Soliqlar va soliqqa tortish


Download 5.01 Kb.
Pdf ko'rish
bet14/20
Sana14.02.2017
Hajmi5.01 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20

Nazorat savollari 
1.
 
Soliq majburiyati deganda nima tushniladi? 
2.
 
Soliq qarzini vujudga kelish sabablari nimadan iborat? 
3.
 
Soliq hisobotlarini taqdim etish tartibini tushuntiring? 
4.
 
Soliq qarzi, penya va umidsiz qarz tushunchalariga ta’rif bering. 
5.
 
Soliq  to’lovchilarga  soliq  qarzi  haqidagi  ma’lumotnomalar  taqdim  etish  tartibini 
tushuntirib bering. 

 
106 
9-mavzu. Yuridik shaxslarning foyda solig’i tushumini prognoz qilish tartibi 
 
Reja 
1.Foyda solig’ini prognozlash uchun zarur bo’lgan ko’rsatkichlar. 
2. Foyda solig’i bo’yicha tushumlarni prognoz qilish tartibi. 
3. Iqtisodiyotni modernizatsiya va diversifikatsiya qilish davrda soliq imtiyozlarining foyda 
solig’idan tushumlarga ta’siri. 
 
Tayanch so’z va iboralar 
Mahsulot (ish, xizmat) realizatsiyasidan tushum, yalpi tushum, sotishdan sof tushum, yalpi 
foyda,  umumxo’jalik  faoliyatidan  olingan  foyda,  soliq  to’langungacha  foyda,  soliqqa  tortiladigan 
baza, o’rtacha o’sish stavkasi, o’rtacha o’sish koeffitsiyenti 
 
1.  Foyda  solig’ini  prognozlash  uchun  zarur  bo’lgan  ko’rsatkichlar.  Ma’lumki,  iqtisodiyotga 
bozor  munosabatlari  sari  yuz  tutilganiga  qadar  xo’jalik  yurituvchi  sub’ektlarning  byudjet  bilan 
aloqalari  foydaga  nisbatan  ham  mavjud  bo’lib,  ular  turli  xildagi  uylab  topilgan  “to’lovlar”, 
“ajratmalar” va xokozalar shaklida amalga oshirilar edi. Masalan “fond haqi to’lovlari”, “foydaning 
ozod  qoldig’i”,  “mehnat  resurslari  uchun  to’lovlar”,  “foydadan  ajratmalar”  va  hokazolar  shular 
jumlasidandir.  Nazarimizda  ularning  nomlari  yoki  atalishi  turlicha  bo’lsada,  ular  o’zlarining 
mohiyati  jihatidan  soliqlardan  hech  bir  farq  qilmasdi.  Iqtisodiy  islohotlarning  birinchi  bosqichida 
korxonalar  uchun  belgilangan  soliqlarning  yuqori  stavkalari  ijobiy  natijalar  bermadi,  ishlab 
chiqarishni  rivojlantirish  va  uni  texnik  jihatdan  qayta  qurollantirish  uchun  etarli  mablag’larni 
yo’naltirish  imkonini  bermadi.  Respublika  hukumati  buni  hisobga  olgan  holda  foyda  solig’i 
stavkasini bosqichma – bosqich pasaytirish maqsadli siyosatini  yuritib kelmoqda: 1995  yilda joriy 
etilgan davridan boshlab uning stavkasi 38 foizdan 2005 yilda 15 foizgacha yoki 23 foizlik punktga 
pasaytirildi, 2011 yilga kelib esa 9  foizgacha pasaytirildi. 
Bunda  2004  yilgi  davlat  byudjeti  daromadlarida  foyda  solig’i  salmog’i  11,3  foizni  tashkil 
etdi,  2011  yilda  5,1  foiz  darajasida  bo’ldi.  Bundan  tashqari,  tovarlar  ishlab  chiqarilishini 
rag’batlantirish hamda xorijiy investitsiyalarni jalb etish uchun qulay sharoitlar yaratish maqsadida 
ayrim  yuridik  shaxslar,  xususan  quyidagilar  uchun  foyda  solig’ining  pasaytirilgan  stavkalari 
belgilangan: 
- o’zi ishlab chiqargan tovarlarni EAVga eksport qiluvchilar; 
Respublika  iqtisodiyotiga  xorijiy  investitsiyalar  jalb  etilishni  rag’batlantirish  soliq 
siyosatining  ustuvor  jihatlaridan  biri  sanalib,  ular  investitsiyalarga  bo’lgan  keskin  ehtiyoj 
muammosini  ma’lum  darajada  hal  etadi  va  joriy  iste’mol  uchun  resurslarni  oshirish  imkonini 
beradi.  Xorijiy  investorlar  uchun  pasaytirilgan  stavkalar  va  ayrim  hollarda  foyda  solig’idan  ozod 
qilishni  nazarda  tutuvchi  foyda  solig’iga  tortish  qulay  tizimining  yaratilishi  qo’shma  korxonalar 
sonining ortishiga olib keldi – so’nggi yillar ichida ularning soni ikki barobar ortdi va 3000 tadan 
oshdi. 
Mahalliy  mahsulot  eksportini  va  mamlakatga  erkin  almashtiriladigan  valyuta  tushumlarini 
orttirish  respublika  iqtisodiy  tarao’o’iyotining  boshqa  ustuvor  vazifasi  sanaladi.  Mazkur  vazifani 
muvaffaqiyatli  hal  etish  uchun  mahsulot  ishlab  chiqarishning  umumiy  hajmida  eksport  ulushi  15 
foizdan  30  foizgacha  bo’lganda  mulkchilik  shaklidan  qat’i  nazar  eksportchi  korxonaning  foyda 
solig’i stavkasi 30 foizga pasaytiriladi, sotishning umumiy hajmida eksport ulushi 30 va undan ortiq 
foizni tashkil qilganda belgilangan stavka 50 foizga pasaytiriladi. 
Umuman olganda soliqqa tortiladigan foydani shakllantirish mexanizmi soliqqa tortishning 
xalqaro tamoyillariga yaqinlashmoqda. 
Yuqoridagilardan  xulosa  qilib  shuni  aytishimiz  mumkinki,  yuridik  shaxslardan  olinadigan 
foyda solig’iga  soliq  tizimida Davlat byudjeti daromadlarini  ta’minlovchi asosiy manbalardan  biri 
sifatida  o’rin  berilganidan  tashqari,  bozor  iqtisodiyoti  davrida  ushbu  soliq  korxonalarning  ishlab 
chiqarishning rivojlantirishga rag’batlantiruvchi eng muxim omillardan biri sifatida o’rin berilgan.                                                                                                     
Yuqoridagi muloxazalarimizdan ko’rinib turibdiki, foydadan olinadigan soliq mamlakatimiz 

 
107 
soliq  tizimida  byudjet  manfaatlari  nuktai  nazaridan  olib  karalganda  markaziy  urinlardan  birini 
egallayetir.  Bundan  bu  soliq  davlatning  soliq  siyesatini  amalga  oshirishda  muxim  qurol  ekanligi 
yakkol  kurinib  albatta,  bu  soliqning  soliq  tizimida  tutgan  urni  va  ahamiyati  to’g’risida  fikr 
bildirilayetgan paytda fakat uni byudjet manfaatlari nuqtai nazaridan karashning o’zi etarli emasdir. 
Buning boisi shundaki, bu soliqning iqtisodiyotda tutgan urni va ahamiyatini to’liq ko’rsatish uchun 
uni xo’jalik yurituvchi sub’ektlar bilan byudjet o’rtasidagi munosabatlardagi rolini xam aks ettirish 
lozimdir. 
2  Soliq  turlaridan  foyda  solig’i  bevosita  soliqlar  tarkibida  jismoniy  shaxslardan  olinadigan 
daromad solig’idan keyin salmokli  o’rinni egallaydi.  
2008  yilda  foyda  solig’i  davlat  byudjeti  daromadlari  tarkibida  5,1%ni,    bevosita  soliqlar 
tarkibidagi salmog’i 20,1 %ni tashkil qilgan. 
2010  yilda  foyda  solig’i  davlat  byudjeti  daromadlari  tarkibida  4,9%ni,  bevosita  soliqlar 
tarkibidagi  ulushi  18,9  %ni  tashkil  qilgan.  O’zbekiston  Respublikasi  Prezidentining  2010  yil  24 
dekabrdagi  1449-sonli  «Asosiy  makroiqtisodiy    ko’rsatkichlar  va  byudjet  parametrlari» 
to’g’risidagi qaroriga muvofiq 2011 yil uchun foyda solig’i bevosita soliqlar tarkibida  5,1 foizni,  
bevosita soliqlar tarkibidagi ulushi 19,5 % ni tashkil qilgan. 
 
Foyda solig’ining davlat byudjetidagi salmog’i (foiz) 
Yillar 
2004 
yil 
2005 
yil 
 
2006 
yil 
2007  
yil 
2008  
yil 
2009  
yil 
2010  
yil 
2011  
yil 
 Foyda 
solig’ining 
d.b. ulushi 
11,1 
10,3 
11,4 
6,5 
4,5 
5,2 
4,9 
5,1 
 
Foyda  solig’i  bo’yicha  tushumning  yildan  yilga  tushib  ketishiga  sabab  kichik  korxona  va 
mikrofirmalarni  2005  yil  ikkinchi  yarim  yillikdan  boshlab  soddalashtirilgan  soliq  tizimiga 
o’tishidir. Shuningdek, soliq siyosati davlat byudjetining daromadlar qismida bevosita soliqlarning 
o’rniga  bilvosita  soliqlar  hamda  resurs  to’lovlari    ulushini  oshirishga  qaratilgan.  Shu  bilan  birga 
ishlab chiqarishni rag’batlantirish maqsadida soliq stavkalarini yildan yilga pasaytirib borilishi soliq 
tushumlariga o’z ta’sirini o’tkazmasdan qolmaydi.  
Foyda solig’ining prognozini tashkil qilish maksadida davlat soliq organlari ma’lum ishlarini 
amalga oshirishlari kerak va zarur bo’lgan asosiy ko’rsatkichlarni jamlashlari kerak:  
Foyda  solig’ini  prognozlashtirishda  foyda  solig’ini  to’laydigan  soliq  to’lovchilar  ro’yxati; 
foyda  solig’idan  berilgan  imtiyozlar  summasi;  soliq  to’lovchi  sub’ektlarning  ishlab  chiqarish 
to’g’risidagi  ma’lumotlar;  soliq  stavkalari;  xo’jalik  sub’ektlarini  joriy  davrda  olgan  foyda 
to’g’risidagi  ma’lumotlar;  debitorlik,  kreditorlik  qarzlar  va  soliq  qarzi  to’g’risidagi  ma’lumotlar; 
foyda solig’ini prognoz qilishda  korxona va tashkilotlarning moliyaviy-xo’jalik natijalari  haqidagi  
hisobotlari kerak bo’ladi. 
Soliq  tushumini  reja  tahminiga,  uning  o’zgarishiga  barcha  iqtisodiy  omillar  katta  ta’sir 
ko’rsatadi.  
Ushbu  omillarning  asosiysi  bo’lib  soliq  bazasini  to’g’ri  aniqlash    hisoblanadi,  chunki  soliq 
stavkasi  soliq  bazasiga  qo’llaniladi,  demak  soliq  bazasi  qanchalik  to’g’ri    hisoblangan  bo’lsa, 
byudjetga tushadigan tushumning miqdori  ham ko’p bo’ladi. 
Bundan  kelib    chikkan  holda,  foyda  solig’ini  rejalashtirishda:  jami  daromad  tarqibi,  jami 
daromaddan  chegirmalar,  umidsiz  qarzlar  bo’yicha  ma’lumotlar,  molyaviy  jazo  va  penya 
summalari,  asosiy  vositalar,  kimmatli  qog’ozlar  va  boshqa  aktivlarni  sotishdan  olgan  foyda 
(zararlari),  amortizatsiya  chegirmalari,  soliq  imtiyozlari  va    amaldagi  soliq  stavkalari  to’g’risida 
ma’lumotlar kerak buladi.  
Foyda  solig’i  prognozlashtirish  umumiy  usullaridan  kelib  chikkan  holda  amalga  oshiriladi, 
demak  jamlangan  statistik  ma’lumotlar  asosida,  soliq  organlarida  jamlanadigan  byudjetga 

 
108 
undirilgan tushumlarning asosida va soliq to’lovchi yuridik shaxslarni moliyaviy faoliyati  haqidagi  
hisobotlar asosida amalga oshiriladi. 
Birinchi  usulda  statistika  organlari  tomonidan  chop  etilgan    hisobotlardan  foydalanilsa, 
ikkinchi usulda byudjetga  haqikatda tushgan tushumlarning o’sish sur’atlaridan foydalangan holda 
amalga oshiriladi. 
Foyda  solig’ini    hisoblab  chiqishda  korxona  faoliyati  moliyaviy  natijalarini  to’g’ri 
shakllantirish  hamda shu faoliyat bilan bog’liq xarajatlarni  hisoblash muhim ahamiyatga ega. 
O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksiga asosan rezidentlarning, shuningdek O’zbekiston 
Respublikasida  faoliyatni  doimiy  muassasa  orqali  amalga  oshiruvchi  norezidentlarning  foydasi 
hamda  O’zbekiston  Respublikasi  rezidentlarining  va  O’zbekiston  Respublikasi  norezidentlarining 
chegirmalar qilinmagan  holda to’lov manbaida soliq solinadigan daromadlari  yuridik shaxslarning 
foyda solig’i ob’ekti bo’lib hisoblanadi. 
Soliq solinadigan baza jami daromad bilan chegirib tashlanadigan xarajatlar o’rtasidagi farq 
sifatida soliq solinadigan foydaning kamaytirilishi hisobga olingan holda hisoblab chiqarilgan soliq 
solinadigan foydadan kelib chiqib belgilanadi. 
O’tgan  soliq  davrlariga  tegishli,  joriy  soliq  davriga  o’tkazilishi  lozim  bo’lgan  zararlar 
mavjud bo’lsa, soliq solinadigan baza ko’chiriladigan zararlar summasiga kamaytiriladi. 
Jami  daromadga  tovarlarni  (ishlarni,  xizmatlarni)  realizatsiya  qilishdan  olinadigan 
daromadlar va boshqa daromadlar quyidagilar kiradi: 
Soliq  to’lovchining  qiymati  chet  el  valyutasida  ifodalangan  daromadlari  milliy  valyutada 
olingan  daromadlar  bilan  jamlangan  holda,  buxgalteriya  hisobi  to’g’risidagi  qonun  hujjatlarida 
nazarda tutilgan tartibda hisobga olinadi.  
Soliq tushumini prognoz qilish maqsadida quyidagilar soliq to’lovchining daromadi sifatida 
qaralmaydi: 

 
ustav fondiga  olingan hissalar, shu jumladan aksiyalarni  joylashtirish bahosining ularning 
nominal  qiymatidan  ortiq  summasi,  birgalikdagi  faoliyatni  amalga  oshirish  uchun  oddiy 
shirkat shartnomasi bo’yicha birlashtiriladigan mablag’lar;  

 
muassislar  tarkibidan  chiqilayotganda,  shuningdek  tugatilayotgan  yuridik  shaxsning  mol-
mulki  uning  muassislari    o’rtasida  taqsimlanayotganda  ustav  fondiga    hissa  doirasida 
olingan mablag’lar; 

 
oddiy  shirkat  shartnomasi  sherigining  shartnoma  sheriklari  umumiy  mulkidagi  ulushi 
qaytarib  berilgan  yoki  bunday  mol-mulk  bo’lingan  taqdirda,  hissasi  miqdorida  olingan 
mablag’lar; 

 
realizatsiya  qilinayotgan  tovarlar  uchun  boshqa  shaxslardan  dastlabki  haq  tarzida  olingan 
mablag’lar;  

 
qonun hujjatlariga muvofiq majburiyatlarni ta’minlash tariqasida garov yoki zakalat tarzida 
olingan mablag’lar ularga bo’lgan mulk huquqi boshqa shaxsga o’tadigan paytga qadar;  

 
byudjetdan berilgan subsidiyalar;  

 
olingan grantlar; 

 
sug’urta shartnomalari bo’yicha sug’urta tovoni  tariqasida olingan mablag’lar; 

 
ijaraga beruvchi ijara to’lovining qismi tariqasida olgan ob’ekt qiymatining qoplamasi; 

 
ixtiyoriy  tugatilayotgan  tadbirkorlik  sub’ekti  muassislaridan    ularning  majburiyatlarini 
bajarish uchun olingan mablag’lar.  
O’zbekiston Respublikasidagi to’lov manbaida soliq solinadigan dividendlar va foizlar jami 
daromaddan chegirib tashlanadi. 
Тovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan, shu jumladan yordamchi xizmatlar 
tomonidan  realizatsiya  qilishdan  qo’shilgan  qiymat  solig’i  va  aksiz  solig’i  chegirib  tashlangan 
holda olingan tushum tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan olinadigan daromaddir. 
Qurilish,  qurilish-montaj,  ta’mirlash-qurilish,  ishga  tushirish-sozlash,  loyiha-qidiruv  va 
ilmiy ishlar (xizmatlar) bo’yicha, shuningdek ob’ektlarni foydalanishga tayyor qilib qurish chog’ida 
shartnomaviy  baholardan  kelib  chiqib  haq  to’lash  uchun  hisob-kitob  hujjatlari  taqdim  etilgan, 
buyurtmachilar  tomonidan  bajarilgan  va  tasdiqlangan  ishlarning  qo’shilgan  qiymat  solig’i 

 
109 
kiritilmagan qiymati daromadga qo’shiladi. 
Тovarlar  (ishlar,  xizmatlar)  tannarxidan  yoki  tovarlar  olingan  bahosidan  past  baholarda 
realizatsiya  qilinganda,  shuningdek  tovarlar  (ishlar,  xizmatlar)  bepul  topshirilganda  soliq  solish 
maqsadlari  uchun  tovarlarni  (ishlarni,  xizmatlarni)  realizatsiya  qilishdan  olingan  tushum 
tovarlarning (ishlarning, xizmatlarning) tannarxi yoki tovarlar olingan baho asosida aniqlanadi. 
Soliq  kodeksiga  asosan  tovarlarni  (ishlarni,  xizmatlarni)  realizatsiya  qilishdan  olinadigan 
daromadga quyidagi hollarda tuzatish kiritiladi: 
1) tovarlar to’liq yoki qisman qaytarilganda;  
2) bitim shartlari o’zgarganda; 
3) baholar o’zgarganda, sotib oluvchi siylovdan foydalanganda; 
4) bajarilgan ishlar, ko’rsatilgan xizmatlardan voz kechilganda.  
Хo’jalik  yurituvchi  sub’ektning  boshqa  daromadlariga  tovarlarni  (ishlarni,  xizmatlarni) 
ishlab  chiqarish  va  realizatsiya  qilish  bilan  bog’liq  bo’lmagan  operatsiyalardan  olinadigan 
daromadlar kiradi: 

 
asosiy vositalari va boshqa mol-mulki chiqib ketishidan olinadigan daromadlar; 

 
mol-mulkni operativ ijaraga berishdan olinadigan daromadlar; 

 
asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni moliyaviy ijaraga berishdan olinadigan daromadlar; 

 
tekin olingan mol-mulk, mulkiy huquqlar, shuningdek ishlar va xizmatlar;  

 
inventarizatsiya  natijasida  aniqlangan  ortiqcha  tovar-moddiy  zaxiralar  hamda  boshqa  mol-
mulk qiymati tariqasidagi daromadlar; 

 
hisobot yilida aniqlangan o’tgan yillardagi daromadlar; 

 
majburiyatlarni hisobdan chiqarishdan olinadigan daromadlar;  

 
talablardan o’zganing foydasiga voz kechish shartnomasi bo’yicha olingan daromadlar; 

 
jami  daromaddan  ilgari  chegirib  tashlangan  xarajatlar  yoki  zararlarning  o’rnini  qoplash 
tarzida olingan daromadlar; 

 
xizmat ko’rsatuvchi xo’jaliklardan olinadigan daromadlar;  

 
birgalikdagi faoliyatda ishtirok etishdan olinadigan daromadlar; 

 
undirib olingan yoki qarzdor tomonidan tan olingan jarimalar va penya; 

 
valyuta  hisobvaraqlari  bo’yicha  kursdagi  musbat  farq,  shuningdek  chet  el  valyutasidagi 
operatsiyalar bo’yicha olingan daromadlar; 

 
dividendlar va foizlar; 
Asosiy  vositalar  va  nomoddiy  aktivlarni  moliyaviy  ijaraga  berishdan  olinadigan  daromad 
ijaraga beruvchining foizli daromadidir. 
Soliq to’lovchi tekin olgan mol-mulk, mulkiy huquqlar, shuningdek ishlar va xizmatlar soliq 
to’lovchining daromadi bo’ladi. 
Majburiyatlarni  hisobdan  chiqarishdan  olinadigan  daromadlarga  da’vo  muddati  o’tgan 
hisobdan  chiqarilgan  majburiyatlar,    sudning  yoki  vakolatli  davlat  organining  qaroriga  binoan 
hisobdan chiqarilgan majburiyatlar kiradi. 
Soliq  to’lovchining  byudjet  va  davlat  maqsadli  jamg’armalari  oldidagi  qarzining  qonun 
hujjatlariga muvofiq hisobdan chiqarilgan summalari daromad tarkibiga kiritilmaydi. 
Soliq solish bazasini aniqlashda ilgari chegirib tashlanmagan xarajatlarning va zararlarning 
o’rnini qoplash summasi jami daromad tarkibiga kiritilmaydi. 
Mahsulot  (ish,xizmatlar)  sotuvidan  olingan  daromad(foyda)  (ko’rilgan  zarar),  qo’shilgan 
qiymat  va  aksiz  soliqlari    hisobiga  olinmagan  holdagi  maxsulot  (ish,xizmatlar)ning  sotuvidan 
tushgan tushumlar bilan ushbu maxsulotlar (ish xizmatlar)ning tannarxiga kiritilgan ishlab chikarish 
va realizatsiya bilan  bog’liq bo’lgan xarajatlarning o’rtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Jo’natilishi 
lozim  bo’lgan  mahsulot,  bajarilishi  lozim  ish  va  xizmatlar  uchun  olinadigan    to’lov  soliqqa 
tortiladigan ob’ekt  hisoblanmaydi. 
Soliq  ob’ekti  aniklangan  so’ng  soliqni  prognoz  qilishda  belgilangan  soliq  stavkalaridan 
foydalanadilar. Soliq stavkalarining katta kichikligi bilan soliqlar tushumini prognozlashtirish uzviy 
bog’lik. 

 
110 
Foyda solig’ini  hisoblashda imtiyozlar summasi  ham to’g’ridan to’g’ri prognozlashtirilgan 
tushum summasi bilan bog’lik. 
Bugungi  kunda  amaliyotda  foyda  solig’ini  prognoz  qilish  asosan  quyidagicha  amalga 
oshiriladi: 

 
hakikatda tushgan tushum tahlili asosida;  

 
korxona  va  tashkilotlarni  moliyaviy  xo’jalik  faoliyati  to’g’risidagi  ma’lumotlari 
asosida. 
Birinchi usulda prognoz qilishda haqiqatda yillar bo’yicha tushum tahlil qilinib, koeffitsiyent 
asosida prognoz qilinadi. 
Masalan, 
«A» korxonaning soliq tushumlari bo’yicha oxirgi besh yillik tushumi 
 
Ko’rsatkichlar  
Yillar 
2006 y 
2007 y 
2008 y 
2009 y 
2010 y 
Тushum 
1523,0 
1524,7 
1624,0 
1459,2 
1525,7 
 
Тushum  bo’yicha  prognoz  qilishda  yillar  bo’yicha  o’rtacha  o’sish  koeffitsiyenti  topilib, 
oxirgi  yildagi tushumga  ko’paytiriladi  va bunga  ta’sir qilishi  mumkin  bo’lgan  omillar  o’rganilgan 
holda prognoz qilinadi. 
Masalan,  «B»  korxonani  2003-2006  yillardagi  tushumi  mavjud  bo’lgan  holda  2008  yil 
uchun prognoz qilaylik. 
 
Т/r  Yillar 
Тushum 
(ming 
sum) 
koeffitsiyent 
 

2007 
2453,0 

 

2008 
2420,1 
2420,1/2453=0,98 
 

2009 
2530.0 
2530/2420,1=1,04 
 

2010 
2576.2 
2576,2/2530=1,02 
 

2011 
2582,3 
2582,3/2576,2=1,002 
 

2012 
Prognoz =   O’rtacha o’sish 
koef.=(0,98+1,04+1,02+1,002)/4=1,01 
2582,3*1,01 
=2608,12 
 
Foyda  solig’ini  hisoblab  chiqarish  uchun  tannarx  va  davr  xarajatlarini  yalpi  tushumdan 
ayirib,  ya’ni  O’zbekiston  Respublikasi  Vazirlar  Mahkamasining  1999  yil  5  fevraldagi 
«Mahsulot(ish, xizmatlar) ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni 
shakllantirish tartibi to’g’risida»gi Nizom hamda Soliq kodeksining 146, 147 moddalariga asosida 
aniqlanadi. 
Makrodarajada prognoz qilishda Iqtisodiyot Vazirligi va Davlat statistika qo’mitasi, quyidagi 
statistika  idoralari  tomonidan  tayerlangan  korxonalarning  moliyaviy  natijalari    hisobotlari  asosida 
prognoz  qilishda  korxonalarni  ishlab  chiqarish  hajmi,  mehnat  va  mehnatga    haq  to’lash    haqidagi  
hisobotlar,  mahsulotning  tannarxi,  tayyor  mahsulotni  realizatsiyasi  to’g’risidagi    hisobotlari, 
korxonalarni  debitorlik  va  kreditorlik  qarzlari  to’g’risidagi  malumotlar,  amaldagi  soliq  stavkalari, 
soliq turlari bo’yicha berilgan imtiyozlar va boshqa ma’lumotlardan foydalaniladi. 
3.  Soliq  imtiyozlari  soliq  mexanizmining  tarkibiy  qismlaridan  biri  bo’lib,  soliq  tizimida 
muhim  o’rin  tutadi.  Soliq  imtiyozlari  vositasida  soliqlarning  rag’batlantirish  va  tartibga  solish 
funksiyalari bajariladi. 
Iqtisodiyotni 
modernizatsiya 
va 
diversifikatsiya 
qilish 
davrda 
soliq 
imtiyozlari 
rag’batlantirishning muhim omili bo’lib, ular bozor munosabatlariga o’tish davri uchun xos bo’lgan 
eng muhim iqtisodiy vazifalarni xal etishga yo’naltirilgan bo’lishi lozim. Lekin shu asosiy vazifani 

 
111 
belgilashga  noto’g’ri  yondashish  soliq  imtiyozlaridan  foydalanishning  hech  qanday  samara 
bermasligiga  olib  keladi.  Bizning  fikrimizcha,  xozirgi  paytda  soliq  imtiyozlari  avvalo  har 
tomonlama  milliy  ishlab  chiqarishni  yuksaltirishga  qaratilgan  bo’lishi  lozim.  Ishlab  chiqarishga 
soliq  imtiyozlarini  taqdim  etishdan  yutqazilgan  byudjet  daromadlari  yoki,  boshqacha  aytganda, 
soliq  harajatlari  yaqin  davr  ichida  ishlab  chiqarish  rivojlanishi,  iqtisodiyotda  yuzaga  keladigan 
nomutanosiblikni oldini olish va yo’qotishga xizmat qilishi va shu orqali albatta qoplanishi lozim. 
Aks  holda  soliq  imtiyozlarini  berishdan  xech  qanday  ma’no  bo’lmaydi.  Respublikamizda  ko’p 
hollarda berilgan  imtiyozlardan  samarali foydalanmaslik,  imtiyozlarni  taqdim  etishdan  ko’zlangan 
maqsadlarning  ruyobga  chiqmasligi,  ya’ni  imtiyozlarning  ishlamasligi  kuzatilmoqda.  Buning  bir 
necha  sabablari  bor.  Xususan,  bular  soliq  imtiyozlarining  ma’lum  davr  uchun  xos  bo’lmagan 
tarkibda  joriy  etilishi,  mukammal  bo’lmagan  imtiyozlarning  belgilanishi,  aks  ta’sir  etuvchi 
omillarning  e’tiborga  olinmasligi,  xo’jalik  sub’ektlarining  moliyaviy-iqtisodiy  jihatdan  nochorligi 
tufayli soliq imtiyozlaridan foydalanish iikoniyatlarining mavjud emasligi va boshqa sabablardir. 
 Imtiyozlar  soliqdan  ozod  qilishi,  chegirtmalar  va  to’lov  muddatlarini  kechiqtirish  kabi 
usullarda bo’lishi mumkin. 
O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq soliq bo’yicha imtiyozlari  quyidagi 
yo’nalishlarda berilgan: 
1.
 
Soliq to’lashdan ozod etish; 
2.
 
Yangi to’zilgan korxonalar uchun imtiyozlar; 
3.
 
Soliqdan vaqtincha ozod etish; 
4.
 
Soliq solish bazasini kamaytirish; 
5.
 
Chet ellik investorlarga imtiyozlar berish; 
6.
 
Mahalliy hokimiyat va boshqaruv idoralari tonidan beriladigan imtiyozlar; 
7.
 
Soliqlardan qisman ozod etish; 
8.
 
Tovar eksportiga imtiyoz berish va boshqalar. 
 Davlat  iqtisodiyotni  biron-bir  tarmog’ini  rivojlantirishga  rag’batlantirish  uchun  imtiyozlar 
tizimidan  keng  foydalanadi.  Tarmoqni  yoki  biron  faoliyat  turini  rivojlantirishda  dastlab  keng 
miqyosda  imtiyozlar  beriladi,  keyinchalik  rivojlanish  izga  tushgandan  so’ng  soliq  imtiyozlarini 
qaytarib olish boshlanadi. 
 Respublikamiz  soliq  tizimida  ham  soliq  imtiyozlaridan  keng  foydalanadi.  Hozirgi  paytda 
soliq  bo’yicha  imtiyozlardan  asosan  chet  el  investitsiyasini  jalb  etishda,  kichik  va  o’rta 
tadbirkorlikni  rivojlantirishda,  korxona  va  tashkilotlarni  investitsion  faoliyatini  rag’batlantirishda 
va  boshqa  maqsadlarda  keng  foydalanilmoqda.  Yangi  tashkil  etilgan  korxonalar,  eksportga 
yo’naltirilgan  tovar  ishlab  chiqaruvchi  korxonalar  ham  soliq  bo’yicha  imtiyozlar  ko’zda  tutilgan. 
Kodeksdan tashqari soliq imtiyozlari bo’yicha hukumatimiz tomonidan bir qator qonun va qarorlar, 
Prezident farmonlari qabo’l qilindi. Bu qaror va farmonlar asosida imtiyozlar tizimi amal qilmoqda. 
 Ma’lumki, yuridik shaxslar to’laydigan asosiy soliq turlaridan biri foyda solig’idir. Korxona 
xo’jalik-moliyaviy faoliyatining natijasi bo’lgan foydadan byudjetga undiriladigan ushbu soliqning 
korxona  faoliyatiga  ta’siri  katta.  Demak,  foyda  solig’i  bo’yicha  imtiyozlar  korxonani  investitsion 
faoliyatiga ishlab chiqarishni kengaytirishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.  
Ushbu soliq turi buyicha beriladigan soliq imtiyozlari masalasiga tuxtalmokchimiz. Imtiyoz, 
soliq  bilan  tartibga  solib  turishning  asosiy  mexanizmi  hisoblanadi.  Shuning  uchun  soliq 
qonunchiligida  ko’zda  tutilgan  foyda  solig’i  buyicha  imtiyozlar  buyicha  aloxida  bo’limlar  karab 
chiqilgan.  Barcha  soliq  imtiyozlari  bir  xil  maqsadga,  ya’ni  soliq  to’lovchilarning  soliq 
majburiyatlari  miqdorini  kiskartishga  karatilgan  umumiy  maqsadga  ega.  Ammo  ular  bajarayotgan 
ishlari va  ularni realizatsiya qilish  yullari bilan  bir-biridan fark  kiladi.  Shu  yondashuvlardan kelib 
chiqib, foydani soliqka tortish vaqtida  beriladigan imtiyozlarni  kuyidagi asosiy  guruhlarga bo’lish 
mumkin: 
Birinchi guruh - ayrim yuridik shaxslarni soliq to’lashdan tulik ozod qilish. Bu imtiyozlarni 
tahlil qilish shuni kursatmokdaki, haqikatda  barcha imtiyozlar  ma’lum bir  yo’nalishga ega bo’lsa-
da,  ulardan  ayrimlari  ko’zlangan  maqsadlarga  etib  bormayapti  va  soliq  to’lashdan  kochish 
maqsadida tez-tez foydalanilyapti. Ayniksa, urush va mexnat nogironlari mexnatidan foydalanuvchi 

 
112 
korxonalar uchun belgilangan imtiyozlar ijtimoiy harakterga ega bo’ladi. Ammo, bu ishlar bunday 
kategoriya  shaxslarni  ijtimoiy  ximoyalanganligini  ta’minlamaydi,  chunki  korxonalar  uchun  bu 
imtiyozdan  foydalanish  uchun  ularni  fakat  ishga  qabul  kilsa  bo’ldi.  Ayrim  xolatlarda  imtiyozni 
olish uchun korxonalar nogironlarni rasman yollashmokda. Bunday vaqtda bu imtiyozdan noto’g’ri 
foydalanayotganligini  isbotlash  o’iyin  bo’ladi.  Shu  munosabat  bilan  soliq  idoralari  ushbu 
tashkilotlarda  nogironlar  haqikatdan  ishlayotganligini  aniklash  maqsadida  kushimcha  tekshirish 
o’tkazishga  majbur  bo’lishadi.  Bu  vaziyatda  nogironlarni  ijtimoiy  ximoya  qilish  masalasi  xal 
bo’lmay  qolmoqda,  byudjet  esa  korxonalarni  soliq  to’lashdan  ozod  qilish  evaziga  ko’plab 
yo’qotishni boshidan kechirmokda. Shunday imtiyozni kullaydigan ko’plab, davlatlar imtiyozlardan 
noto’g’ri  foydalanish  muammolari  bilan  tuknash  kelmokdalar  va  ularni  bekor  qilishda 
kiynalishmokdalar.  Jaxon  tajribasi  ijtimoiy  vazifalarni  soliq  choralari  bilan  emas,  balki  ijtimoiy 
siyosat orqali xal kilinishi kerakligini tasdiklaydi. 
Ikkinchi  guruh  -  vaqtinchalik  “soliq  tanaffuslarini”  berish  va  foyda  solig’i  to’lashdan 
vaqtinchalik  ozod  qilish.  O’zbekiston  Respublikasi  Soliq  Kodeksi  va  Prezident  qarorlari  asosida 
chet el sarmoyasi ishtirokidagi ishlab chiqarish korxonalariga  “soliq tanaffusi” kurinishida imtiyoz 
berilgan.  
Agar  2001  yilda  kushma  korxonalar  buyicha  soliq  tulangunga  kadar  bo’lgan  foyda  ulushi 
Respublika buyicha  jami  foydaning 11,4%  ni tashkil  qilgan    bo’lsa,  qo’shma  korxonalar  bo’yicha 
foyda solig’i  summasi  jami  foyda solig’i summasining 2,8 %ini  tashkil  qildi.  Respublika  byudjeti 
fakat  “soliq  tanaffuslari”  hisobidan  2001  yil  davomida  4,1  mlrd.  sumlik  yo’qotish  ko’rdi  yoki  bu 
summa foyda solig’idan tushumlarning 5% ni tashkil kildi. 
Iqtisodiyotni  modernizatsiya  va  diversifikatsiya  qilish  davrda  xorijiy  investorlarga 
imtiyozlar  berish  ko’plab  chet  el  investitsiyasini  jalb  qilish  maqsadiga  qaratilgan.  Ammo,  chet  el 
investitsiyasini  jalb  qilishga  yo’naltirilgan  soliq  choralari,  barqaror  makroiqtisodiy  vaziyatda 
maqsadga  etib  boradi,  ular  o’z-o’ziga  boshqa    makroiqtisodiy  indikatorlar  mavjud  bo’lmagan 
vaqtda ular chet el investitsiyasi oqimini sezilarli darajada ta’minlay olmaydi. 
Undan  tashkari,  soliq  imtiyozlarini,  jumladan  “soliq  tanaffusini”,      fakat      xorijiy   
investitsiya      ishtirokidagi  korxonalarga  joriy  qilishda,  vatanimiz  korxonalari  doimo  o’z 
mahsulotlarini sotish vaqtida teng bo’lmagan vaziyatda bo’lishadi. 
Uchunchi  guruh  -  soliqka  tortishdan  ma’lum  bir  faoliyati  turidan  olgan  daromadini 
(foydasini)  ozod  qilish.  Qoida  buyicha  bunday  tartibdagi  ozod  qilishlar  Davlat  uchun  aloxida 
faoliyat  turining  ustivorligi  bilan  bog’liq  bo’ladi.  Soliq  qonunchiligi  xukukiy  shaxslar  foydasini 
soliqka tortishdan ozod qilish kuyidagilarni ko’zda tutadi: 
-  madaniy  va  tarixiy  yodgorliklarni  restavratsiya  qilish  va  tiklash  ishlaridan  amalga 
oshirishdan olgan daromadlari buyicha; 
-  umumiy  foydalanishdagi  avtomobil  yullarini  ta’mirlash,  kurish  va  saklab  turish  ishlarini 
amalga oshirishdan olgan daromadlari buyicha; 
-  o’z  ishchilari  uchun  Uyjoyjamgarmabankdan  shartnoma  asosida  uy-joy  olish  uchun 
foydalanilgan daromadlari buyicha; 
Bu  vaziyatda  noxush  xolat  bo’lib,  maqsadli  yo’naltirilib  berilgan  soliq  rag’batlari,  ularni 
foydalanish  vaqtida  noqulaylik  paydo  qiladi.  Undan  tashkari,  rag’bat  bir  faoliyat  turi  bo’yicha 
berilsa,  boshqasi  u  bilan  chambarchas  bog’langan  bo’ladi,  doimo  ular  o’zini  tengsiz  vaziyatga 
o’o’yilganligini  isbotlab  turadi.  Iqtisodiy  xamkorlik  Davlatlari  tajribasi,  o’achondir  bir  faoliyat 
turiga joriy   qilingan   rag’batlantirish   boshqa    faoliyat   turiga tarkatiladigan tendensiyaga ega 
bo’lishini  kursatadi.  Bunday  ragbatlarni  tashkil  qilish  soliqka  tortish  bazasini  yanada  ko’prok 
bo’zadigan tajribani kengaytirishga olib keladi. 
Turtinchi  guruh  -  soliqka  tortiladigan  daromad  (foydani)  kamaytiradigan  ustivor 
qonunchiligida  belgilab  berilgan  harajat  summasi,  ya’ni  skidka,  amaldagi  qonunchilikka  asosan 
xukukiy shaxslarning soliq solinadigan daromadi (foydasi) kuyidagilarga kamaytiriladi: 
-  soliqka  tortiladigan  foydaning  bir  foizidan  oshmagan  miqdordagi  ekologiyaga, 
sog’lomlashtirish va xayriya fondlariga, xalk ta’limi madaniyat muassasalariga, sog’likni saqlashga, 
ijtimoiy ta’minotga, jismoniy tarbiya va sportga badallari; 

 
113 
-  investitsiyaga  yo’naltirilgan,  shuningdek,  investitsiya  uchun  olingan  kreditlarni  yopish 
uchun  hisoblangan  eskirish  summasini  tulik  foydalanish  sharti  bilan  soliqka  tortiladigan 
daromadning  o’ttiz  foizidan  oshmagan  miqdorda  (asosiy  ishlab  chiqarishni  ta’mirlash, 
rekonstruksiya qilish va rivojlantirish) harajatlari; 
- tabiatni saklash tadbirlarini o’tkazish buyicha harajatlar (30 foiz); 
Amaldagi  soliq  imtiyozlari  tizimida  bu  imtiyoz  ustuvor  imtiyozlaridan  biri  hisoblanadi. 
Ammo,  bu  imtiyoz  mavjud  shaklida  uncha  samarali  emas,  yuqorida  eslatib  utilgan 
chegaralashlardan  tashkari,  bu  imtiyozdan,  hisoblangan  ammortizatsiyani  maqsadli  ravishda  tulik 
foydalanib  bo’lingan  sharoitdagina  foydalanish  mumkin.  Xakikatda  foyda  solig’i  buyicha  bu 
imtiyoz,  hisoblangan  ammortizatsiya  summasidan  yuqori  bo’lgan  investitsiya  qilingan  mablag’lar 
summasiga  berilishi  mumkin.  Ammo,  xozirgi  vaqtda  bu  ko’pchilik    korxonalarda  ammortizatsiya   
mablag’lari      aylanma  mablag’lar  shaklida  joriy  aylanmaga  jalb  qilingan.  Shunga  mos  ravshda 
korxona  investitsion  imtiyozdan  foydalana  olmay  koladi.  Shunday  tartibda,  bu  imtiyozning 
ustivorligiga  karamasdan,  uni  kullash  juda  past  darajada.  Buning  tasdigi  sifatida  investitsiyaga 
yo’naltirilgan  foydani  soliqka  tortish  bazasidan  30%  gacha  bo’lgan  miqdorda  kamaytirish 
imkoniyati  bor  paytda,  haqikatda  bu  ko’rsatkich  urtacha  sanoatda  5,6%  ni,  transportda  0,8%  ni, 
alokada  2,6%  ni,  kurilishda  0,2%  ni  tashkil  kildi.  Investitsion  imtiyoz  soliq  imtiyozlarini 
qisqartishiga qaramasdan g’oyat muxim hisoblanadi, jaxon tajribasida shu imtiyoz bilan bir katorda 
amortizatsiyani tezlashtirish keng foydalaniladi. 
Agar  amalda  foydalanilgan  imtiyozlar  tahliliga  ham  e’tibor  bersak,  ishlab  chiqarishni 
rivojlantirish  bilan  bog’liq  imtiyozlar  jami  imtiyozlarning  o’rtacha  20  foizini  tashkil  etgan,  xolos, 
o’olganlari esa ijtimoiy imtiyozlar, ya’ni korxonalarning har xil jamg’armalarga o’tkazgan xayriya 
mablag’larining  soliq  bazasidan  chegirilishi,  byudjet,  jamoat  tashkilotlarini  soliqdan  ozod  qilish 
kabi  imtiyozlardir.  Demak,  O’zbekistonda  iqtisodiyotni  boshqarishda  soliq  imtiyozlaridan 
foydalanishning aniq konsepsiyasi, yo’nalishini ishlab chiqish zarur. Bu yo’nalishning asosi milliy 
ishdab  chiqarishni  qo’llab-quvvatlaydigan  va  amalda  natija  beradigan  imtiyozlarni  joriy  etishga 
asoslanishi kerak.  

Download 5.01 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling