislap oqiw , atizlar suwgapiw . 5. eliklewish + feyil : jalt qaraw , girra qaytiw , mirs - mirs kuliw .
6. baris , tabis , shigis , orin sepliklerindegi atliqlar + atliq : suwda juziw , mektepten qaytiw , awilga keliw . 7. atliq komekshi soz + feyil : pa't penen sekiriw , keleshek tuwrali oylaw , uyge qaray h.t.b. Solay etip , soz dizbekleri ga'p duziwdegi tiykargi material bolip esaplanadi . Atawish ham feyil so`z dizbekleri de tilimizde aktiv qollaniladi .


.
Download 25.85 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling